Niên đại: Thế kỷ VI–VII
Văn hóa: Óc Eo
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước: Cao 90 cm; rộng 38,8 cm
Trọng lượng: Khoảng 80 kg
Loại hiện vật: Cổ vật
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh
Nơi phát hiện: Ba Thê, An Giang
Thời gian phát hiện: Năm 1928
Giới thiệu hiện vật
Tượng Thần Surya là một tác phẩm điêu khắc đá tiêu biểu của văn hóa Óc Eo, có niên đại khoảng thế kỷ VI–VII. Pho tượng thể hiện Surya – vị thần Mặt Trời trong truyền thống tôn giáo Ấn Độ – với dáng đứng trang nghiêm, hai tay cầm nụ sen và phía sau đầu là một vành tròn tượng trưng cho vầng thái dương. Tượng được tạo tác bằng đá sa thạch, cao 90 cm, hình thể cân đối và mang phong cách nghệ thuật sớm của khu vực Đông Nam Á. Những đặc điểm về phục sức, biểu tượng và cách tạo hình cho thấy ảnh hưởng rõ nét của nghệ thuật Ấn Độ, đồng thời phản ánh quá trình tiếp nhận và bản địa hóa các yếu tố tôn giáo trong không gian văn hóa Óc Eo.
Pho tượng được phát hiện vào mùa hè năm 1928 trong khu vườn của một người dân tại khu vực Ba Thê, Long Xuyên, nay thuộc tỉnh An Giang. Sau khi được phát hiện, tượng được đưa về Bảo tàng Blanchard de la Brosse vào tháng 10 năm 1928, tiền thân của Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay. Ngay từ những thập niên đầu sau khi phát hiện, hiện vật đã thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu trong và ngoài nước nhờ giá trị nổi bật về nghệ thuật và ý nghĩa tôn giáo.
Surya được thể hiện trong tư thế đứng, thân hình cân đối và chắc khỏe. Khuôn mặt thần tròn, đường nét rõ ràng. Hai hàng lông mày cong dài, gần nối với nhau trên sống mũi. Đầu đội mũ trụ hình bát giác, hai tai đeo khuyên dài. Đặc biệt, phía sau đầu là một vành tròn lớn tượng trưng cho vầng thái dương, giúp nhận diện rõ hình tượng Thần Mặt Trời. Chi tiết này vừa mang giá trị biểu tượng, vừa tạo nên một điểm nhấn thị giác mạnh, khiến phần đầu tượng trở thành trung tâm của toàn bộ bố cục.
Hai tay của Surya đưa lên ngang trước ngực, mỗi tay cầm một nụ sen. Hoa sen là một hình tượng quen thuộc trong nghệ thuật tôn giáo Ấn Độ, gắn với sự thanh khiết, sinh thành và sức sống. Trong hình tượng Surya, hai nụ sen góp phần nhấn mạnh mối liên hệ của vị thần với ánh sáng, sự sống và khả năng nuôi dưỡng thế giới. Cách bố trí hai tay cân xứng hai bên cơ thể cũng giúp toàn bộ pho tượng giữ được vẻ trang nghiêm và ổn định.
Thần mặc áo cổ tròn, trên thân áo có những đường gờ tạo thành các nếp vải mềm. Phần dưới là váy dài, xòe xuống dưới đùi. Hai cổ tay đeo trang sức, tai cũng được trang trí bằng những khuyên lớn. Dù được tạc trên chất liệu đá cứng, nghệ nhân vẫn xử lý được các đường nét của y phục một cách tương đối mềm mại, tạo cảm giác lớp vải đang ôm và buông theo cơ thể. Sự kết hợp giữa hình thể vững chắc và các nếp áo nhẹ nhàng góp phần tạo nên vẻ hài hòa cho tác phẩm.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Tượng có niên đại thế kỷ VI–VII, là nguồn tư liệu quan trọng về đời sống tôn giáo và giao lưu văn hóa trong không gian Óc Eo.
Giá trị tôn giáo: Pho tượng thể hiện Surya – Thần Mặt Trời trong truyền thống Ấn Độ – với những biểu tượng đặc trưng như vầng thái dương và hai nụ sen.
Giá trị nghệ thuật: Tác phẩm có hình thể cân đối, khuôn mặt rõ nét, trang phục mềm mại và bố cục trang nghiêm, tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc đá thời Óc Eo.
Giá trị giao lưu văn hóa: Những đặc điểm liên hệ với nghệ thuật Ấn Độ và Dvaravati phản ánh quá trình giao lưu, tiếp nhận và bản địa hóa các yếu tố văn hóa từ bên ngoài.
Giá trị thẩm mỹ: Sự kết hợp giữa hình thể nam thần khỏe khoắn, vầng thái dương phía sau đầu, đôi tay cầm nụ sen và hệ thống trang sức tạo nên một tổng thể hài hòa, giàu tính biểu tượng.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, tôn giáo, nghệ thuật và giao lưu văn hóa, Tượng Thần Surya là một trong những tác phẩm tiêu biểu của văn hóa Óc Eo, góp phần phản ánh sự phong phú của đời sống tín ngưỡng và vị trí của vùng Nam Bộ cổ trong mạng lưới giao lưu văn hóa Đông Nam Á.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
