Hội Làng Ngọc Trì (Long Biên – Hà Nội)

Thời gian

Mồng 5-14 tháng Hai, chính hội 9 tháng Hai

Nhân vật thờ tự

Huyền Thiên Trấn Vũ

Địa điểm

Phường Thạch Bàn – Long Biên

Ngọc Trì còn có tên nôm là Đìa, thuộc xã Cự Linh cũ, nay thuộc phường Thạch Bàn, Long Biên, Hà Nội. Làng giáp đê sông Hồng. Đến Ngọc Trì có thể theo đê sông Hồng từ phía bắc cầu Chương Dương, xuôi về làng gốm Bát Tràng; độ sáu cây số rẽ trái xuống dốc, theo lối ra quốc lộ 5. Cũng có thể theo đường 5 đi Hải Phòng, đến cây số 9 rẽ phải, ra mạn đê sông Hồng.

Làng Ngọc Trì có đền Trấn Vũ ở chân dốc trong đê, là một di tích lịch sử văn hóa lâu đời đã được Bộ Văn hóa xếp hạng số 1539/VHQĐ năm 1990. Nơi đây còn lưu giữ được nhiều di vật quý hiếm, đặc biệt nhất là pho tượng Trấn Vũ đúc bằng đồng cao 3,80m, chu vi 8 mét, nặng 4 tấn, tạc ngài ở tư thế ngồi trên bệ, lưng thẳng, đầu trần, mặc long bào màu đen có đai, hai bàn chân để trần, tay để trước ngực, xòe ngón trỏ ấn quyết, tay phải cầm gươm thất tinh, mũi gươm chống trên lưng rùa. Theo văn bia tại đền cho biết thì tượng được đúc năm Mậu Thân (1788) đến năm Nhâm Tuất (1802) mới xong, 14 năm lao động sáng tạo của những bậc thầy trong nghề đúc đồng. Ngoài pho tượng đồng giá trị trên, nơi đây còn 10 pho tượng đất; mỗi pho tượng vẽ mặt khác nhau: mặt ngựa, mặt chim, một đầu có nhiều mặt thật là kỳ quái… và hai tượng đá.

Lễ hội

Hàng năm có lễ thánh sau Tết Nguyên đán, lễ thánh vào dịp tất niên, lễ thánh vào ngày sinh (mồng 3 tháng Ba), ngày hóa (mồng 9 tháng Chín). Xưa kia lễ kéo dài dăm ba ngày tùy vào năm đó được mùa, nay chỉ diễn ra trong một ngày. Còn lễ hội lớn mới đây đã được khôi phục năm năm một lần, tổ chức vào tháng Hai từ mồng 5 đến 14. Ngày đầu tiên phải tế lễ ở đền Trấn Vũ. Ngày 7 hành lễ ở đền Cự Linh. Ngày 8 rước ba vị đại vương ở ba nghè về hội đình. Ngày 9 là chính tế.

Làng Ngọc Trì vào đám có nhiều trò hội nhưng đặc sắc hơn cả là trò kéo co, một trò hiếm thấy ở địa phương khác, góp phần hào hứng nhất cho đám hội. Năm giáp cử ra ba mươi tráng đinh có phẩm hạnh (hoặc là bốn mươi tám) gọi là giai kéo co, chia làm hai phe đều nhau. Một phe gọi là mạn đường phe kia gọi là mạn chợ. Giai kéo co đóng khố điều (sau này mặc quần đùi), chít khăn điều. Mỗi phe có một người điều khiển là cụ già khỏe mạnh, tháo vát, am tường nghệ thuật chỉ huy, gọi là tổng cờ. Tổng cờ mặc áo đỏ, đội khăn đỏ, quần trắng, cầm cờ lệnh màu đỏ. Làng cử ra một vị tiên chỉ cầm trịch, dùng trống khẩu lệnh. Tiên chỉ mặc áo thụng xanh, đội mũ tế. Sau khi tề tựu tại đình, hai phe đi theo hai con đường riêng, vòng qua thôn, lên đền trình thánh. Ở sân đền, hai phe xếp thành hai hàng dọc, hai tổng cờ đứng trước. Tất cả chắp tay cung kính lễ bái. Lễ xong, hai phe theo đường cũ trở về đình và bắt đầu hội kéo. Vật để kéo là một dây song to nhẫn, dài độ 30m. Cột mốc là một trụ gỗ lim, to như cột đình, thân cột đục một lỗ tròn để luồn dây song, cột chôn chắc xuống đất, lỗ luồn dây ở tầm đầu gối người lớn khi đứng. Trước khi kéo, dây song được nêm chặt ở lỗ cột. Giai kéo co ngồi chân co chân duỗi. Trong đội hình từng phe ngồi xen kẽ, người quay mặt bên này, người quay mặt bên kia của dây. Mỗi người một tay duỗi thẳng, tay kia co trước ngực, nắm chặt dây, dây được kẹp chặt dưới nách của tay co. Sau khi tiên chỉ phát lệnh bằng ba hồi trống khẩu, nêm được tháo ra. Hai tổng cờ phất cờ và hô “í a, kéo”. Tổng cờ chạy lên chạy xuống, quệt lá cờ lệnh vào sát mặt các giai kéo của phe mình. Các bà các cô, kẻ dùng quạt, quạt cho giai kéo, người dùng khăn lau mồ hôi cho người phe mình, rồi còn bón cam chanh… cho giai kéo co, không những thế, còn lấy dầm khoét đất ở bàn chân giai kéo co, tạo ra chỗ tì cho họ. Thường thường có phe thắng phe thua. Nếu phe thắng là mạn đường (mạn gốc) thì được xem là năm đó làng được phúc lớn. Có khi dây song đứt, hai phe ngã chổng kềnh, được mẻ cười, đám hội càng vui. Vai trò của tổng cờ đáng chú ý lắm, biết khi nào cần dồn sức dành phần thắng. Giai đinh ngồi đầu phe (gần mốc), phải biết ghìm dây (bẻ quặt dây) để phe kia không kéo được. Chẳng may phe mình đuối sức, anh ta phải biết buông tay kịp thời, để tránh bị thương. Thời gian cầm dự khá lâu, nếu như phe kia đã kéo nhích được một chút là họ có cơ thắng. Đã từng có phe rút tuồn tuột dây song về phía mình, giữa tiếng reo hò của mọi người. Hội vui náo nức, hấp dẫn nhiều người.

Nếu như ở làng Nha coi môn vật là môn luyện nhiều đức tính can đảm, táo bạo, nhanh trí và nhất là khỏe… thì ở Ngọc Trì này cũng coi trò vui dân gian kéo co là một thử thách về lòng dũng cảm, mưu trí, kiên trì, tháo vát và phải đồng tâm hiệp lực mới giành được thắng lợi. Trò chơi là để mua vui nhưng cũng là để giáo dục mọi người biết sống gắn bó nhau.

Hội hè là phong tục truyền thống đã giữ lại cho ta một số chứng liệu về nếp sống tinh thần, mang một ý nghĩa lịch sử và văn hóa một biểu hiện của nền văn hiến lâu đời. Vui hội mùa xuân với những nghi lễ tưởng niệm các bậc tiền bối đã dày công xây dựng đất nước… với các trò diễn hun đúc trí thông minh, tài khéo léo, rèn luyện thể lực, trao đổi tình cảm… đã góp phần củng cố tinh thần cộng đồng của làng quê Việt Nam.