Phù điêu thần Hộ pháp Mả Chùa

Niên đại: Thế kỷ XII, Văn hóa Champa
Phong cách nghệ thuật: Tháp Mẫm, thuộc nhóm phong cách Bình Định
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước: Cao 110 cm
Trọng lượng: Khoảng 500 kg
Loại hình: Phù điêu thần Hộ pháp Dvarapala
Nơi phát hiện: Gò Mả Chùa, thôn Đại Hòa, xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định trước đây
Thời gian phát hiện: Năm 1992
Đơn vị lưu giữ hiện nay: Bảo tàng tỉnh Gia Lai; trước đây là Bảo tàng tỉnh Bình Định
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2198/QĐ-TTg ngày 25/12/2021

Giới thiệu bảo vật

Phù điêu thần Hộ pháp Mả Chùa là tác phẩm điêu khắc đá Champa có niên đại thế kỷ XII, được phát hiện năm 1992 tại gò Mả Chùa, khu vực phía tây thành Đồ Bàn. Phù điêu được chạm nổi trên một khối sa thạch lớn, cao 110 cm, nặng khoảng 500 kg, thể hiện hình tượng một vị thần Hộ pháp trong Ấn Độ giáo. Khu vực phát hiện hiện vật còn ghi nhận nhiều dấu tích kiến trúc Champa như gạch, đá ong và các mảnh gốm trang trí, cho thấy nơi đây từng tồn tại một công trình tôn giáo quan trọng.

Thần Hộ pháp được thể hiện trong tư thế vận động mạnh. Chân phải gập chùng xuống, chân trái quỳ với đầu gối sát đất, thân trên dựng thẳng và tạo thế vững chắc. Cách bố trí cơ thể làm nổi bật sức mạnh và chức năng trấn giữ của nhân vật. Đầu thần đội vương miện hai tầng. Khuôn mặt vuông, dữ tợn, với đôi mắt lớn lồi rõ, lông mày dày uốn cong, mũi rộng với hai cánh mũi phình, miệng hé để lộ cặp răng nanh hàm trên nhô ra. Những đặc điểm này tiếp nối truyền thống tạo hình Hộ pháp của phong cách Đồng Dương, nhưng được xử lý với hình khối lớn và mạnh hơn. Phần thân trên để trần, cơ thể được tạo chắc khỏe. Thần đeo các vòng kiềng trơn ở cổ và tay, ít sử dụng hoa văn trang trí cầu kỳ. Phần thân dưới mặc sampot ngắn bó sát đùi, bề mặt thể hiện nhiều nếp gấp. Tượng được chạm nổi khá cao khỏi mặt nền, tạo cảm giác gần với tượng tròn ở các bộ phận đầu, vai, thân và chân. Hình khối mạnh, tỷ lệ cơ thể lớn và khuôn mặt dữ tợn là những đặc điểm tiêu biểu của điêu khắc Champa vùng Bình Định trong thế kỷ XII.

Giá trị tiêu biểu

Giá trị lịch sử – khảo cổ: Phù điêu được phát hiện tại khu phế tích Mả Chùa gần thành Đồ Bàn, cung cấp tư liệu về hệ thống kiến trúc tôn giáo Champa tại khu vực trung tâm của vương quốc trong thế kỷ XII.
Giá trị nghệ thuật: Tư thế quỳ động, khuôn mặt dữ tợn, hình khối khỏe và cách chạm nổi sâu tạo nên một hình tượng Hộ pháp có sức biểu cảm mạnh.
Giá trị tôn giáo: Hình tượng Dvarapala phản ánh chức năng bảo vệ đền tháp và vai trò của hệ thống thần linh hộ trì trong tín ngưỡng Champa.
Giá trị phong cách: Tác phẩm thể hiện sự chuyển tiếp từ truyền thống Đồng Dương sang phong cách Tháp Mẫm, đồng thời là một đại diện tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc Champa vùng Bình Định.
Giá trị độc đáo: Phù điêu thần Hộ pháp Mả Chùa là hiện vật gốc, có kích thước lớn, hình thức tạo tác hoàn chỉnh và phong cách rõ nét. Ngày 25/12/2021, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Phù điêu thần Hộ pháp Mả Chùa là một tác phẩm điêu khắc Champa đặc sắc của thế kỷ XII, nổi bật ở hình khối mạnh, tư thế trấn giữ và khuôn mặt dữ tợn. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng về nghệ thuật Hộ pháp, phong cách Tháp Mẫm và đời sống tôn giáo Champa tại vùng Bình Định.