Niên đại: Thế kỷ XIII – XIV, thời Trần
Chất liệu: Gốm hoa nâu, cốt đất sét trắng
Kích thước tổng thể: Cao 32,7–33,2 cm
Đường kính miệng: 21,8–22,2 cm
Đường kính vành cánh sen: 26 cm
Đường kính vai: 27 cm
Đường kính đáy: 22 cm
Độ dày thân: Trung bình 0,8–1 cm; phần sát đáy dày khoảng 1,5 cm
Độ dày đáy: Khoảng 1,5–2 cm
Trọng lượng: 6 kg
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2198/QĐ-TTg ngày 25/12/2021
Giới thiệu bảo vật
Thạp gốm hoa nâu thời Trần là hiện vật tiêu biểu của nghệ thuật gốm Đại Việt thế kỷ XIII – XIV. Thạp được làm từ đất sét trắng, tạo dáng bằng bàn xoay, nung ở nhiệt độ cao và trang trí bằng kỹ thuật khắc chìm kết hợp tô men nâu. Thạp có miệng loe, mép miệng nhọn, vai gãy ngang, thân phình rồi thu dần xuống đáy. Trên vai trang trí một dải cánh sen kép đắp nổi, tạo điểm chuyển tiếp giữa miệng và phần thân chính. Dải cánh sen trên vai gồm 15 cánh sen chính và 15 cánh sen phụ xen kẽ. Cánh sen chính nổi cao khoảng 0,2–0,4 cm, dài khoảng 1,5 cm, rộng 3,7–5,3 cm; cánh sen phụ nhỏ hơn, rộng khoảng 1,6 cm. Các cánh đều có đầu tròn, không tạo mũi nhọn hất lên, bề mặt phủ men trắng xanh. Ngay dưới dải cánh sen là bốn tai nhỏ nằm ngang, gắn liền với vai thạp, không khoét lỗ. Mỗi tai dài khoảng 4,2–5 cm, rộng 1–1,2 cm và dày 0,7–1 cm. Phần thân được chia thành ba băng hoa văn chính, giới hạn bởi bốn dải ngang tô nâu.
Băng trên cùng rộng khoảng 5 cm, trang trí năm cặp lá cách điệu, mỗi cặp gồm một lá dài, mảnh và một lá ngắn, mập. Các lá mọc từ đường viền phía dưới, tạo thành một dải hoa lá chạy quanh thân.
Băng hoa văn thứ hai là băng trang trí chính, rộng khoảng 13,3–13,5 cm, thể hiện hai người cưỡi ngựa, một con hổ và hai con chim, tất cả cùng hướng ngược chiều kim đồng hồ. Hình người cưỡi ngựa thứ nhất dài khoảng 19 cm, cao 13 cm. Ngựa ở tư thế phi nhanh, đầu và cổ vươn về phía trước, hai tai dựng, bờm dài. Người cưỡi đội mũ chóp rộng vành, tay trái nắm dây cương, tay phải giơ cao cầm roi. Hình người cưỡi ngựa thứ hai dài khoảng 19 cm, cao 13,5 cm. Ngựa đi chậm hơn, người cưỡi để đầu trần, ngồi khoanh chân trên lưng ngựa, tay phải cầm một con dao ngắn. Hình hổ cao khoảng 12 cm, rộng 9,6 cm, ở tư thế ngồi trên hai chân sau, thân khom về phía trước, miệng há rộng. Bờm và các vằn trên thân được thể hiện bằng những nét khắc cong; đuôi dài uốn về phía sau. Hai hình chim đều có cổ dài, chân nhỏ, đùi lớn, cánh rộng và đuôi dài xòe xuống sát mặt đất. Một con ngậm vật nhỏ giống lá cây hoặc cá. Xen giữa các hình chim là những cành lá cách điệu.
Băng dưới cùng rộng khoảng 5 cm, gồm 14 cánh sen lớn nối tiếp nhau. Mỗi cánh dài khoảng 6–8,5 cm, rộng 3–3,5 cm, nghiêng theo chiều ngược kim đồng hồ và được tô men nâu trong phần giới hạn bởi các đường khắc chìm. Thạp được tạo dáng chủ yếu bằng bàn xoay, sau đó nghệ nhân chỉnh sửa hình khối, đắp cánh sen, gắn tai và khắc hoa văn trực tiếp trên bề mặt. Các mảng trang trí được tô men nâu trên nền men sáng trước khi đưa vào lò nung. Hệ thống hình người cưỡi ngựa, hổ, chim, hoa lá và cánh sen phản ánh một thế giới hình tượng phong phú của nghệ thuật thời Trần. Những cảnh người và động vật tạo cho hiện vật tính sinh động rõ rệt, khác với lối trang trí hoàn toàn hình học.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Thạp có niên đại thế kỷ XIII – XIV, là hiện vật tiêu biểu của gốm hoa nâu thời Trần.
Giá trị nghệ thuật: Hệ thống ba băng trang trí với người cưỡi ngựa, hổ, chim, hoa lá và cánh sen tạo nên một bố cục đặc biệt phong phú và sinh động.
Giá trị kỹ thuật: Việc kết hợp bàn xoay, đắp nổi, khắc chìm, tô men nâu và nung ở nhiệt độ cao cho thấy trình độ chế tác gốm phát triển của nghệ nhân thời Trần.
Giá trị văn hóa: Các hình người, ngựa, hổ và chim cung cấp tư liệu trực tiếp về thế giới hình tượng, thẩm mỹ và đời sống tinh thần của xã hội Đại Việt thế kỷ XIII – XIV.
Giá trị độc đáo: Thạp còn bảo tồn tốt hình dáng và hệ thống hoa văn phức tạp, đặc biệt là băng hình người cưỡi ngựa và động vật, tạo nên giá trị riêng trong dòng gốm hoa nâu thời Trần.
Thạp gốm hoa nâu thời Trần là một tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật gốm Đại Việt, nổi bật ở kỹ thuật chế tác tinh xảo và hệ thống hoa văn sinh động. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng về mỹ thuật, kỹ thuật gốm và đời sống văn hóa thời Trần.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
