Niên đại: Thế kỷ XII, Văn hóa Champa
Phong cách nghệ thuật: Giai đoạn đầu phong cách Tháp Mẫm, còn ảnh hưởng phong cách Chánh Lộ
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước: Cao 80 cm; rộng 60 cm; dày 26 cm
Trọng lượng: Khoảng 200 kg
Loại hình: Phù điêu nữ thần Sarasvati
Nơi phát hiện: Phế tích tháp Châu Thành, khu vực Nhơn Thành, An Nhơn, tỉnh Bình Định
Thời gian phát hiện: Năm 1988
Đơn vị lưu giữ hiện nay: Bảo tàng tỉnh Gia Lai; trước đây là Bảo tàng tỉnh Bình Định
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020.
Giới thiệu bảo vật
Phù điêu nữ thần Sarasvati là tác phẩm điêu khắc Champa có niên đại thế kỷ XII, được phát hiện năm 1988 tại phế tích tháp Châu Thành. Phù điêu được tạc trên một khối sa thạch lớn, cao 80 cm, rộng 60 cm, dày 26 cm, nặng khoảng 200 kg. Mặt trước chạm nổi hình nữ thần, mặt sau để trơn. Nữ thần được đặt trong một khung vòm nhọn, thể hiện với ba đầu, bốn tay, thân uốn chuyển mềm mại và ngồi trên một tòa sen. Đây là hình thức đặc biệt hiếm gặp của Sarasvati trong nghệ thuật điêu khắc Champa.
Ba đầu của nữ thần được bố trí cân đối, mỗi đầu đều đội mũ chóp nhọn trang trí hoa văn. Khuôn mặt thanh tú, đôi mắt dài hơi khép, lông mày cong, sống mũi cao và thẳng, đôi môi dày tạo nét nhẹ nhàng. Tai dài, đeo hoa tai lớn dạng quả thông, viền ngoài trang trí các chuỗi hạt tròn. Tượng có bốn cánh tay gồm hai tay chính phía trước và hai tay phụ phía sau. Hai tay chính đưa về trước ngực, trong đó bàn tay phải tạo thủ ấn, tay trái cầm một vật biểu trưng. Hai tay phụ co lên phía sau đầu; một tay cầm chuỗi hạt, tay còn lại cầm búp sen. Bắp tay và cổ tay đều đeo vòng trang sức. Thân trên của nữ thần để trần, ngực hơi ưỡn, eo thon và toàn thân uốn theo thế tam đoạn, tạo cảm giác chuyển động mềm mại như đang múa. Phần thân dưới mặc quần ngắn bó sát, bên ngoài phủ sampot gồm nhiều lớp, viền trang trí các dải móc xoắn đối xứng.
Nữ thần ngồi trên tòa sen, các chi tiết hoa sen đồng thời xuất hiện trên trang sức và vật cầm, trở thành một mô típ quan trọng trong toàn bộ bố cục. Sự kết hợp giữa thân hình chuyển động, nhiều cánh tay và hệ thống trang sức tạo nên một hình thức vừa uy nghi vừa mềm mại.
Sarasvati là nữ thần gắn với tri thức, nghệ thuật và văn chương trong Ấn Độ giáo, đồng thời là phối ngẫu của thần Brahma. Hình tượng nữ thần tại Châu Thành phản ánh sự tiếp nhận hệ thống thần linh Ấn Độ giáo trong đời sống tôn giáo Champa. Điểm đặc biệt của tác phẩm là Sarasvati được thể hiện với ba đầu và bốn tay, khác với nhiều phù điêu Sarasvati khác tại Việt Nam thường chỉ có một đầu, hai tay và đi kèm hình ngỗng Hamsa. Về phong cách, khuôn mặt, mũ, trang sức và y phục mang nhiều đặc điểm của nghệ thuật Tháp Mẫm, trong khi thế tam đoạn mềm mại của cơ thể còn bảo lưu ảnh hưởng của phong cách Chánh Lộ trước đó. Vì vậy, tác phẩm được xác định thuộc khoảng thế kỷ XII, giai đoạn đầu của phong cách Tháp Mẫm.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Phù điêu được phát hiện tại phế tích tháp Châu Thành, là nguồn tư liệu quan trọng về kiến trúc và đời sống tôn giáo Champa tại vùng Bình Định trong thế kỷ XII.
Giá trị nghệ thuật: Hình tượng ba đầu, bốn tay, thế tam đoạn, tòa sen cùng hệ thống trang sức và sampot được xử lý cân đối, thể hiện trình độ cao của nghệ thuật điêu khắc Champa.
Giá trị tôn giáo: Hình tượng Sarasvati phản ánh sự hiện diện của Ấn Độ giáo và hệ thống thần linh Brahma trong văn hóa Champa.
Giá trị kỹ thuật: Việc chạm nổi một hình tượng nhiều đầu, nhiều tay trên khối sa thạch nặng khoảng 200 kg, đồng thời thể hiện rõ các chi tiết nhỏ của trang sức, y phục và vật cầm, cho thấy kỹ thuật điêu khắc đá phát triển cao.
Giá trị độc đáo: Cách thể hiện Sarasvati với ba đầu, bốn tay và không gắn trực tiếp với ngỗng Hamsa tạo nên một dạng thức đặc biệt hiếm trong hệ thống tượng nữ thần Sarasvati của nghệ thuật Champa.
Phù điêu nữ thần Sarasvati là một tác phẩm đặc sắc của điêu khắc Champa thế kỷ XII, nổi bật ở hình thức ba đầu, bốn tay, tư thế tam đoạn và hệ thống trang sức tinh tế. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng về nghệ thuật Tháp Mẫm, tín ngưỡng Ấn Độ giáo và quá trình phát triển của điêu khắc Champa tại miền Trung Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
