Tên gọi khác: Tượng thần Shiva; tượng Shiva Mahaguru
Niên đại: Thế kỷ IX–X
Văn hóa: Champa
Phong cách nghệ thuật: Chuyển tiếp từ phong cách Đồng Dương sang Trà Kiệu muộn
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước: Bệ tượng rộng 45,4 cm, dài 50 cm, cao 22,1 cm; phần tượng cao 47 cm, rộng 57 cm; tấm tựa cao 78 cm, rộng 50 cm, dày 15 cm
Trọng lượng: Khoảng 500 kg
Số đăng ký: BTQNg 231/CH34
Nguồn gốc: Di tích tháp Phú Hưng, khu vực Tam Kỳ, thành phố Đà Nẵng ngày nay, thuộc tỉnh Quảng Nam trước đây
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Tượng Tu sĩ Champa Phú Hưng là một tác phẩm điêu khắc đá đặc biệt của nghệ thuật Champa, có niên đại khoảng thế kỷ IX–X. Pho tượng thể hiện thần Shiva trong hình thức Mahaguru – vị đại sư, bậc thầy tinh thần, khác với những hình tượng Shiva thường gặp trong tư thế đứng, múa hoặc xuất hiện cùng các biểu tượng như bò thần Nandin, linga hay các thuộc tính thần linh khác. Chính hình thức một vị đạo sư ngồi tĩnh tọa đã tạo nên diện mạo riêng biệt cho tác phẩm.
Toàn bộ khối tượng gồm bệ đá, tượng người và tấm tựa phía sau, được tạo tác liền khối bằng đá sa thạch. Nhân vật ngồi trên bệ gần vuông, cơ thể hướng thẳng về phía trước, hai chân xếp trong tư thế tĩnh tọa. Chân phải gác lên chân trái, lòng bàn chân ngửa lên; hai bàn tay đặt trên đầu gối. Tay phải cầm chuỗi hạt, tay trái cầm hoa sen, những chi tiết gắn hình tượng với đời sống tu tập và vị thế của một bậc đạo sư.
Phía sau tượng là một tấm tựa có hình dáng gợi cửa vòm của đền tháp Champa. Phần dưới tạo thành hai trụ hai bên cùng một ô cửa giả; phía trên thu thành vòng cung nhọn, hai bên trang trí những lá cong mảnh. Bên trong vòng cung là một gờ nổi bao quanh đầu tượng, tạo thành hào quang hình búp sen hoặc ngọn lửa. Nhờ đó, nhân vật không chỉ được đặt trong một không gian kiến trúc thu nhỏ mà còn trở thành trung tâm của toàn bộ bố cục.
Khuôn mặt là phần được thể hiện đặc biệt kỹ lưỡng. Tượng có vầng trán rộng, đôi mắt lớn và dài, chân mày cong, mũi thẳng, cánh mũi nở, môi dày, ria mép và bộ râu dài nhọn xuống dưới. Từng đường râu nhỏ được tạc khá rõ, tạo cảm giác gần với diện mạo con người thực. Hai tai kéo dài, cổ mang chuỗi hạt, đầu đội mũ chóp cao nhưng vẫn để lộ phần chân tóc. Tổng thể khuôn mặt cân đối, trạng thái bình thản, khác với vẻ dữ dội thường xuất hiện ở một số hình thái khác của Shiva.
Phần thân trên để trần, cơ thể được tạo hình đầy đặn với vai, cánh tay và bụng tròn, lỗ rốn thể hiện rõ. Phần dưới mặc sampot, những nếp vải được xử lý thành các dải dài, một phần buông xuống gần gót chân và vắt về phía hông. Các chi tiết cơ thể, trang phục và đồ trang sức được kết hợp với nhau tương đối tự nhiên, giúp nhân vật vừa mang tính thần linh vừa có dáng vẻ gần gũi của một con người đang ngồi thiền.
Hành trình đặc biệt của pho tượng Phú Hưng
Pho tượng vốn có nguồn gốc từ tháp Chăm Phú Hưng tại khu vực Tam Kỳ, thuộc tỉnh Quảng Nam trước đây và nay nằm trong địa bàn thành phố Đà Nẵng sau khi sắp xếp đơn vị hành chính. Tượng từng nằm trong khu vực phế tích của ngôi tháp, một di tích Champa cổ đã bị đổ nát.
Đến năm 1994, pho tượng bị lấy khỏi nơi xuất xứ và được đưa trên đường vào Thành phố Hồ Chí Minh để tiêu thụ. Lực lượng Công an tỉnh Quảng Ngãi phát hiện, thu giữ hiện vật từ người buôn đồ cổ và sau đó bàn giao cho Bảo tàng Tổng hợp Quảng Ngãi lưu giữ. Đây cũng là nguyên nhân một tác phẩm có nguồn gốc tại Phú Hưng, Quảng Nam cũ, lại trở thành một trong những hiện vật quan trọng của Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi ngày nay.
Tại bảo tàng, tượng mang số đăng ký BTQNg 231/CH34 và được trưng bày trong không gian giới thiệu văn hóa Champa. Ngày 24/12/2018, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1821/QĐ-TTg, công nhận Tượng Tu sĩ Champa Phú Hưng là Bảo vật quốc gia.
Năm 2020, một phiên bản của pho tượng theo tỷ lệ 1:1 được Bảo tàng Tổng hợp Quảng Ngãi thực hiện và bàn giao cho Bảo tàng Quảng Nam để phục vụ trưng bày tại chính địa phương nơi bảo vật có nguồn gốc. Bản gốc tiếp tục được bảo quản tại Quảng Ngãi.
Đến năm 2026, Tượng Tu sĩ Champa Phú Hưng vẫn được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi, cùng với các Bảo vật quốc gia khác của bảo tàng như Bộ sưu tập bình gốm đất nung Long Thạnh và Bộ sưu tập trang sức vàng Trà Veo 3 – Lâm Thượng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – văn hóa: Pho tượng phản ánh đời sống tôn giáo của Champa trong khoảng thế kỷ IX–X, đặc biệt là sự phát triển của tín ngưỡng Shiva giáo và hình thức tôn thờ Shiva với tư cách một vị đại sư, người truyền trao tri thức thiêng.
Giá trị tạo hình: Tác phẩm kết hợp tượng tròn, bệ tượng và tấm tựa kiến trúc trong một bố cục thống nhất. Tư thế ngồi tĩnh tọa, khuôn mặt có tính tả thực, bộ râu được chạm kỹ, bàn tay cầm chuỗi hạt và hoa sen cùng vòm tháp phía sau tạo nên một hình tượng có diện mạo rất riêng trong điêu khắc Champa.
Giá trị nghệ thuật: Tượng thể hiện rõ quá trình chuyển biến từ phong cách Đồng Dương sang Trà Kiệu muộn. Các khối cơ thể chắc nhưng mềm mại hơn, đường nét khuôn mặt thanh thoát và gần với con người thực, trong khi phần tấm tựa vẫn giữ tính trang trí và cấu trúc kiến trúc đặc trưng của nghệ thuật Champa thế kỷ IX–X.
Giá trị kỹ thuật: Bệ, tượng người và tấm tựa được chế tác thành một khối đá sa thạch lớn, trọng lượng khoảng 500 kg. Việc xử lý đồng thời hình thể người, trang phục, đồ trang sức, các chi tiết nhỏ trên khuôn mặt và hệ thống vòm kiến trúc cho thấy kỹ thuật tạc đá phát triển cao của nghệ nhân Champa.
Giá trị độc bản: Hình thức Shiva Mahaguru ngồi tĩnh tọa với bố cục hoàn chỉnh gồm tượng, bệ và tấm tựa hình cửa tháp là loại hình rất hiếm gặp trong hệ thống điêu khắc Champa còn lại. Chính đặc điểm này giúp Tượng Tu sĩ Champa Phú Hưng trở thành một hiện vật đặc biệt để tìm hiểu nghệ thuật và tư tưởng tôn giáo Champa.
Giá trị về lịch sử bảo tồn: Hành trình của bảo vật từ phế tích tháp Phú Hưng, vụ thất thoát năm 1994, việc được Công an Quảng Ngãi thu hồi, bàn giao cho bảo tàng và cuối cùng được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2018 cũng trở thành một phần đặc biệt trong lịch sử của chính hiện vật.
Từ một khối đá sa thạch nặng khoảng nửa tấn, nghệ nhân Champa hơn một nghìn năm trước đã tạo nên hình tượng Shiva không ở dáng vẻ quyền uy hay dữ dội, mà trong hình thức một vị đại sư đang tĩnh tọa. Khuôn mặt bình thản, bộ râu dài, chuỗi hạt, hoa sen và vòm tháp phía sau cùng hòa thành một chỉnh thể trang nghiêm. Trải qua hơn một thiên niên kỷ và cả biến cố thất lạc vào năm 1994, Tượng Tu sĩ Champa Phú Hưng ngày nay vẫn được bảo tồn như một dấu tích đặc biệt của nghệ thuật điêu khắc, tôn giáo và đời sống tinh thần Champa thế kỷ IX–X.
Nguồn ảnh: sưu tầm
