Niên đại: Năm Vĩnh Thọ thứ 3 (1660)
Chất liệu: Đá xanh tự nhiên, đá nguyên khối chạm đục thủ công
Kích thước: Tượng cao khoảng 0,65 – 0,85 m; chiều dài thân khoảng 0,7 – 0,9 m
Loại hình: Linh thú hộ vệ
Nơi phát hiện: Lăng mộ / Từ chỉ Tiến sĩ Bồi tụng Vũ Hồng Lượng (thuộc quần thể Di tích Đền Phù Ủng), thôn Phù Ủng, xã Phù Ủng, huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên
Đơn vị lưu giữ: Ban Quản lý Di tích Đền Phù Ủng
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là cặp linh thú sấu đá (nghê đá) nguyên bản đặt trang nghiêm tại sân tế/góc nền thờ của khu lăng mộ Tiến sĩ Vũ Hồng Lượng – vị danh thần, Bồi tụng, Phó Đô ngự sử thời Lê – Trịnh từng giữ trọng trách Đốc trấn Cao Bằng. Tọa lạc trên gò đất cao hướng Đông nhìn ra dòng sông Cửu Yên, pho tượng cùng hệ thống nhà bia, án thờ đá và tượng thị vệ tạo nên một tổng thể điêu khắc đá cổ thế kỷ XVII quy chuẩn, mẫu mực của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Về tư thế và tạo hình, sấu đá được tạc ở thế phục chầu vững chãi, trọng tâm dồn vào hai chân trước chống thẳng tắp, hai chân sau thu gọn co áp sát đùi. Khác với vẻ rườm rà của các giai đoạn sau, cấu trúc pho tượng thể hiện sự mạch lạc, thanh thoát giữa các phân đoạn đầu, cổ và thân mình. Sống lưng nổi gờ chắc khỏe chạy dài từ gáy xuống đuôi; các mảng lông bờm, chòm râu dưới cằm và búi đuôi được nghệ nhân cách điệu hóa thành những cụm mây hình lưỡi lửa (vân hỏa) và bờm xoắn ốc uốn lượn mềm mại, làm tôn lên vẻ dẻo dai, sung mãn của linh vật.
Thần thái của tượng là sự dung hợp tài tình giữa tính chất thiêng hóa và tả thực giải phẫu: mắt tròn lồi viền mí sâu tinh anh, trán dô, miệng hé mở lộ hàm răng nanh túc mục, tai vểnh lắng nghe mọi động tĩnh chốn u huyền. Dù trải qua gần bốn thế kỷ phơi mình giữa mưa nắng bãi bồi sông Cửu Yên, chất đá xanh đanh chắc vẫn bảo lưu trọn vẹn từng thớ đục dứt khoát, toát lên tinh thần trung trực, uy dũng mà đôn hậu của loài thần thú canh giữ cõi vĩnh hằng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là hiện vật điêu khắc đá gốc gắn liền với sinh từ, lăng mộ của Tiến sĩ Bồi tụng Vũ Hồng Lượng – một danh sĩ nho học kiệt xuất có công chấn hưng giáo dục, tu tạo đền thờ Phạm Ngũ Lão và củng cố biên cương thế kỷ XVII; phản ánh điển chế táng thức và phong khí dựng sinh từ lăng mộ của quan lại thời Lê Trung Hưng.
Giá trị văn hóa: Gìn giữ dạng thức linh thú hộ vệ cõi âm mang bản sắc tâm linh thuần Việt; biểu trưng cho sự ngay thẳng, công minh và lòng trung kiên, đóng vai trò phong thủy trấn yểm tà khí, bảo hộ giấc ngủ ngàn thu của bậc tiền nhân.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho phong cách điêu khắc đá thế kỷ XVII thời Lê Thần Tông; nghệ thuật xử lý khối tượng căng khỏe, tỷ lệ hài hòa, không sa vào chi tiết vụn vặt mà nhấn mạnh độ khúc chiết, mạch lạc giữa khối hình học và biểu tượng trang trí mây lửa.
Giá trị độc đáo: Nằm trong số ít các di tích lăng mộ đá danh thần có niên đại chính xác ghi nhận qua bi ký (Vĩnh Thọ tam niên – 1660) còn giữ được nguyên vẹn vị trí của hệ thống thú đá tại thực địa; là tư liệu thực địa quý giá cho nghiên cứu tiến trình chuyển dịch tạo hình sấu – nghê trong mỹ thuật cổ Việt Nam và công tác số hóa di sản văn hóa Kinh Bắc – Phố Hiến.
Nguồn ảnh: Tư liệu khảo sát và nghiên cứu mỹ thuật lăng mộ cổ – Quần thể di tích Đền Phù Ủng (Hưng Yên)
