Lễ hội Ada Koonh (Mừng lúa mới) của người Pa Cô

Tên di sản: Lễ hội Ada Koonh (Mừng lúa mới) của người Pa Cô
Tên gọi khác: A Da Koonh, A Da Pựưt
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Các làng của cộng đồng người Pa Cô tại huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế.
Thời gian tổ chức: Khoảng tháng Mười Hai âm lịch, thường theo chu kỳ 5 năm một lần hoặc sớm hơn khi làng được mùa lớn.
Đối tượng thờ cúng: Thần lúa, các vị thần cai quản đất đai, sông suối, núi rừng, trời, cây trồng, vật nuôi, nhà cửa và các thế lực bảo hộ đời sống; đồng thời tưởng nhớ tổ tiên, những người đã khuất.
Cộng đồng thực hành: Người Pa Cô tại huyện A Lưới, với sự tham gia của các dòng họ, làng bản, các làng kết nghĩa và những người con xa quê.
Nghi lễ đặc trưng: Giao ước tổ chức lễ hội (Moọt kâr hoọt), khấn ước (Ta nôm), lễ tẩy rửa (A xa a rah), mời mẹ lúa (Ka coong tro), dâng mâm cỗ (Pa xâr tâm pực), cúng các Yàng, ăn cơm mới và ăn chung cộng đồng.
Nghệ thuật diễn xướng: Hát ứng tác Ca lơi, hát giao duyên Xiềng, múa thiêng Pa Dục Ti rịa, diễn tấu chiêng trống và các hình thức dân ca, dân vũ truyền thống.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4582/QĐ-BVHTTDL ngày 20/12/2019 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Lễ hội Ada Koonh là lễ mừng lúa mới có quy mô lớn và ý nghĩa đặc biệt trong đời sống văn hóa của người Pa Cô ở vùng núi A Lưới. Được tổ chức sau khi kết thúc mùa thu hoạch, lễ hội là dịp cộng đồng tạ ơn thần lúa và các vị thần đã che chở cho con người, cầu mong mùa màng bội thu, sức khỏe và cuộc sống no đủ. Nét đặc sắc của Ada Koonh nằm ở hệ thống nghi lễ gắn với tín ngưỡng nông nghiệp, từ giao ước tổ chức lễ, chuẩn bị lễ vật, mời mẹ lúa đến cúng các Yàng và ăn cơm mới. Không chỉ là lễ tạ ơn mùa màng, Ada Koonh còn được xem như Tết cổ truyền, nơi các gia đình, dòng họ và những làng kết nghĩa cùng sum họp, thực hành dân ca, dân vũ và gìn giữ những phong tục truyền thống.

Ada Koonh trong chu trình canh tác lúa rẫy

Đời sống sản xuất truyền thống của người Pa Cô gắn với canh tác lúa rẫy. Chu trình sản xuất bắt đầu từ nghi lễ xin đất, phát rẫy, gieo trồng, chăm sóc và kết thúc bằng các nghi lễ mừng lúa mới.

Sau khi thu hoạch, lúa được gùi về kho. Theo phong tục, chủ lúa dùng tay trái thực hiện động tác hất những điều buồn phiền ra ngoài, tay phải nhổ một ít gốc lúa mang về, thể hiện mong muốn bỏ lại những điều không may và đón nhận thành quả lao động.

Khi toàn bộ lúa đã được đưa về kho, người dân kết thúc mùa thu hoạch, nghỉ ngơi và chờ chủ làng quyết định thời gian tổ chức lễ mừng lúa mới.

Trong hệ thống nghi lễ này, người Pa Cô có Ada Kăn, lễ mừng lúa mới trong phạm vi gia đình, thường diễn ra vào khoảng giữa tháng Mười Một âm lịch, và Ada Koonh, lễ mừng lúa mới của cả làng.

Khác với Ada Kăn, Ada Koonh có quy mô lớn hơn, không chỉ quy tụ các gia đình trong làng mà còn có sự tham gia của những người con xa quê, các già làng, trưởng họ, bạn bè và đại diện các làng kết nghĩa.

Lễ hội lớn của cộng đồng người Pa Cô

Ada Koonh còn được gọi là A Da Pựưt, Koonh có nghĩa là “bố”, còn Pựưt mang nghĩa “lớn”.

Đây được xem là một trong những lễ hội quan trọng nhất của người Pa Cô, thường tổ chức vào khoảng tháng Mười Hai âm lịch, theo chu kỳ năm năm một lần hoặc sớm hơn khi làng có mùa màng đặc biệt bội thu.

Do quy mô lớn, lễ hội đòi hỏi sự chuẩn bị công phu về lương thực, thực phẩm, lễ vật, trang trí không gian thờ cúng và tổ chức đón tiếp khách.

Trong truyền thống, lễ hội Ada Koonh từng có nghi thức hiến sinh trâu. Cột lễ và các hình thức diễn xướng liên quan đến nghi thức này là những yếu tố phản ánh đời sống tín ngưỡng của cộng đồng trong quá khứ.

Moọt kâr hoọt – giao ước tổ chức lễ hội

Trước khi tổ chức Ada Koonh, chủ làng và các trưởng họ tiến hành nghi thức Moọt kâr hoọt, tức cuộc giao ước để thống nhất thời gian tổ chức và hứa với thần linh về việc thực hiện lễ hội.

Cuộc họp được tổ chức tại Moòng, gian khách của nhà dài truyền thống, nơi những người có trách nhiệm trong cộng đồng cùng bàn bạc và quyết định các công việc cần thiết.

Sau khi thống nhất, chủ làng thực hiện nghi thức Ta nôm, tức khấn ước. Một chiếc ché không được đặt trước bàn thờ, bên trong có một ít trấu, nước, gạo và cần rượu. Chủ làng dùng tay đậy miệng ché và khấn định ước với thần linh.

Chiếc ché tượng trưng được giữ nguyên cho đến khi lễ hội chính thức diễn ra. Nghi thức này đánh dấu việc cộng đồng đã xác định thời gian tổ chức lễ.

Sau đó, các trưởng họ thông báo cho thành viên trong dòng họ để sắp xếp công việc, chuẩn bị lễ vật và tham gia những hoạt động chung.

Chuẩn bị lễ vật và tục cấm làng

Khi thời gian tổ chức được xác định, chủ làng làm lễ thông báo với các vị Yàng, cầu mong thần linh phù hộ để dân làng lên rừng, xuống suối tìm kiếm thực phẩm được an toàn, may mắn.

Trong quá trình chuẩn bị, người dân săn bắt, đánh cá và chế biến các loại thực phẩm để dành cho ngày hội. Thịt, cá được nướng, phơi khô hoặc bảo quản trong ống tre gác bếp.

Một lễ vật đặc biệt là A húi, loài chuột béo có mõm dài, đuôi ngắn, được sử dụng trong nghi thức mời thần lúa.

Ngoài các món từ thịt, cá, cộng đồng còn chuẩn bị bánh làm từ gạo, rượu cần và rượu nấu để cúng lễ và tiếp đãi khách.

Trong thời gian chuẩn bị, làng có thể đặt dấu hiệu Tu pêh, báo cấm người lạ vào làng. Theo quan niệm truyền thống, việc này nhằm tránh những điều không may và bảo đảm quá trình chuẩn bị lễ vật diễn ra thuận lợi.

Trang trí không gian lễ hội và tôn vinh mẹ lúa

Trước ngày hội, mỗi gia đình lựa chọn những giống cây trồng khỏe đẹp để đưa vào không gian nghi lễ, tượng trưng cho thành quả sản xuất và mong ước về mùa màng tiếp theo.

Đối với mẹ lúa, cộng đồng dựng một chòi nhỏ gọi là Tân noong. Các gia đình lựa chọn những cây lúa đẹp, khỏe mạnh, bó lại thành bó lớn. Già làng đặt bó lúa ở vị trí trung tâm và trang trí bằng những loại trang sức quý để thể hiện sự tôn kính.

Các giống cây trồng khác được đặt bên cạnh mâm cỗ của từng gia đình, dòng họ và dọc hai bên cầu thang dẫn vào Moòng.

Gian giữa của Moòng là nơi thực hiện nghi lễ chính, được trang trí bằng những tấm thổ cẩm đẹp và quý. Bên cạnh đó còn đặt vật thờ A ruông rọ, dành cho thần Ku tăng, vị thần cai quản cây cối và rừng xanh.

Việc đưa mẹ lúa và các giống cây trồng vào không gian lễ hội phản ánh quan niệm của người Pa Cô về sự sống, sức sinh trưởng và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên.

Cột lễ Nọc và giàn cúng Parong

Một trong những công trình nghi lễ đặc trưng của Ada Koonh là cột Nọc, cột lễ gắn với tục hiến sinh trâu trong truyền thống.

Cột được các trưởng họ trang trí công phu bằng những biểu tượng hình người, bông lúa hướng về phía mặt trời mọc và mặt trời lặn, cùng những hình thức trang trí dành cho các linh hồn.

Bên cạnh cột lễ là giàn cúng Parong, gồm ba tầng chính và một tầng phụ, được bố trí để dâng lễ lên các vị thần.

• Tầng thứ nhất: Dành cho thần đất, Yàng cuté.

• Tầng thứ hai: Dành cho các vị thần gắn với nước, sông, núi và đá.

• Tầng thứ ba: Dành cho thần trời, Yàng âr bang.

• Tầng phụ: Dành cho thần rừng xanh.

Cách phân tầng của giàn cúng thể hiện quan niệm về thế giới thần linh và sự gắn bó giữa đời sống con người với đất, nước, núi rừng và bầu trời.

Lễ A xa a rah – tẩy rửa những điều không may

Trước khi lễ hội chính thức bắt đầu, người Pa Cô thực hiện nghi thức A xa a rah, tức lễ tẩy rửa.

Theo quan niệm truyền thống, nghi thức này nhằm xua đuổi tà ma, những điều xấu và sự không may ra khỏi làng, chuẩn bị một không gian thanh sạch để đón các vị thần và khách mời.

Đây là bước chuyển từ thời gian chuẩn bị sang thời gian thực hành lễ hội, thể hiện mong muốn cộng đồng bước vào kỳ lễ với sự bình an và thuận lợi.

Ka coong tro – nghi lễ mời mẹ lúa

Vào sáng sớm ngày đã định, các dòng họ tập trung thực hiện Ka coong tro, nghi lễ mời mẹ lúa về dự hội.

Các dòng họ đến kho lúa, nơi mẹ lúa được đặt trang trọng, để thực hiện nghi thức mời mẹ lúa cùng các giống cây trồng về nhà chính.

Lễ vật không thể thiếu là A húi, được chuẩn bị trong ống tre và nướng chín để dâng mời thần lúa.

Sau nghi thức mời mẹ lúa, người dân vào kho lấy nắm lúa đầu tiên mang về nấu ăn, gửi gắm mong ước kho lúa luôn đầy, lương thực dồi dào và cuộc sống không thiếu thốn.

Nghi lễ này là một trong những điểm nổi bật của Ada Koonh, thể hiện sự tôn kính đối với cây lúa, nguồn lương thực quan trọng trong đời sống của cộng đồng.

Dâng mâm cỗ và mời các Yàng về dự lễ

Sau lễ mời mẹ lúa, các dòng họ lần lượt thực hiện nghi thức Pa xâr tâm pực, dâng mâm cỗ đi vòng quanh cột lễ.

Mâm cỗ được trình diện trước Yàng sân (Âng cưm) và Yàng cột trâu (Cọ), nhằm báo cáo những lễ vật mà cộng đồng đã chuẩn bị để dâng lên thần linh.

Tiếp đó là nghi thức Pa đoh ân đoong, dùng tiếng nổ để báo hiệu và mời các Yàng về dự hội, cầu mong mùa màng bội thu, của cải đầy nhà.

Từ thời điểm này, lễ Ada Koonh chính thức bắt đầu. Dấu hiệu cấm làng được dỡ bỏ, khách mời và đại diện các làng kết nghĩa có thể vào làng cùng tham gia lễ hội.

Hệ thống nghi lễ cúng các vị Yàng

Phần lễ của Ada Koonh gồm nhiều nghi thức dâng cúng, phản ánh quan niệm về các vị thần bảo hộ đời sống con người.

Lễ cúng có hai hình thức là cúng sống (thâu), được hiểu là dâng các lễ vật còn sống lên thần linh, và cúng chín, sử dụng những lễ vật đã được chế biến.

Các nghi lễ chính hướng đến những vị thần và đối tượng thờ cúng sau:

• Yàng Tro/A cả A Bon: Thần lúa và các giống cây trồng.

• Yàng Xứ: Các vị thần gắn với sông suối, gió, núi, mây, lửa, đất và đường sá.

• Yàng Ku muuiq: Những người đã khuất.

• Yàng Pa nuôn: Vị thần giúp con người tạo ra của cải vật chất và che chở trong hoạt động buôn bán.

• Yàng A zel: Vị thần cai quản trên trời và dưới đất.

• Yàng Cợt: Thần ban sức khỏe, bảo hộ bản mệnh con người.

• Yàng Đung: Thần nhà cửa.

• Yàng pân năn: Thần vật nuôi.

• Yàng âng cưưm cađựp: Thần cai quản sân và vườn tược trong nhà.

Trong các nghi thức cúng tế, tiếng chiêng, trống và những điệu múa truyền thống được sử dụng để tạo nên không gian thiêng, kết nối các hoạt động dâng lễ với nghệ thuật diễn xướng dân gian.

Nghi thức ăn cơm mới và bữa ăn cộng đồng

Sau các nghi thức cúng thần, người Pa Cô thực hiện Cha đooi âr beh, nghi thức ăn cơm mới.

Đây là thời điểm cộng đồng cùng thưởng thức thành quả của vụ thu hoạch, thể hiện sự biết ơn đối với thần lúa và những lực lượng siêu nhiên được tin là đã bảo hộ mùa màng.

Tiếp đó là Cha tâm păn, nghi thức ăn chung cộng đồng. Các gia đình, dòng họ và khách mời cùng chia sẻ những món ăn đã chuẩn bị, thể hiện sự gắn bó, đoàn kết và tinh thần hiếu khách.

Những nghi thức giao mâm cỗ và tiễn khách Târ lêh tiếp tục được thực hiện, hoàn tất trình tự lễ hội.

Hội xuân, dân ca và dân vũ truyền thống

Sau khi các nghi lễ chính kết thúc, cộng đồng tiếp tục vui hội trong nhiều ngày. Đây cũng là dịp đón năm mới theo truyền thống của người Pa Cô.

Người dân đến thăm hỏi, chúc tụng các gia đình, cùng tham gia ca hát, múa và các hoạt động giao lưu văn hóa.

Trong đó, nổi bật là Ca lơi, hình thức hát ứng tác thể hiện khả năng đối đáp và sáng tạo lời ca của người tham gia; Xiềng, lối hát giao duyên gắn với tình cảm đôi lứa; cùng các hình thức dân ca, dân vũ truyền thống.

Đặc biệt, Pa Dục Ti rịa là điệu múa thiêng được thực hành trong lễ Ada Koonh có nghi thức hiến sinh trâu theo truyền thống.

Những hoạt động diễn xướng này góp phần tạo nên không khí vui tươi, đồng thời là môi trường để các thế hệ thực hành và trao truyền nghệ thuật dân gian.

Giá trị tiêu biểu

Giá trị tín ngưỡng nông nghiệp: Ada Koonh gắn với chu trình canh tác lúa rẫy, thể hiện lòng biết ơn đối với thần lúa và các vị thần bảo hộ mùa màng. Nghi lễ mời mẹ lúa, dâng lễ vật và ăn cơm mới phản ánh quan niệm về sự sinh trưởng, no đủ và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên.
Giá trị nghi lễ truyền thống: Hệ thống nghi thức từ Moọt kâr hoọt, Ta nôm, A xa a rah, Ka coong tro đến dâng mâm cỗ, cúng các Yàng và ăn chung cộng đồng tạo nên một chu trình lễ hội chặt chẽ, mang đặc trưng riêng của người Pa Cô.
Giá trị văn hóa tộc người: Không gian Moòng, chòi Tân noong, cột lễ Nọc, giàn cúng Parong, các lễ vật truyền thống và cách trang trí mẹ lúa thể hiện tri thức, quan niệm tín ngưỡng và bản sắc văn hóa của cộng đồng.
Giá trị nghệ thuật dân gian: Lễ hội là môi trường thực hành các hình thức hát ứng tác Ca lơi, hát giao duyên Xiềng, múa thiêng Pa Dục Ti rịa, diễn tấu chiêng trống cùng nhiều loại hình dân ca, dân vũ truyền thống.
Giá trị cộng đồng: Ada Koonh có quy mô vượt ra ngoài phạm vi một làng, với sự tham gia của các dòng họ, người thân xa quê và những làng kết nghĩa. Việc cùng chuẩn bị lễ vật, tổ chức nghi lễ và ăn chung cộng đồng góp phần củng cố quan hệ đoàn kết, tương trợ và gắn bó giữa các làng bản.
Giá trị giáo dục và trao truyền: Thông qua việc tham gia chuẩn bị và thực hành nghi lễ, thế hệ trẻ được tiếp cận trực tiếp với phong tục, tri thức canh tác, văn hóa ẩm thực và nghệ thuật dân gian của dân tộc mình. Lễ hội vì vậy là một không gian giáo dục truyền thống sinh động trong đời sống cộng đồng.

Điểm đặc biệt nhất của Lễ hội Ada Koonh là hệ thống nghi lễ tạ ơn thần lúa và các vị Yàng, gắn với việc mời mẹ lúa về dự hội và tổ chức ăn cơm mới của cả cộng đồng. Khác với lễ Ada Kăn trong phạm vi gia đình, Ada Koonh được tổ chức với quy mô lớn, có sự tham gia của các dòng họ, người thân xa quê và những làng kết nghĩa. Trước ngày hội, cộng đồng thực hiện nghi thức giao ước Moọt kâr hoọt, chuẩn bị lễ vật, trang trí mẹ lúa tại Tân noong, dựng cột lễ Nọc và giàn cúng Parong. Trong ngày chính lễ, nghi thức Ka coong tro mời mẹ lúa, dâng mâm cỗ, cúng các Yàng, ăn cơm mới và ăn chung cộng đồng thể hiện lòng biết ơn đối với những lực lượng được tin là đã bảo hộ con người và mùa màng. Cùng với những làn điệu Ca lơi, Xiềng và múa thiêng Pa Dục Ti rịa, Ada Koonh vừa là lễ tạ ơn nông nghiệp, vừa là Tết cổ truyền mang đậm bản sắc văn hóa của người Pa Cô. Với những giá trị tiêu biểu ấy, Lễ hội Ada Koonh được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4582/QĐ-BVHTTDL ngày 20/12/2019.

Nguồn ảnh: Sưu tầm