Niên đại: Khoảng nửa sau thế kỷ VI
Văn hóa: Óc Eo
Phong cách: Phnom Da
Chất liệu: Đá sa thạch mịn
Kích thước: Cao 64 cm; rộng 28 cm
Trọng lượng: 8,6 kg
Nơi phát hiện: Gò Tháp Mười, xã Tân Kiều, huyện Tháp Mười, tỉnh Đồng Tháp
Thời gian phát hiện: Ngày 15/7/1998
Hoàn cảnh phát hiện: Phát hiện trong hố khai quật di tích kiến trúc Gò Tháp
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, công nhận năm 2015
Giới thiệu hiện vật
Tượng thần Vishnu 2 là tác phẩm điêu khắc đá thuộc văn hóa Óc Eo, được phát hiện ngày 15/7/1998 trong quá trình khai quật di tích kiến trúc tại Gò Tháp Mười, thuộc khu di tích Gò Tháp, tỉnh Đồng Tháp. Tượng được tạc từ đá sa thạch mịn, cao 64 cm, rộng 28 cm, nặng khoảng 8,6 kg và có niên đại vào khoảng nửa sau thế kỷ VI.
Tượng thể hiện thần Vishnu trong tư thế đứng, nguyên thủy có bốn tay, thuộc loại hình tượng Vishnu cầm vỏ ốc đưa cao. Hai tay phía bên phải hiện đã mất. Tay trái phía trước hạ xuống ngang hông, bàn tay đặt trên đầu một cây gậy; phần dưới của gậy đã bị gãy. Tay trái phía sau đưa cao ngang cổ, giữ một vỏ ốc với phần xoắn hướng lên trên. Vỏ ốc nối với một cung đá chạy vòng phía sau mão, vừa là bộ phận tạo hình vừa có tác dụng gia cố cho những phần tay nhô ra khỏi thân tượng. Theo quy tắc tạo hình Vishnu, một trong những tay đã mất nhiều khả năng từng cầm bánh xe – một thuộc tính quen thuộc của vị thần này.
Khuôn mặt tượng tròn, cung mày được khắc rõ, mắt và miệng có đường viền, cằm hơi chẻ, cổ ngắn. Hai tai dày và kéo dài gần tới vai. Trên đầu là mão hình trụ cao, gần tương đương chiều cao khuôn mặt; phía sau, tóc dài lộ dưới mão và buông xuống ngang vai. Phần thân trên để trần, thân dưới mặc một sampot ngắn bó sát từ dưới rốn đến trên đầu gối. Vạt khố trước và sau xòe hình quạt, phía trước bụng tạo nút thắt hình bầu dục, phía sau cũng có phần thắt vải xòe lên.
Hình tượng Vishnu và dấu ấn nghệ thuật Óc Eo
Vishnu là một trong những vị thần quan trọng của Hindu giáo. Hệ thống hình tượng Vishnu có nguồn gốc từ nghệ thuật tôn giáo Ấn Độ và được truyền bá rộng rãi tới Đông Nam Á. Khi đi vào môi trường văn hóa Óc Eo, những chuẩn mực tạo hình này được tiếp nhận nhưng đồng thời có nhiều biến đổi phù hợp với kỹ thuật và thẩm mỹ của nghệ nhân bản địa.
Tượng Vishnu 2 vẫn giữ những thuộc tính cơ bản như bốn tay, vỏ ốc, gậy và nhiều khả năng từng có bánh xe, nhưng cách xử lý hình thể có những nét riêng. Mão hình trụ, sampot ngắn, thân người chắc khỏe và hệ thống giá đỡ nối các bộ phận nhô ra với thân tượng vừa mang ý nghĩa tạo hình vừa giúp tăng độ bền cho tác phẩm.
Đặc biệt, việc sử dụng các trụ và cung đá hỗ trợ là một giải pháp kỹ thuật đáng chú ý trong điêu khắc đá giai đoạn sớm. Với tượng nhiều tay, những cánh tay và vật cầm nằm xa trục cơ thể rất dễ gãy. Nghệ nhân đã khéo léo liên kết chúng với thân và mão bằng những dải đá, vừa đảm bảo độ ổn định vừa không phá vỡ tổng thể hình tượng.
Về phong cách, tác phẩm thường được đặt trong mối liên hệ với phong cách Phnom Da, một dòng nghệ thuật quan trọng ở khu vực hạ lưu sông Mekong vào khoảng thế kỷ VI. Tuy nhiên, những đặc điểm về khuôn mặt, trang phục và kỹ thuật chống đỡ cho thấy hình tượng Vishnu không đơn thuần sao chép mẫu Ấn Độ mà đã trải qua quá trình bản địa hóa trong môi trường văn hóa Óc Eo.
Việc tượng được phát hiện trực tiếp trong hố khai quật tại Gò Tháp càng làm tăng giá trị khảo cổ của hiện vật. Gò Tháp là một trung tâm khảo cổ quan trọng của văn hóa Óc Eo, với nhiều dấu tích kiến trúc và hiện vật tôn giáo. Vì vậy, tượng Vishnu 2 cung cấp tư liệu trực tiếp để nghiên cứu sự hiện diện của Hindu giáo và hoạt động tín ngưỡng tại khu vực Đồng Tháp Mười trong thiên niên kỷ I.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ: Tượng được phát hiện trong một hố khai quật tại di tích kiến trúc Gò Tháp, giúp bảo đảm mối liên hệ giữa hiện vật với không gian khảo cổ và tôn giáo cổ.
Giá trị lịch sử: Có niên đại khoảng nửa sau thế kỷ VI, tác phẩm phản ánh giai đoạn phát triển quan trọng của văn hóa Óc Eo ở khu vực đồng bằng Nam Bộ.
Giá trị tôn giáo: Hình tượng Vishnu với bốn tay và các thuộc tính như vỏ ốc, gậy, bánh xe phản ánh sự tiếp nhận Hindu giáo trong đời sống tinh thần của cư dân Óc Eo.
Giá trị nghệ thuật: Khuôn mặt tròn, mão hình trụ, sampot ngắn và tỷ lệ hình thể cân đối tạo nên một tác phẩm điêu khắc có phong cách rõ nét, tiêu biểu cho nghệ thuật khu vực thế kỷ VI.
Giá trị kỹ thuật: Hệ thống cung và trụ đá liên kết các cánh tay, vật cầm với phần thân thể hiện giải pháp khéo léo nhằm tăng độ bền cho tượng nhiều tay.
Giá trị giao lưu văn hóa: Tác phẩm cho thấy sự tiếp nhận những mẫu hình tôn giáo có nguồn gốc Ấn Độ, đồng thời thể hiện quá trình chuyển hóa và sáng tạo của nghệ nhân trong môi trường văn hóa Óc Eo.
Với niên đại sớm, hình thức Vishnu bốn tay đặc trưng và bối cảnh khảo cổ rõ ràng tại Gò Tháp, Tượng thần Vishnu 2 là một tác phẩm quan trọng của điêu khắc Óc Eo. Hiện vật vừa phản ánh sự lan tỏa của Hindu giáo tới vùng hạ lưu Mekong, vừa cho thấy khả năng tiếp nhận và bản địa hóa những hình mẫu nghệ thuật ngoại sinh của cư dân Nam Bộ cổ.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
