Niên đại: Thời Lê Trung Hưng
Chất liệu: Gỗ mít, sơn son thếp vàng
Kích thước: Chiều cao khoảng 1,15 – 1,35 m tính cả bảo tọa
Loại hình: Tượng điêu khắc tôn giáo
Nơi phát hiện: Gian thờ Đạo giáo/Thượng điện Chùa Sùng Ân (Sùng Ân tự), thôn Đông Cao, xã Đông Xuyên, huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương
Đơn vị lưu giữ: Ban Quản lý Di tích Chùa Sùng Ân
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là pho tượng Văn Xương Đế Quân – vị thần chúa tể chủ quản công danh, khoa cử và văn vận trong tín ngưỡng Đạo giáo, do danh tượng cung đình Tô Phú Vượng (Kỳ Tài Hầu) trực tiếp chạm khắc. Cùng với tượng Ngọc Hoàng Thượng Đế và hệ thống tượng thánh, tượng Phật độc bản tại chùa Sùng Ân, pho tượng là minh chứng rực rỡ cho sự thâm nhập của mỹ cảm tạo hình cung đình vào không gian thờ tự làng xã vùng hạ lưu châu thổ sông Hồng thế kỷ XVIII.
Tượng được tạc ở tư thế tọa quan nghiêm cẩn trên long ngai vững chãi, hai bàn tay khép đan nâng trước ngực giữ thẻ hốt ngọc hoặc cầm bút lông và cuộn sách số mệnh văn nhân. Toàn thân tượng khoác triều phục thụng quan văn cung đình vô cùng lộng lẫy: các lớp cẩm bào buông rủ nhịp nhàng chạm khắc hoa cúc dây, vân mây cuộn lửa và phù điêu đồ án văn hóa tinh vi; đầu đội mũ xung thiên chạm lộng hoa văn rực rỡ, đai lưng thắt nút mực thước, tạo nên phong thái vương giả, uy nghiêm và bác học của bậc thần vương chủ quản văn giáo.
Diện mạo tượng thể hiện kỹ nghệ tuyệt đỉnh của Kỳ tài Hầu khi ứng dụng công thức phân chia tỷ lệ nhân trắc học theo đơn vị “diện”: khuôn mặt chữ điền thanh tú, vầng trán cao rộng toát lên vẻ thông tuệ mẫn tiệp, mắt phượng nhìn xuống trầm tư thấu suốt việc đời, chòm râu dài chạm lộng bay bổng tự nhiên. Dù pho tượng đang đối mặt với sự xuống cấp do chùa dột nát và mối mọt đe dọa, cốt cách thanh tao, đức độ và tinh thần hàn lâm mẫu mực của một vị đại quan trí thức thời Lê Trung Hưng vẫn tỏa sáng qua từng thớ gỗ mít tài hoa.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là hiện vật điêu khắc gỗ gốc độc bản gắn liền với thân thế sáng tạo của Kỳ tài Hầu Tô Phú Vượng – người nghệ sĩ xuất sắc của mỹ thuật Lê – Trịnh; phản ánh sự thịnh hành của hệ thống khoa cử Nho học và vị thế tối thượng của việc học vấn, thi cử trong xã hội Đàng Ngoài thế kỷ XVIII.
Giá trị văn hóa: Thể hiện sinh động hiện tượng “Tam giáo đồng nguyên” trong văn hóa tâm linh Việt Nam, nơi vị thần Đạo giáo chủ quản văn giáo được tôn trí phụng thờ trang trọng trong chùa Phật; là biểu tượng tinh thần gửi gắm khát vọng đỗ đạt, công danh và truyền thống hiếu học ngàn đời của cư dân vùng châu thổ Bắc Bộ.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho đỉnh cao nghệ thuật điêu khắc gỗ tượng tròn cung đình thời Lê Trung Hưng; sự phối hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật chạm lộng, đục kênh bong nếp vải y phục với giải phẫu khuôn mặt chính xác theo tỷ lệ “diện”, mang lại vẻ đẹp chuẩn mực, tao nhã vượt xa lối tạc tượng dân gian thông thường.
Giá trị độc đáo: Mẫu tượng tròn Văn Xương Đế Quân bằng gỗ sơn thếp có giá trị mỹ thuật hàn lâm cung đình hiếm có còn bảo tồn tại hệ thống chùa cổ Bắc Bộ; trước nguy cơ mục ruỗng và xâm hại từ môi trường, việc tư liệu hóa và số hóa 3D toàn phần pho tượng đóng vai trò then chốt trong việc bảo lưu vĩnh viễn cấu trúc di sản trên không gian số, tạo tiền đề khoa học cho công tác cứu vãn, trùng tu cấp thiết.
Nguồn ảnh: VR3D
