Tên di sản: Lễ hội Bình Đà
Tên gọi khác: Hội Bình Đà
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Quần thể di tích Đền Nội Bình Đà và Đình Ngoại Bình Đà, xã Bình Minh, thành phố Hà Nội
Thời gian tổ chức: Từ ngày 26 tháng 2 đến ngày 6 tháng 3 âm lịch hằng năm; ngày 6 tháng 3 là chính hội
Đối tượng thờ phụng chính: Quốc Tổ Lạc Long Quân; Đức Linh Lang Đại Vương
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân Bình Đà và các vùng phụ cận
Không gian chính: Đền Nội Bình Đà, Đình Ngoại Bình Đà và các không gian nghi lễ trong khu vực làng Bình Đà
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, năm 2014
Giới thiệu di sản
Lễ hội Bình Đà là lễ hội truyền thống gắn với tín ngưỡng thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân tại vùng đất Bảo Đà xưa. Trung tâm của lễ hội là Đền Nội Bình Đà, nơi cộng đồng địa phương thờ Lạc Long Quân và lưu giữ nhiều truyền thuyết, thần tích, sắc phong cùng những di vật liên quan đến tín ngưỡng cội nguồn của người Việt. Lễ hội được tổ chức vào cuối tháng 2 và đầu tháng 3 âm lịch, trong đó ngày 6 tháng 3 âm lịch là ngày chính hội, tưởng niệm Quốc Tổ Lạc Long Quân. Đây là dịp cộng đồng dâng hương, tế lễ và tổ chức nhiều sinh hoạt văn hóa truyền thống nhằm tưởng nhớ tổ tiên và gìn giữ đạo lý hướng về cội nguồn.
Theo truyền thuyết lưu truyền tại địa phương, vùng Bình Đà gắn với câu chuyện Lạc Long Quân – Âu Cơ và bọc trăm trứng, biểu tượng về nguồn gốc chung của cộng đồng người Việt. Sau khi chia năm mươi người con theo mẹ lên núi, năm mươi người theo cha xuống biển, Lạc Long Quân được truyền tụng đã đến vùng Bảo Đà, chọn nơi đây làm điểm dừng chân. Ngài dạy dân khai phá đất đai, trồng lúa, trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải, làm nhà và mở mang cuộc sống. Sau khi Lạc Long Quân hóa, dân gian truyền rằng ngài được an táng tại khu vực gò Tam Thai, còn gọi là Ba Gò. Nhân dân lập đền thờ và tôn kính ngài là Quốc Tổ, với bức đại tự “Vi Bách Việt Tổ”, mang ý nghĩa là Tổ của cộng đồng Bách Việt. Bên cạnh Quốc Tổ Lạc Long Quân, lễ hội còn gắn với việc thờ Đức Linh Lang Đại Vương, có ngày giỗ vào 26 tháng 2 âm lịch.
Lễ hội truyền thống kéo dài từ ngày 26 tháng 2 đến ngày 6 tháng 3 âm lịch. Ngày 26 tháng 2 là ngày tưởng niệm Đức Linh Lang Đại Vương, còn ngày 6 tháng 3 là ngày giỗ Quốc Tổ Lạc Long Quân và cũng là ngày chính hội. Không gian lễ hội tập trung tại Đền Nội Bình Đà và Đình Ngoại Bình Đà, đồng thời mở rộng ra khu vực làng với các đoàn rước, nghi thức tế lễ và sinh hoạt cộng đồng.
Lễ dâng hương và tế Quốc Tổ
Các nghi thức dâng hương, tế lễ tại Đền Nội Bình Đà giữ vị trí trung tâm của lễ hội. Cộng đồng chuẩn bị lễ vật, nghi trượng và thực hiện các nghi thức tưởng niệm Quốc Tổ Lạc Long Quân theo lệ truyền thống. Nội dung chính là bày tỏ lòng biết ơn đối với vị thủy tổ được cộng đồng tôn kính, đồng thời cầu mong quốc thái dân an, gia đình bình an và cuộc sống thuận hòa. Các nghi thức tế lễ được tổ chức trang nghiêm, thể hiện rõ đạo lý uống nước nhớ nguồn và ý thức về cội nguồn chung của cộng đồng.
Các đoàn rước
Rước lễ là một trong những hoạt động nổi bật của Hội Bình Đà. Các đoàn rước sử dụng cờ, lọng, kiệu, trống, chiêng và nhiều loại nghi trượng truyền thống. Đoàn rước di chuyển giữa các không gian thờ tự trong làng, vừa mang tính chất cung nghinh thần linh vừa tạo nên sự tham gia rộng rãi của cộng đồng. Quy trình rước, thứ tự đoàn và các nghi thức đi kèm được duy trì theo lệ làng, góp phần bảo lưu những hình thức nghi lễ truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Tín ngưỡng thờ Quốc Tổ
Điểm nổi bật nhất của Lễ hội Bình Đà là tín ngưỡng thờ Lạc Long Quân với tư cách Quốc Tổ. Hình tượng Lạc Long Quân tại Bình Đà không chỉ tồn tại qua truyền thuyết mà còn được thể hiện trong hệ thống kiến trúc, đồ thờ, sắc phong, thần tích và các nghi thức lễ hội. Việc cộng đồng duy trì lễ giỗ Quốc Tổ hằng năm thể hiện ý thức về nguồn gốc chung và quan niệm “con Rồng cháu Tiên”, một trong những biểu tượng quan trọng về cội nguồn của người Việt.
Các sinh hoạt văn hóa dân gian
Bên cạnh phần lễ, Hội Bình Đà còn tổ chức nhiều hoạt động văn hóa và trò chơi dân gian. Các hình thức thường gặp gồm múa lân – sư – rồng, trống hội, các môn thể thao truyền thống và trò chơi dân gian, tạo nên không khí sôi nổi trong những ngày chính hội. Lễ hội cũng gắn với nghề làm pháo Bình Đà, một nghề thủ công từng nổi tiếng của địa phương. Các hoạt động giới thiệu nghề truyền thống và sản vật địa phương góp phần mở rộng không gian hội từ tín ngưỡng sang đời sống văn hóa cộng đồng.
Lễ hội Bình Đà mang đặc trưng nổi bật của một lễ hội hướng về cội nguồn dân tộc. Đối tượng thờ phụng là Lạc Long Quân khiến lễ hội không chỉ gắn với lịch sử một làng mà còn được cộng đồng nhìn nhận trong mối liên hệ với truyền thuyết nguồn gốc của người Việt. Hệ thống nghi lễ, rước tế và sinh hoạt cộng đồng tạo nên sự kết nối giữa truyền thuyết, tín ngưỡng và đời sống hiện tại. Qua đó, những câu chuyện về Quốc Tổ tiếp tục được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – văn hóa: Lễ hội gắn với vùng đất Bảo Đà cổ và hệ thống truyền thuyết, thần tích về Quốc Tổ Lạc Long Quân, góp phần lưu giữ ký ức về nguồn gốc cộng đồng người Việt.
Giá trị tín ngưỡng: Việc thờ Lạc Long Quân với tư cách Quốc Tổ tạo nên đặc trưng riêng của lễ hội và phản ánh tín ngưỡng thờ tổ tiên ở quy mô cộng đồng.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội tập hợp người dân trong làng và khách hành hương cùng tham gia rước, tế, dâng hương và các hoạt động hội, góp phần duy trì sự gắn kết giữa các thế hệ.
Giá trị giáo dục truyền thống: Những truyền thuyết về Lạc Long Quân – Âu Cơ, nghi lễ giỗ Quốc Tổ và các sinh hoạt trong lễ hội góp phần nuôi dưỡng ý thức hướng về cội nguồn và đạo lý uống nước nhớ nguồn.
Giá trị bảo lưu truyền thống: Lễ hội duy trì nhiều nghi thức rước tế, nghi trượng, âm nhạc lễ và trò chơi dân gian, đồng thời gắn với không gian di tích và nghề truyền thống của Bình Đà.
Lễ hội Bình Đà là một thực hành văn hóa tiêu biểu gắn với tín ngưỡng thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân. Hệ thống nghi lễ, rước tế và các sinh hoạt cộng đồng đã tạo nên một không gian văn hóa cội nguồn đặc sắc, góp phần duy trì ký ức về truyền thuyết “con Rồng cháu Tiên” và ý thức hướng về tổ tiên trong đời sống người Việt.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
