Tên gọi khác: Trống Bản Lầu
Niên đại: Văn hóa Đông Sơn, khoảng 2.500–2.000 năm cách ngày nay
Chất liệu: Đồng
Kích thước hiện còn: Cao 12 cm; đường kính mặt 74 cm
Trọng lượng: 3.200 g
Loại hình: Trống đồng Đông Sơn, loại Heger I
Nơi phát hiện: Xã Pha Long, tỉnh Lào Cai; trước đây thuộc huyện Mường Khương
Năm phát hiện: 1958
Người phát hiện: Ông Vàng Dìu Quáng
Đơn vị lưu giữ hiện nay: Bảo tàng tỉnh Lào Cai – Cơ sở 2
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Trống đồng Pha Long là một hiện vật tiêu biểu của văn hóa Đông Sơn được phát hiện tại vùng núi biên giới phía Bắc Việt Nam. Trống có niên đại khoảng 2.500–2.000 năm cách ngày nay và được xếp vào loại Heger I, nhóm trống đồng điển hình của văn hóa Đông Sơn trong hệ thống phân loại trống đồng cổ của Franz Heger.
Hiện vật được ông Vàng Dìu Quáng phát hiện năm 1958 trong khi làm nương tại xã Pha Long, khu vực Mường Khương, Lào Cai. Sau khi phát hiện, trống được giao cho Bảo tàng Hoàng Liên Sơn lưu giữ. Đến năm 1992, khi tỉnh Hoàng Liên Sơn đã được chia tách, hiện vật được bàn giao về Bảo tàng tỉnh Lào Cai. Ngày nay, bảo vật được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Lào Cai – Cơ sở 2.
Trải qua thời gian dài nằm trong lòng đất, trống không còn nguyên vẹn toàn bộ. Phần hiện còn chủ yếu gồm mặt trống và một đoạn tang, trong khi phần thân phía dưới và chân trống đã mất. Mặt trống vẫn giữ được hình dạng khá đầy đủ, có đường kính tới 74 cm, trọng lượng toàn bộ phần còn lại khoảng 3,2 kg. Bề mặt đồng phủ lớp patin xanh ngả xám, tạo nên màu sắc đặc trưng của hiện vật đồng cổ.
Tâm mặt trống nổi bật với ngôi sao 16 cánh. Xen giữa các cánh sao là những mô típ hình chữ V lồng nhau. Từ tâm ra ngoài là hệ thống nhiều vành hoa văn hình học được bố trí đồng tâm, tạo nên kết cấu trang trí chặt chẽ và có nhịp điệu.
Một trong những dải hoa văn nổi bật nhất là vành chim bay, gồm những hình chim có mỏ dài, cổ dài, thân kéo dài và đôi cánh dang rộng, cùng chuyển động theo một hướng quanh tâm trống. Xen giữa các khu vực trang trí còn có hoa văn dạng bông lúa, răng cưa, chấm nổi và nhiều dạng hình học khác. Những mô típ này thuộc hệ thống hoa văn quen thuộc trên trống đồng Đông Sơn.
Phần tang còn lại cũng được trang trí khá dày. Các dải hoa văn gồm chấm tròn nổi, răng cưa và vòng tròn có chấm giữa nối với nhau bằng tiếp tuyến. Ở phần dưới còn nhận thấy những dấu vết của một bố cục hình thuyền và một số chi tiết gợi hình người với đồ trang sức bằng lông chim, nhưng phần lớn hình ảnh đã mất do thân trống bị gãy.
Trống đồng Đông Sơn ở vùng biên giới Lào Cai
Trống đồng Đông Sơn phân bố trên một không gian rộng ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ Việt Nam. Việc phát hiện Trống đồng Pha Long tại vùng núi cao Lào Cai cho thấy phạm vi hiện diện của văn hóa Đông Sơn không chỉ giới hạn ở các đồng bằng và trung du mà còn vươn tới những thung lũng, lưu vực sông và vùng núi biên giới phía Bắc.
Vị trí của Pha Long đặc biệt đáng chú ý bởi đây là vùng giáp biên, gần khu vực Vân Nam của Trung Quốc, nơi từng tồn tại văn hóa Điền với truyền thống đúc đồng phát triển mạnh. Các hiện vật Đông Sơn được phát hiện tại Lào Cai vì thế cung cấp thêm tư liệu để tìm hiểu những mối tiếp xúc văn hóa và kỹ thuật giữa các cộng đồng cư dân cổ ở lưu vực sông Hồng, miền núi phía Bắc Việt Nam và khu vực Vân Nam trong những thế kỷ trước Công nguyên.
Trống Pha Long không phải hiện vật Đông Sơn duy nhất được tìm thấy tại Lào Cai. Nhiều trống đồng và đồ đồng Đông Sơn khác đã được phát hiện trên địa bàn tỉnh, trong đó Trống đồng Gia Phú cũng được công nhận là Bảo vật quốc gia. Cùng với các di tích và hiện vật khảo cổ khác, chúng phản ánh sự hiện diện khá rõ nét của các cộng đồng mang truyền thống văn hóa Đông Sơn tại vùng thượng lưu sông Hồng.
Mặc dù hiện nay chỉ còn phần mặt và một đoạn tang, Trống đồng Pha Long vẫn bảo lưu được phần quan trọng nhất của hệ thống trang trí. Ngôi sao 16 cánh, các vành chim bay, hoa văn hình học và dấu tích hình thuyền giúp người xem hình dung được bố cục ban đầu của một chiếc trống Đông Sơn có kích thước lớn và được trang trí công phu.
Năm 2019, một phiên bản phục dựng của Trống đồng Pha Long được thực hiện để phục vụ trưng bày và giới thiệu, trong khi bản gốc tiếp tục được bảo quản theo chế độ dành cho Bảo vật quốc gia.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ: Trống đồng Pha Long là hiện vật gốc của văn hóa Đông Sơn, có niên đại khoảng 2.500–2.000 năm cách ngày nay. Địa điểm phát hiện tại vùng biên giới phía Bắc bổ sung nguồn tư liệu quan trọng về phạm vi phân bố của văn hóa Đông Sơn.
Giá trị nghệ thuật: Mặt trống được tổ chức thành hệ thống hoa văn đồng tâm với ngôi sao 16 cánh ở trung tâm, bao quanh bởi chim bay, các mô típ hình học, răng cưa, chấm nổi và những dải trang trí liên tục. Sự kết hợp giữa hình tượng và hình học tạo nên bố cục cân đối, giàu nhịp điệu.
Giá trị kỹ thuật: Việc đúc một mặt trống đồng có đường kính tới 74 cm, đồng thời tạo được hệ thống hoa văn nổi phức tạp trên bề mặt, phản ánh trình độ luyện kim và kỹ thuật đúc đồng phát triển của cư dân Đông Sơn.
Giá trị nghiên cứu giao lưu văn hóa: Pha Long nằm ở vùng thượng nguồn sông Hồng, gần khu vực Vân Nam. Bảo vật góp phần cung cấp tư liệu cho việc nghiên cứu các mối liên hệ và giao lưu giữa văn hóa Đông Sơn với những cộng đồng cổ ở khu vực miền núi phía Bắc và Tây Nam Trung Quốc.
Giá trị lịch sử địa phương: Được phát hiện tại Pha Long từ năm 1958, bảo vật là một trong những hiện vật Đông Sơn quan trọng gắn với lịch sử khảo cổ học của Lào Cai. Sau nhiều thập niên lưu giữ, hiện vật tiếp tục được bảo quản tại Bảo tàng tỉnh Lào Cai – Cơ sở 2.
Giá trị độc bản: Mặc dù không còn nguyên vẹn toàn bộ thân trống, phần mặt đường kính 74 cm cùng hệ thống hoa văn cổ vẫn được bảo tồn. Năm 2018, Trống đồng Pha Long được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Từ một hiện vật được người dân tình cờ phát hiện khi làm nương ở Pha Long năm 1958, chiếc trống đã trở thành nguồn tư liệu đặc biệt về văn hóa Đông Sơn tại vùng biên giới phía Bắc. Ngôi sao 16 cánh, những cánh chim đang bay, các dải hoa văn hình học và dấu tích hình thuyền còn lại trên lớp đồng phủ patin đã lưu giữ hình ảnh của một nền nghệ thuật và kỹ thuật luyện kim phát triển cách ngày nay hơn hai thiên niên kỷ.
Nguồn ảnh: sưu tầm
