Tên gọi khác: Lễ hội Côn Sơn, Lễ hội chùa Hun
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Chùa Côn Sơn (Côn Sơn Thiên Tư Phúc tự), phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng
Thời gian tổ chức truyền thống: Tháng Giêng âm lịch, tập trung từ ngày 15 đến ngày 22
Đối tượng tưởng niệm chính: Trúc Lâm Đệ tam Tổ Huyền Quang Tôn giả
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân khu vực Côn Sơn cùng tăng ni, Phật tử và đơn vị quản lý di tích
Không gian chính: Chùa Côn Sơn, núi Ngũ Nhạc và các khu vực thuộc quần thể Côn Sơn
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Lễ hội truyền thống, Quyết định số 5079/QĐ-BVHTTDL ngày 27/12/2012 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ hội chùa Côn Sơn bắt nguồn từ ngày giỗ Trúc Lâm Đệ tam Tổ Huyền Quang, một trong ba vị Tổ của Thiền phái Trúc Lâm. Lễ hội được tổ chức tại chùa Côn Sơn, còn gọi là chùa Hun, một trong những trung tâm quan trọng của Phật giáo Trúc Lâm. Lễ hội diễn ra vào tháng Giêng âm lịch, kết hợp các nghi lễ Phật giáo, tín ngưỡng truyền thống với nhiều sinh hoạt văn hóa dân gian. Từ thời Lê sơ, Côn Sơn đã là một địa điểm hành hương lớn vào mùa xuân. Sau những giai đoạn gián đoạn, lễ hội được khôi phục từ năm 1968 và từng bước phục dựng nhiều nghi lễ truyền thống từ đầu thế kỷ XXI.
Nguồn gốc và đối tượng tưởng niệm
Côn Sơn là một trong những chốn Tổ của Thiền phái Trúc Lâm, gắn với hoạt động tu hành và truyền pháp của các vị Tổ Trúc Lâm. Nguồn gốc trực tiếp của lễ hội mùa xuân là ngày viên tịch của Huyền Quang Tôn giả, vị Tổ thứ ba của Thiền phái. Ngày 23 tháng Giêng năm Khai Hựu thứ 6, tức năm 1334, Huyền Quang viên tịch tại Côn Sơn. Từ đó, ngày giỗ Tổ trở thành cơ sở hình thành lễ hội truyền thống mùa xuân tại chùa. Lễ hội đồng thời tưởng niệm các bậc tiền nhân gắn với lịch sử Côn Sơn và sự phát triển của Phật giáo Trúc Lâm.
Lễ hội truyền thống được tổ chức vào tháng Giêng âm lịch, với các nghi lễ chính tập trung trong khoảng giữa tháng. Không gian lễ hội không chỉ giới hạn trong chùa Côn Sơn mà còn mở rộng tới núi Ngũ Nhạc, các miếu thờ và những địa điểm liên quan trong quần thể di tích.
Chùa Côn Sơn là trung tâm của các nghi lễ dâng hương, rước nước, mộc dục và Mông Sơn thí thực; núi Ngũ Nhạc là nơi thực hiện lễ tế trời đất. Cách tổ chức này tạo nên sự liên kết giữa không gian Phật giáo của chùa với tín ngưỡng truyền thống gắn với núi, đất và cộng đồng cư dân địa phương.
Diễn trình nghi lễ
Lễ dâng hương khai hội được tổ chức vào ngày 16 tháng Giêng, tưởng niệm Huyền Quang Tôn giả và tôn vinh công đức của Thiền phái Trúc Lâm. Đây là nghi lễ mở đầu quan trọng của lễ hội.
Lễ rước nước và mộc dục diễn ra vào sáng ngày 16 tháng Giêng. Nước được rước về phục vụ nghi lễ tẩy tịnh, thể hiện quan niệm về sự thanh khiết và mở đầu một chu kỳ lễ hội mới. Nghi lễ này được phục dựng vào năm 2008.
Lễ Mông Sơn thí thực được tổ chức vào tối ngày 17 tháng Giêng tại sân chùa Côn Sơn. Nghi lễ mang nội dung Phật giáo, hướng tới việc bố thí, cầu siêu và thể hiện tinh thần từ bi đối với các vong linh. Đàn lễ gồm đàn chính và đàn tiến cúng Phật.
Lễ tế trời đất trên núi Ngũ Nhạc diễn ra vào sáng ngày 17 tháng Giêng tại Trung Nhạc miếu. Lễ vật gồm đồ chay, đồ mặn, ngũ cốc và các vật phẩm nghi lễ. Nghi thức mang ý nghĩa cầu phúc, tránh họa, cầu mùa màng thuận lợi và quốc thái dân an.
Sinh hoạt văn hóa dân gian
Bên cạnh các nghi lễ, lễ hội còn duy trì nhiều sinh hoạt văn hóa truyền thống. Đu tiên thường được tổ chức từ ngày 16 đến ngày 18 tháng Giêng, phổ biến với hình thức đu đôi nam – nữ. Hoạt động thư pháp Hán – Nôm gắn với truyền thống xin chữ đầu xuân, trong đó các nhà thư pháp và người am hiểu Hán – Nôm viết chữ tặng khách hành hương. Đấu vật là một trò hội truyền thống thu hút đông người tham gia và theo dõi. Trong những ngày chính hội còn có hát quan họ, góp phần tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa dân gian đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội chùa Côn Sơn kết hợp giữa nghi lễ Phật giáo Trúc Lâm, tín ngưỡng cầu an – cầu mùa và các sinh hoạt văn hóa dân gian. Đây là đặc điểm nổi bật tạo nên cấu trúc đa dạng của lễ hội.
Các nghi thức tưởng niệm Huyền Quang Tôn giả thể hiện truyền thống tôn sư, tri ân những người có công với Phật giáo và đất nước. Lễ tế trời đất, rước nước và các hoạt động hội phản ánh đời sống tín ngưỡng, nhu cầu cầu phúc và tinh thần cộng đồng của cư dân vùng Côn Sơn.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với Huyền Quang Tôn giả, Thiền phái Trúc Lâm và lịch sử phát triển của khu di tích Côn Sơn qua nhiều thế kỷ.
Giá trị tôn giáo – tín ngưỡng: Các nghi lễ dâng hương, mộc dục, Mông Sơn thí thực và tế trời đất phản ánh sự kết hợp giữa Phật giáo Trúc Lâm với tín ngưỡng truyền thống của cộng đồng.
Giá trị văn hóa – xã hội: Lễ hội là dịp cộng đồng cùng tham gia nghi lễ, trò hội và các hoạt động văn hóa, góp phần duy trì mối liên kết giữa cư dân địa phương với di tích và truyền thống của vùng đất.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Hát quan họ, thư pháp, đấu vật, đu tiên cùng các hình thức nghi lễ tạo nên một không gian văn hóa phong phú, kết hợp giữa nghi thức tôn giáo và nghệ thuật dân gian.
Giá trị bảo lưu truyền thống: Việc phục dựng và duy trì các nghi lễ như rước nước, mộc dục, Mông Sơn thí thực và tế trời đất giúp bảo tồn nhiều thực hành văn hóa đã gắn bó lâu đời với Côn Sơn.
Lễ hội chùa Côn Sơn là một thực hành văn hóa tiêu biểu gắn với Thiền phái Trúc Lâm và vùng đất Côn Sơn. Hệ thống nghi lễ Phật giáo, tín ngưỡng truyền thống cùng các sinh hoạt văn hóa dân gian tạo nên giá trị đặc sắc của lễ hội, đồng thời duy trì mối liên hệ giữa cộng đồng hiện nay với lịch sử và di sản của Côn Sơn.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
