Tên gọi: Phù điêu nữ thần Mahishasuramardini
Niên đại: Đầu thế kỷ XII
Văn hóa: Champa
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước: Cao khoảng 127 cm
Trọng lượng: Khoảng 200 kg
Nơi phát hiện: Phế tích Rừng Cấm, xã Bình Nghi, huyện Tây Sơn, Bình Định
Thời gian phát hiện: Năm 1989
Loại hình: Lá nhĩ/trán cửa kiến trúc đền tháp
Đơn vị lưu giữ theo hồ sơ Bảo vật quốc gia: Bảo tàng Tổng hợp Bình Định
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2382/QĐ-TTg ngày 25/12/2015.
Giới thiệu hiện vật
Phù điêu nữ thần Mahishasuramardini là một tác phẩm điêu khắc đá Champa đặc sắc, được phát hiện năm 1989 tại khu phế tích Rừng Cấm, xã Bình Nghi, huyện Tây Sơn. Tác phẩm được chế tác từ đá sa thạch, cao khoảng 127 cm, nặng gần 200 kg và có niên đại vào đầu thế kỷ XII. Hiện vật vốn là một lá nhĩ có chóp nhọn, được bố trí tại phần phía trên cửa của một kiến trúc đền tháp.
Nữ thần được thể hiện trong tư thế đứng múa, thân trên để trần, hình thể đầy đặn nhưng cân đối. Khuôn mặt thanh tú với trán cao, lông mày cong, mắt hình hạnh nhân khép nhẹ, mũi thẳng, môi hơi dày và miệng thoáng nụ cười. Ba ngấn cổ, đôi mắt khép hờ và sự mềm mại của đường nét tạo nên thần thái tĩnh tại, tương phản thú vị với chuyển động mạnh của các cánh tay và đôi chân.
Pho thần có mười cánh tay bố trí tỏa đều quanh thân. Các tay mang nhiều vật biểu trưng như quạt, vật hình đĩa, mũi tên, móc, quả bầu, cung và dây; hai tay trên cùng đưa cao quá đầu, các ngón kết lại thành một thủ ấn. Các cổ tay đều mang vòng trang sức. Việc tổ chức mười cánh tay trong một không gian giới hạn nhưng vẫn tạo được sự liên tục, nhịp nhàng là một trong những thành công nổi bật của bố cục tác phẩm.
Phía dưới chân nữ thần là hai thủy quái Makara quay đầu về hai phía, miệng há rộng để lộ hàm răng. Cặp Makara tạo thành phần chân đế vừa chắc chắn vừa giàu tính trang trí, đồng thời làm nổi bật tư thế chuyển động của nữ thần phía trên. Đây cũng là một điểm khác biệt đáng chú ý của tác phẩm Rừng Cấm so với nhiều hình tượng Mahishasuramardini khác trong nghệ thuật Ấn Độ và Champa.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Phù điêu có nguồn gốc rõ ràng từ phế tích Rừng Cấm và có niên đại đầu thế kỷ XII, là tư liệu quan trọng về kiến trúc và tín ngưỡng Champa trên vùng đất Bình Định.
Giá trị tôn giáo: Hình tượng Mahishasuramardini phản ánh sự hiện diện của tín ngưỡng nữ thần và Shiva giáo trong đời sống tôn giáo Champa, đồng thời cho thấy cách các hình tượng Hindu giáo được tiếp nhận tại Đông Nam Á.
Giá trị nghệ thuật: Khuôn mặt thanh tú, thân hình mềm mại và hệ thống mười cánh tay được bố trí nhịp nhàng tạo nên một tổng thể vừa trang nghiêm vừa giàu chuyển động.
Giá trị biểu tượng: Hai Makara ở chân tượng cùng hệ thống vật cầm và thủ ấn tạo nên một cấu trúc biểu tượng đặc biệt, khác với dạng Mahishasuramardini trực tiếp giết quỷ trâu thường gặp trong nghệ thuật Hindu giáo.
Giá trị kiến trúc: Với chức năng nguyên thủy là một lá nhĩ trang trí cửa tháp, hiện vật cung cấp tư liệu để nghiên cứu mối quan hệ giữa điêu khắc tượng thần và kiến trúc đền tháp Champa.
Giá trị độc đáo: Quy mô lớn, mức độ hoàn chỉnh và nghệ thuật tạo hình tinh tế khiến phù điêu Rừng Cấm trở thành một trong những tác phẩm Mahishasuramardini đặc sắc còn được biết đến trong nghệ thuật Champa. Hiện vật vẫn nằm trong nhóm các Bảo vật quốc gia tiêu biểu được bảo tồn tại bảo tàng địa phương.
Với hình tượng nữ thần mười tay trong tư thế múa, khuôn mặt thanh tú và cặp Makara nâng đỡ phía dưới, Phù điêu nữ thần Mahishasuramardini Rừng Cấm là một tác phẩm đặc sắc của nghệ thuật Champa đầu thế kỷ XII. Bảo vật vừa thể hiện sự tiếp nhận Hindu giáo, vừa cho thấy khả năng sáng tạo của nghệ nhân Champa trong việc chuyển hóa những hình mẫu tôn giáo Ấn Độ thành một ngôn ngữ nghệ thuật riêng, giàu sức sống.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
