Niên đại: Chúa Nguyễn (thế kỷ XVII – XVIII)
Chất liệu: Bích ngọc
Kích thước: Đang cập nhật
Loại hình: Ngọc tỷ
Nơi phát hiện: Hoàng cung Huế
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số 1 Tràng Tiền, Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Ngọc tỷ “Phong cương vạn cổ” là một trong những bảo vật bằng ngọc cổ kính và huyền bí bậc nhất trong sưu tập bảo ấn đế vương Việt Nam. Cùng với ngọc tỷ “Vạn Thọ vô cương”, hiện vật được các nhà nghiên cứu nhận định là một trong những quả ngọc tỷ có niên đại sớm nhất, khả năng được chế tác từ thời các chúa Nguyễn ở Đàng Trong trước khi vương triều Nguyễn chính thức thành lập.
Toàn bộ ấn được gọt giũa từ một khối bích ngọc quý hiếm, sắc ngọc xanh thẫm, đanh bóng và mịn màng. Cấu trúc ấn gồm bệ ấn hình chữ nhật và quai núm hình khối vuông vững chãi bên trên. Bốn mặt bên của núm ấn được tạo tác vát nghiêng theo dạng hình thang, trên mỗi mặt chạm khắc công phu hai hàng hồi văn chữ S uốn lượn đăng đối. Đỉnh mặt núm vuông chạm nổi hình tượng rồng uy dũng mang phong cách mỹ thuật cổ kính. Bốn mặt thành bên của bệ ấn có dáng hình chữ nhật phẳng phiu, chuốt bóng tinh xảo.
Mặt dưới của ấn được chạm khắc 4 chữ Triện trang nghiêm, cổ kính: “Phong cương vạn cổ” (封疆萬古) – mang ý nghĩa thiêng liêng: “Cương vực, bờ cõi muôn đời bền vững”. Dù không thấy điển chế hay thư tịch chính sử triều Nguyễn ghi chép cụ thể về quy chuẩn sử dụng văn bản của ấn này, nhưng danh xưng “Phong cương vạn cổ” cùng chất liệu bích ngọc đã khẳng định vị thế như một tín vật non sông, gắn liền với tâm nguyện xác lập chủ quyền lãnh thổ và gìn giữ cương thổ quốc gia muôn thuở của các bậc quân vương.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là hiện vật ngọc tỷ hiếm hoi có gốc tích gắn liền với giai đoạn lịch sử mở cõi phương Nam thời chúa Nguyễn hoặc những ngày đầu dựng nghiệp của nhà Nguyễn; phản ánh ý thức chủ quyền thiêng liêng và khát vọng bảo vệ biên cương bờ cõi vững bền ngàn năm (“Phong cương vạn cổ”).
Giá trị văn hóa: Thể hiện quan niệm biểu tượng của vương quyền Á Đông qua chất liệu ngọc bích – đại diện cho sự thuần khiết, trường tồn và vương giả; dòng chữ “Phong cương vạn cổ” đúc kết tư tưởng quốc gia dân tộc sâu sắc về sự toàn vẹn của giang sơn, lãnh thổ.
Giá trị nghệ thuật: Đạt trình độ điêu khắc ngọc (trọc ngọc) cổ điển đỉnh cao: tạo hình núm vuông vát thang với đồ án hai hàng hồi văn chữ S kỷ hà mực thước, tượng rồng chạm nổi trên đỉnh núm sinh động kết hợp cùng nghệ thuật thư pháp chữ Triện sắc nét trên mặt ngọc.
Giá trị độc đáo: Là quả ngọc tỷ bằng bích ngọc độc bản có niên đại sớm bậc nhất được bảo tồn nguyên vẹn đến nay; hiện vật không có sự rập khuôn theo các khuôn mẫu ngọc tỷ triều Nguyễn giai đoạn sau, mang phong cách tạo hình độc lập, cổ kính và bí ẩn trong kho tàng bảo vật quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
