Niên đại: Thế kỷ VI–VII sau Công nguyên
Văn hóa: Óc Eo
Chất liệu: Đá sa thạch hạt mịn
Kích thước: Cao 45 cm; rộng 20 cm; dày 20 cm
Trọng lượng: 7.250 g
Loại hình: Tượng thờ Hindu giáo
Năm phát hiện: 1983
Nơi phát hiện: Giồng Xoài, thuộc khu di tích Óc Eo – Ba Thê, tỉnh An Giang
Hoàn cảnh phát hiện: Được phát hiện trong quá trình canh tác
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh An Giang
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Tượng Thần Brahma Giồng Xoài là một tác phẩm điêu khắc đá tiêu biểu của văn hóa Óc Eo, có niên đại khoảng thế kỷ VI–VII. Tượng được phát hiện năm 1983 tại Giồng Xoài, thuộc không gian di tích Óc Eo – Ba Thê ở An Giang, trong quá trình người dân canh tác. Hiện vật sau đó được đưa về Bảo tàng tỉnh An Giang bảo quản và trở thành một trong những tác phẩm điêu khắc tôn giáo đặc sắc được phát hiện tại trung tâm văn hóa Óc Eo.
Pho tượng hiện chỉ còn phần từ ngực trở lên, bị vỡ từ vai trái xuống ngang ngực phải. Dù không còn nguyên vẹn toàn thân, phần đầu và khuôn mặt vẫn bảo lưu khá rõ những đặc điểm giúp nhận diện thần Brahma. Tượng được tạc từ đá sa thạch hạt mịn; bề mặt hiện phủ lớp patin xám trắng khá dày do quá trình phong hóa kéo dài hơn một thiên niên kỷ.
Đặc điểm nổi bật nhất của tác phẩm là bốn khuôn mặt bố trí theo bốn hướng. Ba khuôn mặt còn giữ được đường nét tương đối rõ, trong khi một mặt đã bị phong hóa mạnh. Mỗi khuôn mặt có dáng trái xoan đầy đặn, cung mày cong và nổi nhẹ, mắt hình thoi với đường viền rõ, sống mũi thẳng, môi dày khép nhẹ và hai bên mép có hàng ria cong. Cách xử lý các khuôn mặt tương đối thống nhất nhưng vẫn giữ được sự cân đối khi chuyển từ mặt này sang mặt khác quanh khối đầu.
Bốn tai nằm tại các vị trí tiếp giáp giữa những khuôn mặt. Vành tai được tạo bởi các đường cong móc nối, thùy tai dài, dày và có lỗ căng rộng. Cách bố trí này vừa giải quyết đặc điểm bốn mặt của Brahma vừa giúp toàn bộ khối đầu trở thành một cấu trúc tròn thống nhất khi quan sát từ nhiều phía.
Phần tóc được xử lý đặc biệt công phu. Tóc búi cao thẳng lên trên, được hai nút thắt chia thành ba tầng. Trên mỗi tầng, các sợi tóc được diễn tả bằng những đường nổi chạy dọc song song. Hai bên búi tóc xuất hiện những lọn nhỏ uốn cong hình chữ U buông xuống, tạo sự mềm mại cho một khối tượng vốn có cấu trúc khá chắc và cân xứng.
Tác phẩm được tạo theo dạng tượng tròn, cho phép quan sát hình tượng từ nhiều hướng. Đây là lựa chọn đặc biệt phù hợp với Brahma bởi đặc trưng bốn mặt của vị thần không thể được thể hiện đầy đủ nếu chỉ chạm dưới dạng phù điêu nhìn từ một phía. Mặc dù phần thân đã mất, cấu trúc đầu tượng vẫn cho thấy nghệ nhân đã tính toán kỹ tỷ lệ, góc nhìn và sự chuyển tiếp giữa bốn khuôn mặt.
Một điểm đáng chú ý khác là tượng được phát hiện trong quá trình canh tác năm 1983, chứ không phải trong một cuộc khai quật khảo cổ có tầng văn hóa nguyên vẹn. Vì vậy, thông tin về vị trí ban đầu của pho tượng trong một kiến trúc thờ tự cụ thể không còn được bảo lưu đầy đủ. Tuy nhiên, nguồn gốc Giồng Xoài cùng niên đại và đặc điểm tạo hình vẫn giúp xác định rõ mối quan hệ của tác phẩm với không gian văn hóa Óc Eo – Ba Thê.
Năm 2020, hình tượng Tượng Thần Brahma Giồng Xoài được lựa chọn làm một trong các mẫu của bộ tem bưu chính “Văn hóa Óc Eo”, cùng với những hiện vật tiêu biểu khác như tượng Phật Bình Hòa và Bộ Linga – Yoni Đá Nổi. Việc đưa hình ảnh bảo vật lên tem bưu chính góp phần giới thiệu rộng rãi một trong những tác phẩm điêu khắc đặc trưng của văn hóa Óc Eo.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ: Tượng được phát hiện tại Giồng Xoài thuộc không gian Óc Eo – Ba Thê, có niên đại thế kỷ VI–VII, cung cấp nguồn tư liệu trực tiếp về đời sống tôn giáo và nghệ thuật của cư dân Nam Bộ trong giai đoạn văn hóa Óc Eo phát triển mạnh.
Giá trị tôn giáo: Bốn khuôn mặt cùng kiểu tóc búi cao giúp nhận diện rõ hình tượng Brahma. Pho tượng phản ánh sự hiện diện của Hindu giáo và hệ thống thần linh có nguồn gốc Ấn Độ tại đồng bằng sông Cửu Long trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Giá trị nghệ thuật: Bốn khuôn mặt được bố trí quanh một khối đầu thống nhất, tạo nên cấu trúc tạo hình đặc biệt. Mắt hình thoi, mũi thẳng, môi dày, ria mép, thùy tai kéo dài và búi tóc ba tầng đều được xử lý cẩn thận, tạo cho tác phẩm diện mạo vừa trang nghiêm vừa gần với hình thể con người.
Giá trị kỹ thuật: Việc tạc bốn khuôn mặt trên cùng một khối đá đòi hỏi nghệ nhân phải kiểm soát đồng thời nhiều góc nhìn. Các vị trí tiếp giáp giữa khuôn mặt, tai và búi tóc được xử lý liên tục, giúp pho tượng giữ được tính cân đối khi quan sát từ các hướng khác nhau.
Giá trị nghiên cứu giao lưu văn hóa: Hình tượng Brahma có nguồn gốc Hindu giáo nhưng được chế tác trong môi trường văn hóa Óc Eo. Tác phẩm góp phần làm rõ quá trình tiếp nhận và biến đổi các yếu tố tôn giáo, nghệ thuật Ấn Độ trong đời sống cư dân cổ Nam Bộ.
Giá trị nghiên cứu văn hóa Óc Eo: Cùng với tượng Vishnu, Surya, các linga – yoni và nhiều hiện vật tôn giáo khác, tượng Brahma giúp tái hiện một đời sống tín ngưỡng phong phú tại các trung tâm Óc Eo trong thiên niên kỷ I.
Giá trị độc bản: Tượng Brahma Giồng Xoài là hiện vật gốc có nguồn gốc rõ ràng, hình thức bốn mặt đặc biệt và niên đại khoảng thế kỷ VI–VII. Ngày 24/12/2018, tượng được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 1821/QĐ-TTg và hiện được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh An Giang.
Dù chỉ còn lại phần từ ngực lên đầu, Tượng Thần Brahma Giồng Xoài vẫn bảo lưu gần như đầy đủ đặc điểm quan trọng nhất của hình tượng: bốn khuôn mặt, bốn tai và búi tóc cao ba tầng. Được tạc bằng sa thạch cách ngày nay khoảng 1.400–1.500 năm, pho tượng là dấu tích đặc sắc của Hindu giáo, nghệ thuật điêu khắc và quá trình giao lưu văn hóa tại trung tâm Óc Eo – Ba Thê, góp phần tái hiện diện mạo đời sống tinh thần phong phú của cư dân cổ vùng đồng bằng Nam Bộ.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
