Niên đại: Thế kỷ VIII–IX
Văn hóa: Chăm Pa
Chất liệu: Đồng
Kích thước: Cao khoảng 120 cm; rộng 38 cm
Loại hiện vật: Cổ vật
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh
Nơi phát hiện: Đồng Dương, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
Thời gian phát hiện: Năm 1911
Giới thiệu hiện vật
Tượng Phật Đồng Dương là một trong những tác phẩm điêu khắc Phật giáo bằng đồng đặc sắc của văn hóa Chăm Pa, gắn với trung tâm Phật giáo Đồng Dương ở Quảng Nam. Pho tượng có kích thước lớn, thể hiện Đức Phật trong tư thế đứng trên bệ hai cấp. Tóc xoắn thành những lọn nhỏ, tai dài, khuôn mặt tròn đầy, giữa trán có dấu tròn, lông mày cong, mũi thon và cổ ba ngấn. Thân trên để lộ một bên vai, bên ngoài khoác áo với nhiều nếp gấp mềm mại. Hai tay đưa ra phía trước trong thủ thế Giáo hóa ấn (Vitarkamudra), thường gắn với ý nghĩa giảng pháp và truyền đạt giáo lý. Tay phải đồng thời giữ nhẹ đầu vạt áo choàng. Sự kết hợp giữa hình thể cân đối, dáng đứng trang nghiêm và cách xử lý y phục tinh tế tạo nên vẻ đẹp đặc biệt cho pho tượng.
Pho tượng được nhà khảo cổ học người Pháp Henri Parmentier phát hiện vào tháng 4 năm 1911 tại khu vực Đồng Dương, nay thuộc huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam. Đồng Dương từng là một trung tâm Phật giáo quan trọng của vương quốc Chăm Pa. Việc phát hiện pho tượng tại đây góp phần làm sáng rõ diện mạo nghệ thuật và đời sống Phật giáo của khu vực này trong thời kỳ trung đại. Trước đây, hiện vật từng được Trường Viễn Đông Bác Cổ đăng ký với số hiệu D22.1. Sau đó pho tượng được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh.
Đức Phật được thể hiện trong tư thế đứng thẳng, thân hình thanh thoát nhưng vẫn tạo cảm giác vững chãi. Mái tóc được tạo thành những lọn xoắn ốc đều đặn, trên đỉnh đầu nổi phần nhục kế. Tai kéo dài, khuôn mặt đầy đặn, đôi mắt mở, sống mũi thẳng và môi khép nhẹ. Phần cổ có ba ngấn. Đây là một trong những đặc điểm thường gặp trong nghệ thuật tạo tượng Phật truyền thống. Tổng thể khuôn mặt không nhấn mạnh biểu cảm mạnh mà tạo nên vẻ trầm tĩnh, trang nghiêm và tập trung.
Một trong những điểm nổi bật nhất của Tượng Phật Đồng Dương là nghệ thuật thể hiện áo cà sa. Tượng để hở một bên vai, phần áo choàng phủ xuống thân với nhiều nếp gấp mảnh. Các nếp áo được tạo thành những đường cong mềm mại, vừa ôm lấy cơ thể vừa tạo cảm giác chuyển động nhẹ nhàng. Cách xử lý y phục cho thấy nghệ nhân không chỉ chú trọng cấu trúc hình thể mà còn đặc biệt quan tâm tới sự mềm mại của chất liệu vải. Chính những nếp áo uyển chuyển tạo nên sự tương phản với khối đồng chắc khỏe, làm tăng vẻ thanh thoát của hình tượng Đức Phật.
Hai tay Đức Phật được đưa ra phía trước theo tư thế Vitarkamudra, một thủ ấn liên quan đến việc giảng giải và truyền đạt giáo pháp. Tay phải đồng thời giữ nhẹ phần vạt áo. Sự phối hợp giữa động tác tay và nếp áo khiến pho tượng không mang dáng đứng hoàn toàn tĩnh mà có cảm giác như Đức Phật đang trực tiếp thuyết pháp. Đây là một chi tiết quan trọng giúp nhận diện ý nghĩa tôn giáo của tác phẩm.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Pho tượng gắn với trung tâm Phật giáo Đồng Dương và một giai đoạn Phật giáo phát triển mạnh trong lịch sử Chăm Pa.
Giá trị nghệ thuật: Hình thể cân đối, khuôn mặt trang nghiêm, thủ ấn rõ ràng và hệ thống nếp áo mềm mại khiến tác phẩm trở thành một trong những pho tượng Phật bằng đồng đặc sắc của nghệ thuật Chăm Pa.
Giá trị tôn giáo: Hình tượng Đức Phật trong tư thế giảng pháp phản ánh đời sống Phật giáo và tư tưởng tôn giáo của Chăm Pa trong thời kỳ Đồng Dương.
Giá trị giao lưu văn hóa: Những yếu tố liên hệ với nghệ thuật Amaravati cho thấy sự giao lưu sâu rộng giữa Chăm Pa với các trung tâm Phật giáo ở Ấn Độ và Nam Á.
Giá trị kỹ thuật: Kích thước lớn cùng kỹ thuật đúc và tạo hình tinh xảo cho thấy trình độ cao của nghệ nhân Chăm Pa trong nghệ thuật đúc đồng.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, tôn giáo, nghệ thuật và kỹ thuật, Tượng Phật Đồng Dương là một trong những tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật Phật giáo Chăm Pa, đồng thời là nguồn tư liệu quan trọng giúp tìm hiểu quá trình giao lưu và phát triển của Phật giáo trong không gian văn hóa Đông Nam Á.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
