Niên đại: Thế kỷ XIX
Chất liệu: Thép tôi, vàng ròng, đồi mồi, ngọc/đá quý, san hô đỏ, chỉ thêu ngũ sắc
Kích thước: Chiều dài toàn bộ khoảng 90 – 100 cm
Loại hình: Ngự dụng bảo khí
Nơi phát hiện: Từng được trưng bày tại Viện Bảo tàng Quân đội Paris (Pháp)
Đơn vị lưu giữ: Hiện vật lưu lạc ở nước ngoài
Xếp hạng: Cổ vật ngự dụng quý hiếm thời Nguyễn
Giới thiệu hiện vật
Thái A kiếm (太阿劍) là một trong những bảo kiếm ngự dụng danh giá và mang tính biểu trưng quyền lực quân chính tối thượng của hoàng triều nhà Nguyễn. Tên gọi của bảo khí được kế thừa từ danh kiếm “Thái A” huyền thoại thời Chiến quốc – biểu tượng bất hủ của bậc chí tôn nắm quyền sinh sát, dùng võ công định quốc và lấy đức độ an dân. Dưới thời Nguyễn, thanh kiếm này đại diện cho thiên mệnh, kỷ cương phép nước và quyền thống lĩnh tối cao của Hoàng đế Đại Nam. Kiếm có chiều dài tổng thể khoảng 90 – 100 cm, được chế tác liền lạc, vững chắc bằng sự phối hợp tài tình giữa các chất liệu thượng đẳng: thép tôi luyện nhiều lớp, vàng ròng, đồi mồi cao cấp, ngọc quý và san hô đỏ. Cấu trúc tổng thể của bảo kiếm gồm hai phần chính: phần kiếm (chuôi kiếm, ngạc kiếm và lưỡi thép) cùng phần bao kiếm bảo vệ bên ngoài.
Khác với các dòng kiếm nghi lễ thông thường hoặc bảo kiếm mang phong cách giao thoa phương Tây đầu thế kỷ XX (như Bảo kiếm An Dân), Thái A kiếm mang phong cách mỹ thuật cổ điển phương Đông mẫu mực. Chuôi kiếm được đúc chạm cầu kỳ bằng vàng khối hoặc ngọc quý, đầu đốc uốn cong tạo hình linh thú/đầu rồng uy nghi. Cán kiếm được bọc đồi mồi bóng loáng hoặc khảm viền chỉ vàng tạo độ bám tay và tôn lên vẻ tôn quý; bộ phận chắn tay (ngạc kiếm) đúc bằng vàng chạm lộng đồ án “Lưỡng long chầu nguyệt” tinh xảo, cẩn nạm ngọc bích và san hô đỏ sang trọng. Vỏ bao kiếm có cốt gỗ quý bền nhẹ, bên ngoài bọc lớp đồi mồi màu nâu vân hổ phách; các chi tiết miệng bao, đai ốp và chóp bao (khâu kiếm) đều bịt bằng vàng ròng, thúc nổi hình tượng rồng mây năm móng (ngũ trảo long), mặt trời tỏa rạng, hoa cúc dây và dải tản vân vương triều.
Lưỡi kiếm được rèn từ thép tôi luyện nhiều lớp, thân thẳng, hai cạnh sắc bén, sống kiếm nổi cao hình thoi tạo độ cứng cáp tuyệt đối trước xung lực cơ học. Gần sát chuôi kiếm, trên nền thân thép sáng bóng, nghệ nhân đã dùng kỹ thuật khảm vàng tinh xảo thể hiện hình tượng mặt trời cùng dải mây lành, phía dưới khắc khảm nổi bật 3 chữ Hán theo thể Khải thư chân phương: “Thái A kiếm” (太阿劍). Minh văn này không chỉ định danh bảo khí mà còn khẳng định tư cách thanh “Thượng phương bảo kiếm” của bậc thiên tử – trao quyền trảm trước tấu sau, gìn giữ phép nước và tính tôn nghiêm của hoàng gia.
Sự kết hợp hoàn hảo giữa kỹ thuật rèn thép truyền thống, nghệ thuật chạm lộng kim hoàn và lối khảm nạm chất liệu quý hiếm phản ánh năng lực chế tác đỉnh cao của Tượng cục và Ty Ngân xưởng triều Nguyễn thế kỷ XIX. Hình tượng rồng năm móng ngự trị xuyên suốt từ đốc kiếm đến vỏ bao xác nhận đây là bảo vật dành riêng cho hoàng đế ngự dụng trong các đại lễ thiết triều, lễ tế Nam Giao, duyệt binh, hoặc khâm ban cho đại thần thay mặt nhà vua đi kinh lý, dẹp loạn nơi biên ải.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là chứng tích vật chất trực tiếp phản ánh uy quyền tối cao và kỷ cương phép nước thời Nguyễn thế kỷ XIX; đóng vai trò như thanh Thượng phương bảo kiếm mang tính pháp lệnh tối thượng của vương triều.
Giá trị văn hóa – tư tưởng: Kế thừa điển tích bảo kiếm “Thái A” cổ truyền phương Đông, khẳng định tư tưởng trị quốc: dùng uy lực quân sự dẹp loạn giữ nền thái bình, dùng đức độ quy tụ lòng dân và duy trì luật pháp nghiêm minh.
Giá trị văn tự: Ba chữ Hán “Thái A kiếm” khảm vàng trên thân lưỡi thép là nguồn văn tự gốc chuẩn xác, làm sáng tỏ quy thức chế tác, định danh vũ khí ngự dụng và điển chế quân khí hoàng gia triều Nguyễn.
Giá trị độc bản: Là một trong những thanh bảo kiếm ngự dụng bằng thép – vàng – ngọc nguyên bản thời Nguyễn hiếm hoi được ghi nhận, có vị thế di sản đặc biệt quan trọng trong hệ thống vũ khí cung đình Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
