Niên đại: Văn hóa Đông Sơn, thế kỷ III – II trước Công nguyên, giai đoạn Cổ Loa
Chất liệu: Đá sa thạch hạt mịn
Số lượng: 11 mang khuôn
Thành phần: 10 mang khuôn đúc mũi tên đồng ba cạnh và 1 mang khuôn đúc mũi lao hình cánh én
Nơi phát hiện: Khu vực đền Thượng, Khu di tích Cổ Loa, qua các cuộc khai quật khảo cổ học năm 2004, 2006 và 2007
Đơn vị lưu giữ: Khu di tích Cổ Loa, xã Đông Anh, thành phố Hà Nội; trước đây thuộc xã Cổ Loa, huyện Đông Anh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020.
Giới thiệu bảo vật
Sưu tập khuôn đúc Cổ Loa gồm 11 mang khuôn bằng đá được phát hiện cùng hệ thống lò luyện và đúc đồng tại khu vực đền Thượng, thành Cổ Loa. Trong đó có 10 mang khuôn dùng để đúc mũi tên đồng ba cạnh và 1 mang khuôn đúc mũi lao hình cánh én. Sưu tập có niên đại khoảng thế kỷ III – II trước Công nguyên, tương ứng với giai đoạn Cổ Loa, thời kỳ nhà nước Âu Lạc. Các khuôn được làm từ đá sa thạch hạt mịn, tương đối mềm, chủ yếu có màu ghi xám, một số mang sắc tím nhạt. Loại đá này thuận lợi cho việc khắc tạo lòng khuôn, chịu nhiệt và giúp kim loại nóng chảy lưu chuyển đều trong quá trình đúc.
Mặt ngoài của các mang khuôn được tạo dáng tương đối đơn giản, trong khi mặt trong được gia công rất kỹ bằng các kỹ thuật ghè, khắc, đục, mài và tu chỉnh. Các lòng khuôn được tạo chính xác để khi hai hoặc ba mang ghép lại có thể tạo thành một khuôn đúc hoàn chỉnh. Đối với khuôn đúc mũi tên ba cạnh, các mang khuôn khi ráp với nhau tạo thành lòng khuôn có ba cạnh cân đối, tương ứng với hình dáng đặc trưng của loại mũi tên đồng Cổ Loa. Cấu tạo khuôn nhiều mang cho phép tạo một vật đúc có hình khối phức tạp, các cạnh sắc và kích thước tương đối đồng đều. Mang khuôn đúc mũi lao hình cánh én có lòng khuôn tạo phần lưỡi xòe sang hai bên, hình thức khác rõ với nhóm khuôn đúc mũi tên. Việc cùng xuất hiện nhiều loại khuôn cho thấy hoạt động chế tạo vũ khí tại Cổ Loa không chỉ giới hạn ở một loại sản phẩm. Hai mang khuôn trong sưu tập còn có chữ khắc chìm trên mặt ngoài. Một mang mang ký hiệu 05ĐT.H3.F3.L2:49 có chữ “人” – Nhân, nghĩa là “người”. Một mang khác, ký hiệu 05ĐT.H3.L4-3.F3:1, có dấu khắc được đọc là chữ “臣” – Thần, bên cạnh một ký hiệu khác hiện chưa xác định rõ. Những dấu khắc này là chi tiết đặc biệt trong hệ thống khuôn đúc Cổ Loa.
Sưu tập khuôn được phát hiện cùng một hệ thống di tích và di vật liên quan trực tiếp đến quá trình luyện và đúc đồng. Các cuộc khai quật tại đền Thượng đã phát hiện lò đúc, những khu vực đất bị nung đỏ, đường dẫn gió vào lò, than tro, đá nguyên liệu, phác vật khuôn, khuôn vỡ, phế thải chế tác, xỉ đồng, mảnh nồi nấu kim loại và những mũi tên đồng thành phẩm. Sự xuất hiện đồng thời của nguyên liệu – khuôn đúc – lò luyện – nồi nấu – xỉ đồng – sản phẩm hoàn chỉnh cho thấy tại khu vực trung tâm thành Cổ Loa từng tồn tại một cơ sở sản xuất đồ đồng có quy trình tương đối hoàn chỉnh. Khuôn đúc Cổ Loa cùng với số lượng lớn mũi tên đồng từng được phát hiện tại Cầu Vực và các bộ phận của nỏ cổ là những tư liệu quan trọng để nghiên cứu kỹ thuật sản xuất vũ khí của nhà nước Âu Lạc.
Mũi tên đồng ba cạnh là một loại vũ khí đặc trưng của Cổ Loa. Việc phát hiện khuôn dùng để sản xuất loại mũi tên này ngay trong khu vực thành cho thấy cư dân Âu Lạc đã làm chủ kỹ thuật chế tạo khuôn đá nhiều mang và đúc hàng loạt những vật thể đồng có cấu tạo phức tạp. Các dấu tích lò luyện và khuôn đúc cũng làm rõ vai trò của Cổ Loa không chỉ là trung tâm chính trị mà còn là một trung tâm luyện kim và sản xuất vũ khí quan trọng vào khoảng hơn 2.200 năm trước.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Sưu tập có niên đại thế kỷ III – II trước Công nguyên, gắn trực tiếp với thành Cổ Loa và thời kỳ tồn tại của nhà nước Âu Lạc.
Giá trị kỹ thuật: Các mang khuôn cho thấy kỹ thuật lựa chọn đá, tạo lòng khuôn, ghép hai hoặc ba mang và đúc những mũi tên đồng ba cạnh có độ chính xác cao.
Giá trị quân sự: Sưu tập cung cấp chứng cứ vật chất trực tiếp về quá trình sản xuất mũi tên và vũ khí tại Cổ Loa, góp phần làm rõ trình độ tổ chức và kỹ thuật quân sự thời An Dương Vương.
Giá trị văn tự: Những dấu chữ khắc trên một số mang khuôn là nguồn tư liệu đặc biệt để nghiên cứu dấu vết chữ viết và ký hiệu trên hiện vật thuộc giai đoạn Cổ Loa.
Giá trị độc bản: Đây là sưu tập khuôn đá đúc mũi tên ba cạnh và mũi lao có nguồn gốc khảo cổ rõ ràng, gắn trực tiếp với di tích lò đúc tại Cổ Loa và hiện chưa có một sưu tập tương tự nào được phát hiện đầy đủ tại Việt Nam.
Sưu tập khuôn đúc Cổ Loa là nguồn tư liệu đặc biệt về kỹ thuật luyện kim và chế tạo vũ khí của cư dân Âu Lạc. Sự kết hợp giữa khuôn đá, lò đúc, xỉ đồng và các mũi tên thành phẩm giúp tái hiện khá rõ quy trình sản xuất vũ khí tại kinh đô Cổ Loa vào thế kỷ III – II trước Công nguyên.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
