Nhân vật thờ: Tản Viên Sơn Thánh
Địa điểm: xã Tích Giang, huyện Phúc Thọ, Hà Nội
Thời gian: Ngày 2 tháng Mười và ngày 4 tháng Hai. Chính hội ngày 4 tháng Hai
Đặc điểm: Đánh cá tế thần, kết chạ với Ái Mỗ
Lễ hội đánh cá làng Me và tục đánh cá dâng cúng Thánh xuất phát từ truyền thuyết Thánh Tản trị thủy, giúp dân làng ghi nhớ ơn đức và cầu mong mưa thuận gió hòa.
Truyền thuyết về nhân vật thờ
Ngày xưa, ở làng Me (nay là thôn Cung Sơn) có hai vợ chồng một nhà nghèo nhưng suốt đời sống hiền lành, nhân hậu. Hai ông bà sinh được hai người con trai. Vì không có ruộng nên khi lớn lên, hai anh em kiếm sống bằng nghề đánh cá trên dòng sông Tích. Sông Tích nhiều cá nhưng nước sông khá sâu. Úp nơm ở gần vờ thì không có cá. Kéo vó ở giữa sông thì cả gọng lẫn sào đều chìm nghỉm. Kiếm cá bằng nơm và vó trên sông đều khó. Mà kéo bằng lưới thì nhà nghèo không có tiền mua. Thành thử hàng ngày hai anh em cứ phải ngược dòng sông Tích lên tận vùng Ái Mỗ, tìm nơi nước cạn để kéo cá. Một hôm, hai anh em kéo vó từ sáng đến gần trưa tới quãng sông cạnh làng Ái Mỗ. Hai người ngồi nghỉ ở gốc đa to. Lúc đó có một người khách bộ hành cùng đến gốc đa. Ông khách mượn vỏ của hai anh em để kiếm chút thức ăn đi đường. Ông ra sông kéo một mẻ vó được tới 99 con cá chép. Ông chỉ giữ lại một con, còn chia hết cho mọi người lúc ấy kéo đến xem rất đông vì thấy lạ. Đến lượt hai người trai làng Me thì cá đã hết. Ông khách vui vẻ bảo: “Cứ sống tử tế thì sẽ có phần. Rồi sẽ có ngày ta trở lại giúp cho cách đánh cá được nhiều. Ngày 3 tháng Hai năm sau, người em ra cầu ao đãi gạo nấu cơm. Vừa đặt rá xuống cầu ao, bỗng có hai con cá nhảy vào. Mừng quá, anh vội bưng rá về nhà. Lạ thay, vừa đi vừa thấy hai con cá cứ lớn dần lên thành hai con cá to. Sực nhớ người khách lạ gặp ở gốc đa Ái Mỗ năm trước, hai anh em thầm mong gặp lại ông để mổ cá thiết đãi. Nào ngờ lúc ấy ông khách đến thăm nhà thật. Ông bảo đến để thực hiện lời hứa giúp cho hai anh em cách đánh bắt cá trên sông. Sáng hôm sau, ngày mùng 4 tháng Hai, ông khách cùng hai anh em mang vỏ ra sông Tích. Khi giương vó lên thì tự nhiên thấy vó co bé lại. Bốn gọng vó ngắn dần trong khi sào kéo vó lại dài ra. Hai anh em vừa kinh ngạc vừa lo lắng, không biết sẽ kéo cá ra sao. Ông khách cười mà bảo: “Đây là cái giập sào để đánh cá ở vùng nước sâu”. Rồi ông ung dung xuống sông hướng dẫn hai anh em cách đánh giập. Đáng lẽ trước đây, cầm sào kéo vó thì bây giờ lấy hai tay cắm sào giập xuống. Quả nhiên dụng cụ này đánh trúng rất nhiều cá. Hai anh em rất thích thú mải mê đánh cá bằng giập sào. Đang đánh cá, mặt sông bỗng tối sầm lại. Ngừng nhìn lên không thấy ông khách lạ đâu nữa. Chỉ thấy trên trời có một đám mây ngũ sắc đang bay dần về phía núi Tản. Từ trên đám mây có tiếng vọng xuống: “Ta là thần núi Tản Viên xuống dạy các người đánh cá nơi nước sâu. Hãy giúp đỡ mọi người cùng biết đánh cá này”. Vốn có lòng tốt, hai anh em liền truyền cho trai làng biết cách đánh cá độc đáo này. Để có sức khỏe đánh bắt cá, trai làng còn luyện cách đánh vật để thêm dẻo dai, mạnh mẽ. Thế là phường vật cũng được lập ra cùng với phường đánh cá làng Me và đều nổi tiếng khắp vùng xứ Đoài.
Diễn trình lễ hội
Từ khi nắm được nghề đánh cá bằng giập sào, trai tráng làng Me hằng năm được người dân Ái Mỗ mời đến đánh cá thờ Thánh Tản vào ngày mùng 2 tháng Mười. Tục lệ này được cho là gắn với sự tích Thánh Tản từng kéo mê vó và đánh bắt được 99 con cá trên sông Ái Mỗ. Tại nơi được truyền tụng là địa điểm Thánh Tản gặp hai anh em người đánh cá làng Me thuở trước, dân Ái Mỗ cũng dựng đình để phụng thờ Ngài, qua đó ghi dấu mối liên hệ giữa truyền thuyết về Thánh Tản với nghề đánh bắt cá của cư dân địa phương. Ở làng Me, tục đánh cá thờ cũng được duy trì hằng năm vào ngày mùng 4 tháng Hai âm lịch, đúng dịp làng vào đám. Đây là hoạt động nhằm tưởng nhớ công lao Sơn Tinh đã truyền dạy cho dân làng nghề đánh cá, đồng thời trở thành một sinh hoạt tín ngưỡng – văn hóa quan trọng trong đời sống cộng đồng. Ngay từ sáng sớm ngày chính hội, các gia đình trong làng đều cử người tham gia đánh cá tại ao đình. Ao có diện tích rộng, mang hình móng ngựa và nằm phía trước đình. Không chỉ dân làng mà đông đảo khách thập phương cũng tập trung quanh bờ ao để theo dõi hội. Sau khi các nghi lễ dâng hương, trình Thánh trong đình hoàn tất, hiệu lệnh được phát ra, những người tham gia đồng loạt xuống ao bắt cá. Trong tiếng trống hội dồn dập hòa cùng tiếng reo hò, cổ vũ của đám đông, không gian lễ hội trở nên náo nhiệt, sôi động. Những con cá bắt được được chuyển ngay cho người thân đứng trên bờ để tập kết. Mỗi khi có người bắt được cá lớn, tiếng reo hò lại vang lên, mọi người chen nhau đến xem, tạo nên bầu không khí vừa náo nhiệt vừa phấn khởi. Cá sau khi đánh bắt được phân chia theo lệ: những con cá lớn được lựa chọn làm lễ vật dâng cúng thần, số còn lại được chia cho các gia đình trong làng để cùng chế biến và thưởng thức trong ngày hội. Khi hội đánh cá kết thúc, người dân lần lượt trở về các xóm, ngõ, trên tay mang theo những xâu cá được chia phần. Tiếng nói cười vang lên khắp các nẻo đường, tạo nên một không khí vui tươi, đầm ấm. Từ một hoạt động gắn với truyền thuyết về Sơn Tinh và nghề đánh bắt cá, hội đánh cá thờ đã trở thành dịp để cộng đồng cùng thực hành tín ngưỡng, chia sẻ lễ vật và củng cố mối quan hệ gắn kết giữa các thành viên trong làng.
Tài liệu tham khảo
Lê Trung Vũ (2011), Hội làng Thăng Long – Hà Nội, tập 2, Nxb Thanh Niên.
