Niên đại: Thế kỷ X
Văn hóa: Chăm Pa
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước: Cao 38,5 cm; rộng 21 cm
Loại hiện vật: Cổ vật
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh
Giới thiệu hiện vật
Tượng nữ thần Devi, còn được gọi là Tượng Devi Hương Quế, là một tác phẩm điêu khắc đặc sắc của văn hóa Chăm Pa thế kỷ X. Pho tượng được tạc bằng đá sa thạch theo dạng bán thân, thể hiện hình ảnh một người phụ nữ trẻ với khuôn mặt thanh tú, thần thái trang nghiêm nhưng gần gũi. Tác phẩm nổi bật bởi sự kết hợp hài hòa giữa vẻ đẹp nữ tính, tính chân dung và yếu tố thần linh. Khuôn mặt mềm mại, ánh mắt lớn, nụ cười nhẹ cùng mái tóc búi cao tạo nên một hình tượng vừa quyền quý, huyền bí, vừa đầy sức sống. Theo tư liệu văn bia Đồng Dương, hình tượng này được cho là liên quan tới Haradevi, vợ của vua Indravarman II. Sau khi bà qua đời, tượng được tạo dựng để thờ phụng như một vị thần, qua đó phản ánh mối quan hệ đặc biệt giữa vương quyền, tín ngưỡng và nghệ thuật Chăm Pa.
Điểm nổi bật nhất của pho tượng là khuôn mặt được tạo tác tinh tế. Nữ thần có lông mày dài, cong và gần như nối liền nhau, đôi mắt lớn, sống mũi thẳng, cân đối. Đôi môi khẽ cong như đang nở một nụ cười nhẹ, làm cho gương mặt dù trang nghiêm vẫn mang cảm giác thân thiện. Khác với một số tượng thuộc phong cách Đồng Dương có đường nét mạnh và nhấn sâu vào đặc điểm nhân chủng học bản địa, tượng Devi Hương Quế có khuôn mặt thanh thoát và mềm mại hơn. Chính sự hài hòa giữa từng đường nét đã làm nên vẻ đẹp đặc biệt của tác phẩm, khiến hình tượng nữ thần vừa mang tính lý tưởng hóa vừa có nét chân thực của một người phụ nữ cụ thể.
Mái tóc của nữ thần được tạo thành một khối búi cao hình tháp, gồm nhiều lớp cuộn tóc được xử lý công phu. Phía trước búi tóc có hình vầng trăng lưỡi liềm, một chi tiết mang ý nghĩa biểu tượng quan trọng trong nghệ thuật tôn giáo Ấn Độ giáo. Hai tai của nữ thần đeo đồ trang sức, góp phần làm tăng vẻ quyền quý và trang nghiêm. Sự kết hợp giữa mái tóc cao, trang sức và biểu tượng trên đầu giúp hình tượng vượt ra khỏi một bức chân dung thông thường để mang diện mạo của một nhân vật đã được thần hóa.
Phần thân tượng để lộ cổ cao và bộ ngực căng tròn, một cách thể hiện quen thuộc trong nghệ thuật tạo hình nữ thần của Chăm Pa. Tuy nhấn mạnh vẻ đẹp cơ thể và sức sống nữ tính, tác phẩm không tạo cảm giác phô bày. Trái lại, toàn bộ hình tượng vẫn giữ được vẻ trang nghiêm và thanh khiết. Sự kết hợp giữa vẻ đẹp hình thể và thần thái tĩnh lặng tạo nên một cảm giác đặc biệt: vừa tràn đầy sức sống, vừa mang tính thiêng. Đây cũng là một trong những đặc điểm làm nên sức hấp dẫn lâu dài của pho tượng.
Theo nội dung văn bia thứ hai tại Đồng Dương, nữ thần Devi được cho là Haradevi, vợ của vua Indravarman II. Haradevi được ghi nhận là người có nhiều công đức. Sau khi bà qua đời, dưới thời vua Jaya Sinhavarman, khoảng cuối thế kỷ IX – đầu thế kỷ X, hình tượng của bà được tạc để thờ cúng như các vị thần. Nếu cách xác định này là chính xác, pho tượng mang một giá trị đặc biệt: đây không chỉ là hình tượng thần linh mà còn phản ánh quá trình thần hóa một nhân vật hoàng gia có thật. Qua đó, tác phẩm cung cấp tư liệu quan trọng về quan niệm vương quyền và tín ngưỡng của xã hội Chăm Pa, nơi một số thành viên hoàng tộc sau khi qua đời có thể được thờ phụng trong không gian tôn giáo.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Pho tượng gắn với giai đoạn Chăm Pa thế kỷ X và có liên hệ với hoàng gia thời Indravarman II, qua đó cung cấp tư liệu về lịch sử, vương quyền và đời sống tín ngưỡng của Chăm Pa.
Giá trị nghệ thuật: Tượng nổi bật với khuôn mặt thanh tú, bố cục cân đối, cách xử lý mái tóc và hình thể tinh tế. Đây là một trong những tác phẩm nữ thần đặc sắc của điêu khắc Chăm Pa.
Giá trị chân dung: Hình tượng mang những đặc điểm cụ thể của một người phụ nữ trẻ, tạo nên sự kết hợp hiếm gặp giữa chân dung hoàng gia và hình tượng thần linh.
Giá trị tôn giáo: Pho tượng phản ánh tập tục tôn thờ và thần hóa những nhân vật có công đức, đồng thời cho thấy mối quan hệ giữa tín ngưỡng và quyền lực hoàng gia trong xã hội Chăm Pa.
Giá trị văn hóa: Tác phẩm là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu quan niệm về vẻ đẹp, nữ tính, quyền quý và tính thiêng trong nghệ thuật Chăm Pa.
Với vẻ đẹp thanh tú, thần thái đặc biệt cùng giá trị lịch sử và nghệ thuật nổi bật, Tượng nữ thần Devi (Hương Quế) là một trong những tác phẩm tiêu biểu của điêu khắc Chăm Pa, đồng thời là hiện vật quan trọng trong việc giới thiệu di sản văn hóa Chăm Pa và văn hóa Việt Nam tới công chúng trong và ngoài nước.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
