Niên đại: Thế kỷ VI–VIII
Văn hóa: Óc Eo
Chất liệu: Đá màu xám xanh, hạt mịn
Kích thước: Cao khoảng 59 cm, kể cả bệ
Loại hình: Tượng thờ Hindu giáo
Nơi phát hiện: Di chỉ khảo cổ Gò Thành, Tân Thuận Bình, Chợ Gạo, Tiền Giang trước đây; nay thuộc xã Chợ Gạo, tỉnh Đồng Tháp
Thời gian phát hiện: Tháng 2/1988
Đơn vị lưu giữ theo hồ sơ Bảo vật quốc gia: Bảo tàng tỉnh Tiền Giang
Đơn vị trưng bày hiện nay: Bảo tàng tỉnh Đồng Tháp – cơ sở 1, phường Mỹ Tho
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu bảo vật
Tượng thần Vishnu Gò Thành là một tác phẩm điêu khắc đá đặc sắc của văn hóa Óc Eo, được phát hiện trong cuộc khai quật di chỉ khảo cổ Gò Thành vào tháng 2/1988. Cuộc khai quật do các nhà khảo cổ thuộc Trung tâm Khảo cổ học phối hợp với Bảo tàng Tiền Giang thực hiện; đến ngày thứ tư, đoàn đã phát hiện pho tượng Vishnu bốn tay còn khá nguyên vẹn, cao khoảng 59 cm tính cả phần bệ.
Tượng thể hiện Vishnu trong tư thế đứng thẳng chính diện trên một bệ chữ nhật mỏng, phía dưới bệ còn một chốt lớn dùng để cố định tượng vào kiến trúc hoặc bệ thờ. Cơ thể thần có tỷ lệ thấp, chắc khỏe: vai rộng, cổ ngắn và to, cánh tay tương đối ngắn; hai chân cùng phần dưới của trang phục được xử lý gần như liền thành một khối. Đầu thần đội chiếc mũ trụ trơn, hơi thu nhỏ về phía trên. Khuôn mặt hơi vuông và ngắn nhưng các đường nét khá thanh: mắt nhìn thẳng, mũi nổi, miệng nhỏ, tạo nên một thần thái tĩnh tại và trang nghiêm.
Điểm nhận diện rõ nhất là bốn cánh tay. Hai tay phía trên được đưa lên ngang đầu, gắn với hai thuộc tính quen thuộc của Vishnu là bánh xe Chakra và vỏ ốc Shankha. Đáng chú ý, bánh xe và vỏ ốc không được tách rời hoàn toàn khỏi khối tượng mà được nối với mũ bằng những thanh đá ngang phía trên tai. Bánh xe được giản lược, không thể hiện đầy đủ các nan; vỏ ốc cũng được tạo hình khái quát, không nhấn mạnh đường xoắn. Đây vừa là giải pháp tạo hình, vừa giúp gia cường cho những bộ phận đá nhỏ và dễ gãy.
Hai tay phía dưới buông dọc thân, đặt trên hai trụ dài chạy xuống bệ. Nghiên cứu chuyên sâu về tượng Vishnu trong văn hóa Óc Eo cho biết hai trụ này được xử lý khác nhau: một có tiết diện bát giác, một có tiết diện vuông. Một trong những dạng trụ này liên hệ với gada – gậy quyền/chùy, thuộc tính quen thuộc của Vishnu, đồng thời hệ thống trụ còn đóng vai trò kỹ thuật, kết nối cánh tay với bệ để toàn bộ tượng ổn định hơn.
Thân trên của thần để trần, phần dưới mặc dhoti dài, có đai quấn ngang hông và một dải vải buông thẳng giữa hai chân xuống tận bệ. Việc đôi chân, dải vải và các trụ đỡ được liên kết thành những khối đứng song song tạo cho pho tượng cảm giác vững chắc, đồng thời hạn chế nguy cơ gãy vỡ của tác phẩm đá.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Tượng được phát hiện trong cuộc khai quật khảo cổ tại Gò Thành năm 1988, có nguồn gốc và bối cảnh tương đối rõ ràng, là nguồn tư liệu trực tiếp để nghiên cứu đời sống tôn giáo của cư dân Óc Eo ở vùng hạ lưu sông Mekong.
Giá trị tôn giáo: Hình tượng bốn tay cùng bánh xe Chakra, vỏ ốc Shankha và gậy quyền cho phép nhận diện rõ Vishnu, phản ánh sự hiện diện của tín ngưỡng Hindu giáo trong văn hóa Óc Eo.
Giá trị nghệ thuật: Pho tượng vừa tuân theo những quy tắc cơ bản của tượng thần Vishnu có nguồn gốc Ấn Độ, vừa thể hiện phong cách địa phương qua tỷ lệ cơ thể thấp, chắc, khuôn mặt hơi vuông, các thuộc tính được giản lược và cách tổ chức những khối đá liên kết chặt chẽ.
Giá trị kỹ thuật: Hệ thống thanh ngang nối mũ với hai tay trên, hai trụ dọc nối tay dưới với bệ và dải trang phục giữa hai chân vừa là thành phần của tạo hình vừa giúp gia cố cho pho tượng đá có nhiều chi tiết nhô ra. Đây là một giải pháp kỹ thuật đáng chú ý của điêu khắc Óc Eo.
Giá trị nghiên cứu giao lưu văn hóa: Bảo vật là minh chứng rõ cho quá trình tiếp nhận hệ thống thần điện và ngôn ngữ tạo hình Hindu giáo từ Ấn Độ, đồng thời cho thấy quá trình bản địa hóa những hình mẫu ấy tại Nam Bộ trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Giá trị quý hiếm: Trong khi nhiều tượng Vishnu cổ ở Nam Bộ được phát hiện trong tình trạng gãy mất đầu, tay hoặc các thuộc tính, pho tượng Gò Thành bảo lưu tương đối đầy đủ đầu, thân, bốn tay, các vật biểu tượng, bệ và chốt cắm, nhờ đó có giá trị cao đối với nghiên cứu loại hình tượng Vishnu trong văn hóa Óc Eo.
Với chiều cao chỉ khoảng 59 cm, Tượng thần Vishnu Gò Thành không phải một tác phẩm đồ sộ, nhưng lại bảo lưu gần như toàn bộ hệ thống tạo hình của một pho Vishnu cổ: mũ trụ, bốn tay, Chakra, Shankha, những trụ đỡ, dhoti dài, bệ và chốt cắm. Bảo vật vì thế là nguồn tư liệu đặc biệt để nhận diện sự phát triển của nghệ thuật Hindu giáo trong văn hóa Óc Eo, đồng thời cho thấy cách cư dân Nam Bộ cổ tiếp nhận những yếu tố văn hóa Ấn Độ và chuyển hóa chúng thành một phong cách điêu khắc mang đặc trưng riêng.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
