Số đăng ký: BTPT-1481, BTPT-4084, BTPT-4431, BTPT-4432
Niên đại: Văn hóa Phùng Nguyên, cách ngày nay khoảng 3.500 năm
Chất liệu: Đá ngọc Nephrit
Số lượng: 4 hiện vật
Nguồn gốc: Các di chỉ khảo cổ học thuộc Văn hóa Phùng Nguyên tại Phú Thọ
Đơn vị lưu giữ hiện nay: Bảo tàng Hùng Vương, tỉnh Phú Thọ
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15/01/2020.
Giới thiệu bảo vật
Sưu tập nha chương gồm bốn hiện vật bằng đá ngọc Nephrit thuộc Văn hóa Phùng Nguyên, có niên đại cách ngày nay khoảng 3.500 năm. Đây là những hiện vật khảo cổ đặc biệt được phát hiện tại các di chỉ Văn hóa Phùng Nguyên ở khu vực Phú Thọ, phản ánh trình độ chế tác đá phát triển của cư dân thời Tiền – Sơ sử Việt Nam.
Bốn nha chương có kích thước và hình dáng khác nhau nhưng thống nhất về chất liệu, kỹ thuật chế tác và phong cách tạo hình. Đặc trưng chung là thân dài, mỏng, được mài nhẵn; phần đốc tương đối hẹp, phần lưỡi mở rộng và thường được mài vát. Một số hiện vật có lỗ khoan và các mấu nhô đối xứng ở hai bên thân.
Nha chương thứ nhất dài 35,7 cm, rộng phần lưỡi 12,2 cm, dày 0,5 cm, nặng 400 gram. Hiện vật có màu trắng ngà, toàn thân được mài nhẵn. Thân dài, có hai lỗ khoan cách đều nhau; hai bên đốc và thân tạo các mấu hình chữ V. Lưỡi được mài vát một mặt và hơi lõm. Phần đốc dài 6 cm, rộng 8,9 cm.
Nha chương thứ hai dài 20 cm, rộng 7,4 cm, dày 0,6 cm, nặng 190 gram. Hiện vật bằng đá màu xám xanh lơ, được mài nhẵn bóng. Đốc có dạng hình chữ nhật và hẹp hơn phần thân. Gần lưỡi, thân xòe rộng; lưỡi được mài vát lệch sang một bên. Giữa thân và đốc có hai cặp mấu đối xứng.
Nha chương thứ ba dài 32 cm, rộng 7,6 cm, dày 0,7 cm, nặng 280 gram. Hiện vật bằng đá ngọc màu trắng có vân hồng, thân thẳng, toàn bộ bề mặt được mài bóng. Phần lưỡi cong tròn, tạo dáng gần giống đuôi cá, được mài vát một mặt và lõm ở giữa.
Nha chương thứ tư có kích thước lớn nhất, dài 64,2 cm, rộng 11 cm, dày 0,6 cm, nặng 580 gram. Hiện vật có màu trắng xanh xen vân vàng. Đốc hình chữ nhật, có một lỗ khoan ở giữa. Phần lưỡi được mài vát, tạo rãnh giữa và chia thành hai ngạnh giống hình đuôi cá. Giữa đốc và thân có hai mấu nhô sang hai bên, kết hợp với các rãnh nông sâu chạy dọc thân.
Các nha chương được chế tác bằng nhiều kỹ thuật như đẽo, cưa, khoan, gọt và đặc biệt là mài bóng. Bề mặt của nhiều hiện vật được xử lý rất nhẵn, hầu như không còn dấu vết ghè đẽo. Các chi tiết như lỗ khoan, mấu đơn, mấu kép và lưỡi dạng đuôi cá cho thấy khả năng kiểm soát vật liệu và kỹ thuật gia công đá ở trình độ cao.
Nha chương là một loại hình hiện vật đặc biệt của Văn hóa Phùng Nguyên, được tìm thấy tại các di chỉ khảo cổ quanh khu vực Đền Hùng và vùng trung du Phú Thọ. Với hình thức chế tác cầu kỳ, chất liệu đá ngọc và kích thước lớn, nha chương không chỉ mang chức năng của một vật dụng thông thường mà còn được xem là hiện vật có ý nghĩa biểu trưng, gắn với quyền lực và địa vị của tầng lớp đứng đầu cộng đồng trong xã hội thời kỳ này.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ học: Sưu tập gồm những hiện vật tiêu biểu của Văn hóa Phùng Nguyên, góp phần cung cấp tư liệu trực tiếp về đời sống vật chất và tổ chức xã hội của cư dân Việt cổ cách ngày nay khoảng 3.500 năm.
Giá trị kỹ thuật: Việc chế tác những nha chương dài, mỏng bằng đá ngọc Nephrit, kết hợp kỹ thuật cưa, khoan, mài và tạo mấu cho thấy trình độ thủ công đá phát triển cao của cư dân Phùng Nguyên.
Giá trị nghệ thuật: Các nha chương có hình dáng cân đối, bề mặt mài bóng, lưỡi tạo hình đa dạng với những dạng cong, lõm hoặc chia ngạnh như đuôi cá. Sự thống nhất về phong cách tạo hình tạo nên đặc trưng riêng của cả sưu tập.
Giá trị lịch sử – văn hóa: Nha chương là loại hình hiện vật đặc biệt gắn với Văn hóa Phùng Nguyên tại khu vực Phú Thọ. Những hiện vật này góp phần phản ánh sự phân hóa xã hội và sự xuất hiện của các biểu tượng quyền lực trong cộng đồng cư dân thời Tiền – Sơ sử.
Giá trị độc đáo: Bốn nha chương có kích thước, màu sắc và chi tiết tạo hình khác nhau nhưng cùng thống nhất về chất liệu và kỹ thuật chế tác, tạo thành một sưu tập có giá trị đặc biệt. Ngày 15/01/2020, Sưu tập nha chương được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 88/QĐ-TTg.
Sưu tập nha chương là nguồn tư liệu quý về kỹ thuật chế tác đá, nghệ thuật tạo hình và đời sống xã hội của cư dân Văn hóa Phùng Nguyên. Bốn hiện vật bằng đá ngọc Nephrit không chỉ thể hiện trình độ thủ công tinh xảo mà còn góp phần nhận diện những biểu tượng quyền lực xuất hiện trong xã hội Việt cổ ở vùng đất Phú Thọ cách ngày nay khoảng 3.500 năm.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
