Niên đại: Thế kỷ III – II trước Công nguyên
Chất liệu: Đồng
Loại hình: Thạp đồng có nắp
Kỹ thuật đúc: Khuôn sáp nóng chảy
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2198/QĐ-TTg ngày 25/12/2021.
Giới thiệu bảo vật
Thạp đồng Văn hóa Đông Sơn là hiện vật có niên đại khoảng thế kỷ III – II trước Công nguyên, gồm đầy đủ thân và nắp. Hiện vật còn tương đối nguyên vẹn; một số vị trí bị vỡ đã được phục chế với tỷ lệ nhỏ, không làm thay đổi hình dáng và hệ thống hoa văn chính. Thạp thuộc loại hình đồ đựng đặc trưng của Văn hóa Đông Sơn nhưng có nhiều đặc điểm riêng về kỹ thuật đúc và nghệ thuật trang trí. Đặc biệt, toàn bộ thân và nắp được chế tác bằng kỹ thuật khuôn sáp nóng chảy, hiện chưa thấy dấu vết đường ráp khuôn như trên nhiều đồ đồng Đông Sơn đúc bằng khuôn nhiều mang.
Phần nắp thạp nổi bật với bốn khối tượng khỉ, được tạo hình đầy đủ và bố trí quay mặt về bốn hướng khác nhau. Đây là một dạng trang trí tượng tròn đặc biệt hiếm trong hệ thống thạp đồng Đông Sơn. Nếu các thạp Đào Thịnh, Hợp Minh hay Vạn Thắng cũng sử dụng tượng động vật hoặc tượng người trên nắp, thì hình tượng khỉ là đặc điểm riêng nổi bật của chiếc thạp tại Bảo tàng Quảng Ninh. Trên thân và nắp thạp là hệ thống hoa văn được tổ chức thành nhiều băng chạy vòng quanh, kết hợp giữa hoa văn hình học với các hình tượng tả thực. Các đồ án được bố trí nối tiếp, đối xứng và lặp lại, tạo cảm giác chuyển động quanh trục của hiện vật. Đáng chú ý là các hình người, chim, thú và sinh vật biển. Hình người được thể hiện trong tư thế khuỵu chân như đang lấy đà; chim có nhiều tư thế đang bay; cá được diễn tả khi đang bơi hoặc bật lên khỏi mặt nước. Các loài sinh vật biển như cá biển, sam biển và rùa biển xuất hiện khá rõ, tạo nên nét riêng biệt trong hệ thống hình tượng trang trí của thạp. Các hình tượng không được thể hiện hoàn toàn tĩnh mà chú trọng tới trạng thái vận động. Sự kết hợp giữa chuyển động của người, chim, cá và nhịp lặp của các băng hoa văn làm cho bề mặt thạp trở nên sinh động dù toàn bộ đồ án được tổ chức theo trật tự rất chặt chẽ.
Điểm đặc biệt nhất của thạp là kỹ thuật đúc khuôn sáp nóng chảy. Dấu vết đậu rót còn nhận biết ở đáy thân và phía trong nắp, trong khi bề mặt không có đường ráp khuôn. Kỹ thuật này đòi hỏi người thợ phải tạo mẫu bằng sáp, bao khuôn, làm nóng để sáp chảy ra rồi rót đồng nóng vào khoảng rỗng tạo thành vật đúc. So với phương pháp sử dụng khuôn nhiều mang thường để lại những đường ráp rõ trên hiện vật, kỹ thuật khuôn sáp nóng chảy cho phép tạo những hình khối và chi tiết phức tạp hơn. Việc áp dụng kỹ thuật này trên cả thân, nắp và các tượng khỉ cho thấy trình độ đúc đồng phát triển của nghệ nhân Đông Sơn.
Thạp đồng trước hết là một loại đồ đựng của cư dân Đông Sơn; trong một số bối cảnh khảo cổ, loại hình thạp còn được sử dụng trong hoạt động mai táng. Hệ thống sinh vật biển trên hiện vật đặc biệt có giá trị trong việc nhận diện môi trường sống và không gian văn hóa của cư dân Đông Sơn. Hình cá, sam và rùa biển cho thấy yếu tố biển và vùng cửa sông – ven biển đã hiện diện khá rõ trong tư duy tạo hình của người Việt cổ.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Thạp có niên đại thế kỷ III – II trước Công nguyên, là hiện vật tiêu biểu của giai đoạn phát triển rực rỡ của Văn hóa Đông Sơn.
Giá trị nghệ thuật: Bốn tượng khỉ trên nắp cùng hệ thống hình người, chim, thú và sinh vật biển tạo nên một chương trình trang trí phong phú, sinh động và có tính tả thực cao.
Giá trị kỹ thuật: Việc đúc cả thân và nắp bằng khuôn sáp nóng chảy, không để lại đường ráp khuôn, là một đặc điểm đặc biệt hiếm trong hệ thống thạp đồng Đông Sơn hiện biết.
Giá trị văn hóa: Các hình tượng con người, động vật và đặc biệt là sinh vật biển cung cấp tư liệu về môi trường tự nhiên, đời sống và thế giới hình tượng của cư dân Đông Sơn.
Giá trị độc đáo: Đây là chiếc thạp đồng Đông Sơn đặc biệt nổi bật bởi sự kết hợp giữa kỹ thuật khuôn sáp nóng chảy và bốn tượng khỉ trên nắp, những đặc điểm chưa thấy lặp lại đầy đủ trên một thạp đồng Đông Sơn khác tại Việt Nam.
Thạp đồng Văn hóa Đông Sơn là một tác phẩm đặc sắc của nghệ thuật đúc đồng Việt cổ, nổi bật ở kỹ thuật khuôn sáp nóng chảy, hệ thống tượng khỉ và các hoa văn tả thực về con người, chim, thú và sinh vật biển. Hiện vật góp phần phản ánh trình độ luyện kim, tư duy nghệ thuật và sự đa dạng của Văn hóa Đông Sơn trong thế kỷ III – II trước Công nguyên.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
