Thời gian: Chính hội mùng 9 tháng 4
Địa điểm: Đền Thượng, xã Phù Đổng, Hà Nội
Nhân vật thờ tự: Thánh Gióng
Lễ hội Gióng ở làng Phù Đổng là lễ hội truyền thống thường niên, được dân chính các làng Phù Dực, Phù Đổng, Đổng Viên, Đổng Xuyên đứng ra tổ chức.
Về chuẩn bị bãi chiến trường
Khoảng đất trống tên Đông Đàm nằm ở đầu phía đông bắc làng Đổng Viên và Soi Bia nằm ngoài bãi, giữa giá ngự và đền Mẫu được chọn làm nơi diễn xướng tượng trưng cho đại chiến trường của hai cuộc giao tranh giữa đội quân Thánh Gióng với giặc Ân được người dân cắt tỉa cỏ gọn gàng, dọn dẹp sạch sẽ trước lễ hội.
Về chuẩn bị xe long mã
Biểu tượng của hội Gióng là xe long mã, tượng trưng cho Thánh Gióng lên đường ra trận. Xe long mã là con ngựa trắng được các cụ sắp đủ yên cương, bành, giáp, nhạc, đặt trên khung xe có 4 khung gỗ, có hai dây kéo dài, khoảng 20m/dây, đi cùng xe là cờ, tán, tàn.
Về chọn lựa các vai diễn
Các vai ông Hiệu: Các thôn sẽ nhận nhiệm vụ 6 ông Hiệu gồm 1 hiệu Cờ, 1 hiệu Trống, 1 hiệu Chiêng, 1 hiệu Trung quân và 2 hiệu Tiểu cổ (phải dưới 11 tuổi, chỉ có vào những năm hội chính) theo hình thức luân phiên. Những người được lựa chọn sẽ trở thành niềm vinh dự của cả gia đình, dòng họ, vậy nên khi lựa chọn vào vai, sẽ đòi hỏi những tiêu chí vô cùng khắt khe như có tư cách đạo đức tốt, có sức khỏe và tinh thần vì cộng đồng, gia đình có kinh tế vững vàng, không đòi hỏi công xá. Luôn luyện tập nghi lễ, tập hành quân từ ngày mùng 1 tháng 4 đến hết ngày mùng 6.
Các vai nữ tướng: Tương truyền, giặc phương Bắc đã cử 28 cô gái làm tướng lĩnh, mang quân sĩ đến xâm lược nước ta, bị Thánh Gióng đánh tan vậy nên mỗi kì Hội Gióng, dân làng thường chọn ra 28 cô gái đóng giả làm nữ tướng của giặc Ân tham gia thực hành lễ hội. Quy định lựa chọn làm nữ tướng không quá 13 tuổi. Các nữ tướng vận trang phục quần đỏ, áo vàng, đội mũ miện kiểu của quan võ. Riêng các tướng đốc và tướng ngựa vận thêm áo khoác màu xanh, kiếm cờ chỉ huy và đội mũ khác kiểu.
Đội quân phù giá: Đội quân phù giá tượng trưng cho đội quân cận vệ hay ngự lâm, bao gồm 72 thanh niên trai tráng khỏe mạnh được lựa chọn từ các làng/thôn tham gia hành hội, cởi trần, đóng khố bằng vải màu đen và đỏ bao tượng đen, đội mũ đen, khoác túi rết đen hình bán nguyệt, cầm quạt giấy.
Phường Áo Đỏ (hay làng Áo Đỏ): Tập hợp từ 100 em thiếu nhi, tuổi từ 11 đến 15 tuổi được lựa chọn từ 18 xóm của xã Phù Đổng, tượng trưng cho thế hệ trẻ cùng tham gia đánh đuổi ngoại xâm. Trang phục gồm áo dài đỏ, quần vàng, thắt lưng xanh, đội mũ chóp, mang theo một roi rồng bằng tre hoặc song mây sơn màu đỏ, dài một mét.
Phường Áo Đen (hay làng Áo Đen): Tập hợp thành đội quân 48 người được lựa chọn từ các thanh niên lứa tuổi 18 đến 25 của xã tượng trưng cho sự tham gia của quần chúng lao động vào công cuộc chống ngoại xâm.
Phường Ải Lao: gồm 1 ông trùm, 1 người đánh trống khẩu, 1 người đánh chiêng, 1 người cầm cung nỏ (tượng trưng người đi săn), 1 người cầm cần câu (tượng trưng người câu cá), 2 người cầm cờ lau (tượng trưng trẻ chăn trâu), 1 người đội lốt hổ và khoảng 15 đến 20 người còn lại, mỗi người cầm một đôi sênh bằng tre dài một gang tay.
Diễn trình ngày hội trận
Hội Gióng ngày nay được chuẩn bị từ tháng 3 âm lịch để phân vai, các đồ lễ, tập luyện vai diễn và được diễn ra trong 3 ngày, từ mùng 7 đến ngày 9 tháng 4 âm lịch. Trong ba ngày lễ hội diễn ra, bao giờ cũng tiến hành nghi thức tế Thánh, trước khi triển khai thực hành các hình thức khác của diễn xướng hội. Ngày mùng bảy, sau lễ Thánh, dân làng cử hành lễ khám đường, ngày mùng tám làm lễ tế Thánh rước nước và duyệt tướng. Ngày mùng mùng chín tháng tư là thời điểm trọng tâm và náo nhiệt nhất của toàn bộ diễn trình hội Gióng. Sau lễ tế Thánh, thời gian gần trọn buổi sáng dành cho dân làng và khách thập phương vào đền Thượng làm lễ dâng hương, đặt lễ và cầu cúng theo nhu cầu cá nhân. Song hành là lễ tế cờ do ông thủ chỉ của thôn chủ tọa, đã được đề cử trước đó, chỉ đạo hành lễ. Trong khi đó, suốt dọc các triền đê, không khí vô cùng náo nhiệt. Các cô tướng tập kết đóng dinh tại Đống Đàm. Riêng các cô tướng thuộc địa phận các thôn rước kiệu ngang qua Đền Thượng, các nữ tướng phải xuống kiệu đi bộ đến hết phần bia Hạ Mã mới được lên kiệu tiến về nơi tập kết. Đoàn kiệu 28 nữ tướng tập kết theo chiến thuật hình “Băng Xà” (rắn bay thành vòng cung lớn) chuẩn bị nghênh chiến. Tại nơi tập kết, các nữ tướng an tọa trên những chiếc kiệu lộng lẫy, xung quanh có người thân và xóm giềng tập trung trang điểm, chỉnh đốn trang phục. Tiếp nối các nghi thức trước đó, hội trận chính thức diễn ra, tái hiện cảnh đội quân Thánh Gióng lên đường chinh chiến. Đoàn quân gồm các phường áo đỏ, áo đen; ông Tiểu Hổ dẫn đầu đoàn ca vũ Ải Lao, cùng các ông Hiệu Chiêng, Hiệu Trống, Hiệu Cờ và đội quân phù giá hộ tống xe Long Mã. Cao trào của hội trận là màn giao chiến với quân địch, được thể hiện bằng ba ván múa cờ đặc sắc của ông Hiệu Cờ. Khi ván cờ thứ ba khép lại, cũng là lúc chiến thắng được xác lập.
Sau trận chiến tại bãi Đống Đàm, đoàn quân tiếp tục bước vào trận đánh thứ hai ở Soi Bia. Theo truyền thuyết, khi đại quân Thánh Gióng đang mở tiệc mừng chiến thắng tại đền Thượng thì bất ngờ nhận được tin quân địch phản công, bao vây quân ta. Trước tình thế đó, quân đội của Thánh Gióng lập tức trở lại chiến trường. Trận địa tại Soi Bia được sắp xếp tương tự như ở Đống Đàm, chỉ có điểm khác biệt là hướng phất cờ được thực hiện từ trái sang phải. Khi ván cờ thứ ba kết thúc, ba hồi trống và chiêng đồng loạt vang lên, báo hiệu quân ta đã giành thắng lợi hoàn toàn.
Sau khi thất trận, 28 tướng giặc rời kiệu, quỳ xuống chắp tay xin hàng. Nghi thức tiếp theo được thực hiện với hai nữ tướng chỉ huy: ông Thủ từ phía đại quân tiến đến tước kiếm, lột mũ áo và múa kiếm quanh hai người, tượng trưng cho việc hành quyết. Những nữ tướng còn lại được tha, kết thúc phần tái hiện cuộc chiến trong hội trận.
Dù thời tiết oi nóng, hàng nghìn người dân và du khách thập phương vẫn không quản ngại nắng nóng để về dự hội. Với sự chuẩn bị công phu cùng cách tổ chức hài hòa giữa phần lễ và phần hội, Lễ hội Gióng đền Phù Đổng không chỉ tái hiện sinh động truyền thuyết về Thánh Gióng mà còn bảo lưu nhiều giá trị văn hóa đặc sắc.
Năm 2010, Hội Gióng được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Nguồn ảnh: sưu tâmg
Tài liệu tham khảo
Cao Huy Đỉnh (1969), Người anh hùng làng Dóng, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
Nhiều tác giả (2009), Lễ hội Thánh Gióng, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam (2010), Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc, Nxb Thế giới, Hà Nội.
