Tên khác: Tượng A Di Đà
Niên đại: Đầu thế kỷ XII, khoảng năm 1108–1117
Triều đại: Thời Lý
Chất liệu: Đá xám xanh, dạng đá cát
Kích thước: Tổng thể cả tượng và bệ cao 200 cm; thân tượng cao 92 cm; khoảng cách hai đầu gối 72 cm; đường kính đài sen 76 cm
Số lượng: 01
Nơi lưu giữ: Chùa Ngô Xá, tên chữ Phi Lai tự, thôn Ngô Xá, xã Yên Lợi, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định
Nguồn gốc: Được cho là vốn đặt tại tháp Vạn Phong Thành Thiện, còn gọi là tháp Chương Sơn, trên núi Ngô Xá
Giới thiệu hiện vật
Tượng Phật chùa Ngô Xá, thường được gọi là Tượng A Di Đà, là một pho tượng đá có niên đại đầu thế kỷ XII, thuộc thời vua Lý Nhân Tông. Tượng hiện được thờ tại chùa Ngô Xá dưới chân núi Ngô Xá, nhưng theo tư liệu văn bia và dấu tích khảo cổ, pho tượng vốn có liên hệ với tháp Vạn Phong Thành Thiện, hay tháp Chương Sơn, một công trình Phật giáo lớn được xây dựng dưới triều Lý trên đỉnh núi.
Pho tượng cùng bệ cao khoảng 2 m, được chế tác từ đá xám xanh. Tượng thể hiện Đức Phật ngồi thiền định, hai chân khuỳnh rộng, thân hơi dướn về phía trước. Khuôn mặt hình trái xoan, mắt nhìn xuống, sống mũi thẳng, miệng khép nhẹ, cổ có ba ngấn. Tóc tạo thành những xoắn nhỏ, trên đỉnh đầu có phần nhục kế nổi rõ. Hai tai lớn nhưng không kéo dài quá mức. Tổng thể khuôn mặt giữ vẻ tĩnh lặng, tập trung và trang nghiêm.
Thân tượng thon, bụng mảnh, khoác pháp y gồm hai lớp áo mỏng ôm sát cơ thể, các nếp áo được thể hiện thành nhiều đường mềm mại. Phần đầu và thân được liên kết bằng mộng nên có thể tháo rời. Thân tượng nối liền với phần cổ bệ hình tròn dẹt. Quanh cổ bệ chạm nổi hình hai con sư tử nhìn nghiêng, cùng ngậm một viên ngọc, phía sau là hình lá đề được nâng đỡ bởi phần đuôi. Toàn bộ tượng hiện được sơn son thếp vàng, trong khi cấu trúc đá và hệ thống chạm khắc vẫn cho phép nhận diện rõ phong cách nghệ thuật thời Lý.
Bệ tượng được tạo khá công phu, gồm đài sen phía trên và chân bệ bát giác phía dưới. Đài sen có hai lớp cánh nổi xếp so le; lớp trên gồm những cánh lớn xen cánh nhỏ, lớp dưới dài và hẹp hơn. Trên bề mặt các cánh sen chạm những đôi rồng chầu, thân mềm, uốn cong, đầu hướng lên trên. Phần chân bệ có dạng chóp cụt bát giác, chia thành nhiều tầng. Các mặt đứng chạm rồng, các mặt nằm trang trí hoa cúc dây uốn hình sin; phần dưới tiếp tục xuất hiện hoa văn sóng nước. Cách tổ chức hình rồng, cánh sen, hoa cúc dây và sóng nước tạo nên một hệ thống trang trí phong phú nhưng vẫn thống nhất, phản ánh rõ thẩm mỹ của nghệ thuật Phật giáo thời Lý.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Pho tượng có niên đại đầu thế kỷ XII, gắn với tháp Chương Sơn và giai đoạn phát triển mạnh của Phật giáo dưới thời vua Lý Nhân Tông.
Giá trị nghệ thuật: Hình thể thanh thoát, pháp y mềm, đài sen, rồng, hoa cúc dây và hoa văn sóng nước thể hiện rõ đặc trưng điêu khắc và trang trí thời Lý.
Giá trị kiến trúc – khảo cổ: Tượng là một bộ phận quan trọng trong việc nghiên cứu quần thể tháp Chương Sơn, kết hợp với những vật liệu kiến trúc đã được phát hiện qua khai quật.
Giá trị Phật giáo: Hiện vật phản ánh quy mô và vị trí của Phật giáo trong đời sống chính trị, văn hóa và nghệ thuật Đại Việt đầu thế kỷ XII.
Giá trị tư liệu: Pho tượng cung cấp cơ sở để so sánh với những tác phẩm điêu khắc Phật giáo cùng thời, đặc biệt là tượng chùa Phật Tích, từ đó nhận diện rõ hơn phong cách tạo hình thời Lý.
Với niên đại đầu thế kỷ XII, nguồn gốc gắn với tháp Chương Sơn và hệ thống điêu khắc đặc trưng thời Lý, Tượng Phật chùa Ngô Xá là một hiện vật đặc biệt quan trọng đối với việc nghiên cứu mỹ thuật và Phật giáo Đại Việt. Pho tượng không chỉ lưu giữ hình ảnh Đức Phật trong nghệ thuật thời Lý mà còn là một trong những chứng tích giúp tái hiện diện mạo của một công trình Phật giáo lớn từng tồn tại trên núi Ngô Xá hơn chín thế kỷ trước.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
