Niên đại: Thế kỷ IV–VI
Văn hóa: Óc Eo
Chất liệu: Gỗ
Kích thước: Cao 56 cm; vai rộng 9 cm; ngang đầu 5,5 cm; đường kính bệ 16 cm
Trọng lượng: Khoảng 1.500 g
Năm phát hiện: 2016
Nơi phát hiện: Khu vực Đá Nổi – Lung Cột Cầu, di tích khảo cổ Nhơn Thành, thuộc xã Nhơn Ái, thành phố Cần Thơ
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Thành phố Cần Thơ
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Tượng Phật Nhơn Thành là một tác phẩm điêu khắc gỗ đặc sắc của văn hóa Óc Eo, có niên đại khoảng thế kỷ IV–VI. Tượng được phát hiện năm 2016 tại khu vực Đá Nổi – Lung Cột Cầu, thuộc di tích khảo cổ Nhơn Thành ở Cần Thơ. Đây là khu vực đã phát hiện nhiều dấu tích và hiện vật quan trọng của văn hóa Óc Eo, trong đó có nhiều Bảo vật quốc gia như Bình gốm Nhơn Thành, Linga – Yoni gỗ Nhơn Thành và Bộ khuôn đúc Nhơn Thành.
Pho tượng được tạc từ một khối gỗ màu nâu đen, cao 56 cm và nặng khoảng 1,5 kg. Sau khoảng 1.500 năm tồn tại, tượng không còn nguyên vẹn: tay trái đã mất tới vai, tay phải chỉ còn đến khuỷu, một phần khuôn mặt và cơ thể có dấu hiệu nứt vỡ. Tuy vậy, những bộ phận còn lại vẫn bảo lưu khá rõ dáng đứng, trang phục, kiểu tóc, tòa sen và nhiều đặc điểm tạo hình quan trọng. Đặc biệt, trên mặt sau của tượng vẫn còn một số dấu vết của lớp vàng dát mỏng, cho thấy pho tượng ban đầu từng được trang trí cầu kỳ hơn diện mạo hiện nay.
Phần đầu tượng có dấu vết nhục kế – ushnisha, một đặc điểm quan trọng trong hệ thống tạo hình Đức Phật. Tóc được tạo thành nhiều lọn xoắn nhỏ, thường được gọi quen thuộc là kiểu “bụt ốc”. Khuôn mặt hình trái xoan, chóp mũi cao, cằm tròn, cổ cao và thuôn. Dù một phần gương mặt đã hư hại, tổng thể vẫn giữ được vẻ mềm mại và thanh thoát.
Điểm đặc biệt nhất của pho tượng nằm ở tư thế đứng lệch hông mạnh về bên phải, gần với tư thế tribhanga trong nghệ thuật Ấn Độ. Chân phải giữ vai trò trụ chính, chân trái khuỵu nhẹ, đầu gối hiện rõ; hai bàn chân đặt trên một tòa sen hai tầng với những cánh sen được tạc khá cụ thể. Sự chuyển trọng tâm của cơ thể khiến hình tượng không hoàn toàn đối xứng hay cứng nhắc mà tạo nên một đường chuyển động mềm từ vai qua hông xuống chân.
Phần thân được thể hiện tương đối giản lược. Tấm cà sa phủ trên cơ thể và kéo dài xuống gần cổ chân. Tay phải ban đầu co và nâng lên ngang hông, trong khi tay trái đã mất. Dù các bàn tay không còn nguyên vẹn để xác định đầy đủ thủ ấn, tư thế đứng, nhục kế, tóc xoắn và y phục cho phép nhận diện rõ đây là một hình tượng Phật giáo.
Sau khi được phát hiện, tượng được đưa về Bảo tàng Thành phố Cần Thơ bảo quản và nghiên cứu. Ngày 24/12/2018, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1821/QĐ-TTg, công nhận Tượng Phật Nhơn Thành là Bảo vật quốc gia. Hiện vật hiện vẫn được Bảo tàng Thành phố Cần Thơ lưu giữ và giới thiệu cùng các Bảo vật quốc gia thuộc văn hóa Óc Eo của địa phương.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ: Tượng được phát hiện tại di tích Nhơn Thành, một địa điểm quan trọng của văn hóa Óc Eo ở vùng đồng bằng sông Cửu Long. Niên đại thế kỷ IV–VI giúp hiện vật trở thành nguồn tư liệu trực tiếp để tìm hiểu đời sống văn hóa và tôn giáo của cư dân Nam Bộ cách ngày nay khoảng 1.500 năm.
Giá trị tôn giáo: Nhục kế, tóc xoắn, cà sa, tòa sen và hình thức tạo tượng cho thấy sự hiện diện rõ rệt của nghệ thuật Phật giáo trong văn hóa Óc Eo. Pho tượng góp phần làm phong phú hệ thống tư liệu về quá trình truyền bá và phát triển của Phật giáo tại vùng đồng bằng sông Cửu Long trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Giá trị nghệ thuật: Tư thế tribhanga với trọng lượng cơ thể dồn về một chân tạo nên dáng đứng mềm mại và giàu chuyển động. Khuôn mặt trái xoan, các đường nét thanh thoát, tóc xoắn, thân hình cân đối và tòa sen hai tầng tạo nên một chỉnh thể có phong cách tạo hình riêng.
Giá trị kỹ thuật: Tác phẩm được tạc từ một khối gỗ nguyên, kết hợp tạo hình cơ thể, y phục, tóc và tòa sen. Những dấu tích dát vàng còn lại cho thấy kỹ thuật hoàn thiện bề mặt và trang trí tượng đã đạt trình độ đáng kể.
Giá trị nghiên cứu giao lưu văn hóa: Pho tượng mang những yếu tố nghệ thuật có nguồn gốc từ Ấn Độ nhưng được thể hiện bằng chất liệu, tỷ lệ và cách xử lý phù hợp với môi trường bản địa. Đây là dấu tích của quá trình tiếp xúc, tiếp nhận và chuyển hóa các ảnh hưởng văn hóa bên ngoài của cư dân Óc Eo.
Giá trị về chất liệu: Những tác phẩm bằng gỗ có tuổi đời trên một thiên niên kỷ rất khó bảo tồn trong môi trường nhiệt đới. Việc Tượng Phật Nhơn Thành vẫn giữ được phần lớn hình thể, tòa sen và nhiều chi tiết tạo hình làm cho hiện vật có giá trị đặc biệt trong nghiên cứu nghệ thuật điêu khắc gỗ cổ ở Nam Bộ.
Giá trị độc bản: Tượng Phật Nhơn Thành là hiện vật gốc, có hình thức tạo tác đặc biệt và thuộc nhóm những tác phẩm điêu khắc Phật giáo bằng gỗ tiêu biểu của văn hóa Óc Eo. Năm 2018, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia và hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Thành phố Cần Thơ.
Được tạo nên từ một khối gỗ cách đây khoảng 1.500 năm, Tượng Phật Nhơn Thành vẫn giữ được dáng đứng lệch hông mềm mại, nhục kế, tóc xoắn, cà sa, tòa sen và cả những dấu vàng mỏng còn lưu lại trên bề mặt. Pho tượng không chỉ là dấu tích của một tác phẩm thờ tự cổ mà còn phản ánh quá trình Phật giáo hiện diện, giao lưu và được bản địa hóa trong không gian văn hóa Óc Eo ở đồng bằng sông Cửu Long. Cùng với những bảo vật khác được phát hiện tại Nhơn Thành, hiện vật góp phần tái hiện một giai đoạn phát triển đặc sắc của đời sống tôn giáo và nghệ thuật Nam Bộ trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
