Tên hiện vật: Phù điêu đá khắc thơ Ngự chế của vua Minh Mạng
Niên đại: Năm Minh Mạng thứ 10 (1829), triều Nguyễn
Chất liệu: Đá cẩm thạch, gỗ mun, sơn quang
Số lượng: 1 hiện vật
Loại hình: Phù điêu trang trí cung đình, khắc thơ Ngự chế
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, đợt 13 năm 2024
Giới thiệu bảo vật
Phù điêu đá khắc thơ Ngự chế của vua Minh Mạng là hiện vật tiêu biểu cho nghệ thuật tạo hình và văn hóa cung đình triều Nguyễn, đồng thời phản ánh tư tưởng trị quốc, tu dưỡng đạo đức của vị hoàng đế. Bảo vật được tạo tác từ phiến đá cẩm thạch, đặt trong khung tròn ghép từ sáu mảnh gỗ hình vòng cung. Hiện vật có đường kính 52 cm, dày 3 cm, nặng 13,4 kg, hiện được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế.
Mặt trước phù điêu khắc cảnh sơn thủy với chủ đề Sơn thủy tùng đình, tái hiện không gian thiên nhiên hài hòa giữa núi non, sông nước, cây tùng và các công trình kiến trúc. Trên nền trời là 12 áng mây cùng đôi chim hạc; phía dưới có chín công trình lầu các, đình tạ ẩn hiện giữa những rặng cây cổ thụ và núi non. Mặt nước được thể hiện theo chiều sâu không gian, với thuyền buồm lớn ở trung tâm, bến sông và con đò nhỏ ở phía xa. Xen giữa cảnh sắc là hình ảnh tiều phu, ngư dân và người lái đò, tạo nên bức tranh sinh động về thiên nhiên và đời sống con người.
Mặt sau và mặt trước của phù điêu đều được khắc thơ Ngự chế của vua Minh Mạng. Bài thơ ở mặt trước được sáng tác năm 1829, gồm 56 chữ theo thể thất ngôn bát cú, miêu tả vẻ đẹp của bức tranh sơn thủy, đồng thời gửi gắm suy ngẫm về sự bền vững và giới hạn của những giá trị do con người tạo dựng. Bài thơ ở mặt sau có niên đại năm 1825, gồm 64 chữ, thể hiện sự đề cao đạo lý thánh hiền, việc học tập kinh sử và tu dưỡng phẩm chất của bậc quân vương. Hai tác phẩm cho thấy thơ ca không chỉ là phương tiện biểu đạt cảm xúc mà còn được Minh Mạng sử dụng để tự răn mình và truyền đạt quan niệm trị nước. Phần chân đế bằng gỗ mun được chạm khắc công phu, mặt trước thể hiện đề tài Long ẩn vân (rồng ẩn trong mây), mặt sau là Lưỡng long tranh châu (hai rồng tranh châu). Hình tượng rồng cùng các mô-típ mây, sóng và nước mang đậm tính biểu tượng cung đình. Sự kết hợp giữa kỹ thuật chạm nổi, khắc chìm và chạm lộng trên đá và gỗ tạo nên tổng thể hài hòa, làm nổi bật giá trị thẩm mỹ của hiện vật.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Phù điêu là tư liệu quý phản ánh đời sống văn hóa cung đình triều Nguyễn dưới thời Minh Mạng. Dòng lạc khoản “Minh Mệnh Kỷ Sửu cung tuyên ngự chế thi nhất thủ” là căn cứ xác định niên đại hiện vật vào năm 1829, đồng thời cho thấy mối liên hệ trực tiếp giữa tác phẩm với hoạt động sáng tác thơ ca của nhà vua.
Giá trị văn học và tư tưởng: Hai bài thơ khắc trên phù điêu thể hiện quan niệm của Minh Mạng về việc học tập, noi theo đạo lý thánh hiền và rèn luyện phẩm chất của người đứng đầu đất nước. Qua đó, hiện vật cho thấy thơ Ngự chế không chỉ phục vụ thưởng ngoạn mà còn là phương tiện để nhà vua tự răn dạy bản thân, thể hiện lý tưởng tu thân và trách nhiệm trị quốc.
Giá trị nghệ thuật: Bảo vật thể hiện kỹ thuật chạm khắc tinh xảo trên đá cẩm thạch và gỗ mun. Bố cục phong cảnh có chiều sâu, đường nét tỉ mỉ, các chi tiết thiên nhiên, kiến trúc và con người được sắp xếp cân đối. Nghệ thuật chạm khắc trên chân đế với hình tượng rồng và các mô-típ trang trí cung đình góp phần tạo nên giá trị tạo hình đặc sắc của hiện vật.
