Tên di sản: Lễ hội Đền Chiêu Trưng
Tên gọi khác: Lễ hội Đền Lê Khôi, lễ giỗ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền Chiêu Trưng trên núi Long Ngâm, thuộc dãy Nam Giới, vùng Cửa Sót, Hà Tĩnh; gắn với cộng đồng cư dân Thạch Bàn, Thạch Hải, Mai Phụ và Thạch Kim
Thời gian tổ chức: Đầu tháng Năm âm lịch hằng năm, chính lễ gắn với ngày mất của Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi
Đối tượng tưởng niệm: Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân vùng ven biển Cửa Sót, chủ yếu tại Thạch Bàn, Thạch Hải, Mai Phụ và Thạch Kim
Nghi thức đặc trưng: Rước kiệu, rước bằng sắc và đồ tế khí từ các đền vọng về đền chính, rước bằng đường bộ và đường thủy, tế lễ tại đền Chiêu Trưng
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2459/QĐ-BVHTTDL ngày 20/6/2017
Lễ hội Đền Chiêu Trưng là lễ hội truyền thống lâu đời của cộng đồng cư dân vùng cửa biển Cửa Sót, Hà Tĩnh, được tổ chức hằng năm để tưởng nhớ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi. Điểm đặc sắc của lễ hội là các đoàn rước từ nhiều làng ven biển cùng hội tụ về đền chính trên núi Long Ngâm, trong đó có những đoàn vượt sông bằng thuyền, tạo nên không gian lễ hội vừa trang nghiêm vừa mang đậm dấu ấn văn hóa sông nước. Qua nhiều thế hệ, lễ hội trở thành dịp để cộng đồng tri ân người có công với đất nước, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và những chuyến ra khơi bình an, tôm cá đầy khoang.
Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi
Lê Khôi là một danh tướng thời Lê sơ, có nhiều công lao trong sự nghiệp bảo vệ và củng cố đất nước. Ông là cháu của vua Lê Thái Tổ và từng tham gia nhiều chiến trận lớn.
Trong một lần đem quân vào phương Nam, trên đường trở về Lê Khôi lâm bệnh và mất vào ngày mùng 3 tháng Năm năm Bính Dần, 1446. Quân sĩ mai táng ông tại bến Long Ngâm dưới chân núi Nam Giới. Nhân dân trong vùng về sau lập đền thờ, đời đời hương khói tưởng nhớ công lao của ông.
Đền thờ Lê Khôi nằm trên núi Long Ngâm thuộc dãy Nam Giới, hướng ra vùng biển Cửa Sót. Theo thời gian, nơi đây trở thành trung tâm tín ngưỡng quan trọng của cư dân các làng ven biển và là không gian chính diễn ra Lễ hội Đền Chiêu Trưng.
Không gian lễ hội của cộng đồng ven biển
Lễ hội không chỉ diễn ra tại đền chính mà còn gắn với hệ thống các đền vọng trong những cộng đồng cư dân quanh vùng.
Trước ngày chính lễ, người dân tại Thạch Kim, Mai Phụ, Thạch Bàn, Thạch Hải và các khu vực lân cận tổ chức tế lễ, chuẩn bị kiệu, bằng sắc và đồ tế khí để cung rước về đền chính.
Do vị trí địa lý đặc biệt của đền Chiêu Trưng, các đoàn rước có hai con đường khác nhau. Những đoàn từ phía Mai Phụ, Thạch Kim thường xuống thuyền vượt vùng Cửa Sót để tới núi Nam Giới; các đoàn phía Thạch Hải và khu vực lân cận tiến về đền bằng đường bộ.
Dù đi bằng đường thủy hay đường bộ, đoàn rước truyền thống đều được những bậc cao niên có uy tín dẫn đầu.
Chuẩn bị đoàn rước
Rước kiệu là một trong những nghi thức được chuẩn bị công phu nhất của lễ hội.
Mỗi đoàn rước có thể gồm hàng trăm người với sự tham gia của các bậc cao niên, người thực hành nghi lễ và đông đảo cư dân địa phương. Trong đoàn có kiệu, bằng sắc, đồ tế khí, cờ, tàn, lọng cùng phường bát âm tấu nhạc lễ.
Từ các làng, đoàn rước tiến về đền Chiêu Trưng trong không khí trang trọng. Mỗi làng vừa giữ nghi thức riêng của mình, vừa hòa vào cuộc hội chung khi các đoàn cùng hướng về nơi thờ Chiêu Trưng Đại vương.
Rước bằng đường thủy
Một trong những hình ảnh tạo nên nét riêng của Lễ hội Đền Chiêu Trưng là những đoàn rước bằng thuyền trên vùng nước Cửa Sót.
Các đoàn từ Mai Phụ và Thạch Kim đưa kiệu, bằng sắc và đồ tế khí xuống thuyền để sang đền chính. Mỗi đoàn có thể gồm nhiều thuyền cùng nối nhau trên mặt nước.
Không chỉ những thuyền trực tiếp làm nhiệm vụ rước, nhiều thuyền của ngư dân địa phương và những thuyền thường xuyên qua lại Cửa Sót cũng hòa vào đoàn, tạo thành một đội hình đông vui trên sông.
Sự hiện diện của đoàn thuyền rước khiến lễ hội mang đậm đặc trưng của cộng đồng cư dân sống bằng nghề biển và gắn bó mật thiết với sông nước.
Rước bằng đường bộ
Song song với các đoàn thuyền, cư dân ở phía Thạch Hải và các khu vực có đường tiếp cận núi Nam Giới tổ chức rước bằng đường bộ.
Kiệu, bằng sắc, đồ tế khí, tàn lọng và cờ hội được đoàn người cung rước về đền chính. Tiếng nhạc bát âm cùng đoàn người nối dài tạo nên không khí trang nghiêm trên con đường hướng về núi Long Ngâm.
Các đoàn rước từ nhiều hướng sau đó hội tụ tại đền Chiêu Trưng, thể hiện sự gắn kết của những cộng đồng cùng tôn thờ Lê Khôi.
Hội tụ tại đền Chiêu Trưng
Sau hành trình từ các đền vọng, những đoàn rước tập trung tại đền chính trên núi Long Ngâm.
Bằng sắc và đồ tế khí được cung tiến vào đền để chuẩn bị cho lễ giỗ Chiêu Trưng Đại vương. Đại diện cộng đồng cùng các bậc cao niên thực hiện nghi thức dâng hương, tế lễ, tưởng niệm công lao của danh tướng Lê Khôi.
Đây là thời điểm quan trọng nhất của lễ hội, khi các cộng đồng cư dân từ nhiều làng ven biển cùng quy tụ trong một không gian thờ tự chung.
Lễ tế tưởng niệm Chiêu Trưng Đại vương
Lễ tế tại đền chính được tiến hành trang nghiêm nhằm tưởng nhớ và tri ân công lao của Lê Khôi.
Thông qua việc dâng hương, lễ vật và thực hành những nghi thức truyền thống, cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn đối với vị danh tướng được nhân dân nhiều đời tôn kính.
Lễ tế đồng thời gửi gắm ước vọng quốc thái dân an, quê hương bình yên, nhân dân làm ăn thuận lợi và cuộc sống ngày càng no đủ.
Tín ngưỡng của cư dân biển Cửa Sót
Đền Chiêu Trưng nằm giữa không gian núi và biển nên từ lâu đã có vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của ngư dân quanh Cửa Sót.
Đối với nhiều thế hệ cư dân ven biển, dịp đầu tháng Năm âm lịch là thời điểm dù làm ăn ở đâu, người dân cũng hướng về núi Long Ngâm để dâng hương tưởng nhớ Chiêu Trưng Đại vương.
Bên cạnh việc tri ân người có công, ngư dân còn cầu mong được che chở trong những chuyến ra khơi, sóng yên biển lặng, thời tiết thuận hòa và đánh bắt được nhiều tôm cá.
Vì vậy, lễ hội vừa mang ý nghĩa tưởng niệm lịch sử vừa phản ánh đời sống tín ngưỡng của một cộng đồng có sinh kế gắn bó sâu sắc với biển.
Sự gắn kết giữa các làng ven biển
Lễ hội Đền Chiêu Trưng là sinh hoạt văn hóa chung của nhiều cộng đồng cư dân quanh vùng Cửa Sót.
Từ việc chuẩn bị các đoàn rước tại từng đền vọng đến hành trình hội tụ về đền chính, mỗi địa phương đều trực tiếp tham gia vào việc duy trì lễ hội.
Đặc biệt, hình thức đoàn rước từ nhiều hướng cùng gặp nhau tại núi Long Ngâm tạo nên biểu tượng rõ nét về sự gắn kết giữa các làng xã. Dù sống ở hai phía sông hoặc thuộc những địa bàn khác nhau, cộng đồng vẫn cùng hướng về một vị thần được tôn kính chung.
Đặc điểm và ý nghĩa
Nét nổi bật của Lễ hội Đền Chiêu Trưng là sự hòa quyện giữa tưởng niệm danh nhân lịch sử và văn hóa của cộng đồng cư dân ven biển.
Lễ rước kiệu, bằng sắc, đồ tế khí bằng cả đường bộ lẫn đường thủy không chỉ tạo nên diện mạo đặc sắc của lễ hội mà còn phản ánh điều kiện sinh sống và phương thức giao thông truyền thống tại vùng cửa biển Cửa Sót.
Lễ hội đồng thời thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, sự tôn kính của cộng đồng đối với Lê Khôi và niềm tin vào sự che chở của vị Đại vương đối với người dân, đặc biệt là những ngư dân thường xuyên đối diện với những bất trắc của biển cả.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với việc tưởng niệm Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi, một danh tướng thời Lê sơ có nhiều công lao với đất nước.
Giá trị tín ngưỡng: Việc thờ phụng và tổ chức lễ giỗ Lê Khôi thể hiện niềm tôn kính, biết ơn của cộng đồng đối với người có công và niềm tin vào sự phù trợ của vị thần được thờ.
Giá trị văn hóa biển: Hình thức rước bằng thuyền, sự tham gia đông đảo của ngư dân và những lời cầu nguyện cho chuyến ra khơi bình an phản ánh rõ đời sống văn hóa của cư dân ven biển Cửa Sót.
Giá trị nghi lễ: Hệ thống rước kiệu, bằng sắc, đồ tế khí, cờ, tàn, lọng, phường bát âm và lễ tế tại đền chính tạo nên một chỉnh thể nghi lễ truyền thống đặc sắc.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp các cộng đồng ở nhiều làng ven biển cùng tham gia chuẩn bị và thực hành nghi lễ, từ đó củng cố mối quan hệ giữa các địa phương.
Giá trị giáo dục truyền thống: Việc tưởng niệm Lê Khôi góp phần giáo dục thế hệ sau về đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng yêu quê hương và sự trân trọng đối với những người có công với đất nước.
Giá trị trao truyền: Việc các bậc cao niên giữ vai trò dẫn đầu đoàn rước và cộng đồng cùng tham gia lễ hội giúp những nghi thức, tập quán và tri thức dân gian tiếp tục được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Lễ hội Đền Chiêu Trưng là một sinh hoạt văn hóa đặc sắc của cư dân vùng biển Hà Tĩnh, nơi lòng tri ân đối với Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi hòa quyện với đời sống tín ngưỡng của những cộng đồng sống bên núi Nam Giới và cửa biển Cửa Sót. Hình ảnh những đoàn rước mang bằng sắc, đồ tế khí vượt sông bằng thuyền hoặc nối dài trên đường bộ để cùng hội tụ tại đền chính đã trở thành nét đặc trưng của lễ hội. Qua hàng trăm năm, lễ hội không chỉ gìn giữ ký ức về một danh tướng có công với đất nước mà còn gắn kết cộng đồng, thể hiện ước vọng về quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và những chuyến ra khơi bình an. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội Đền Chiêu Trưng được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2459/QĐ-BVHTTDL ngày 20/6/2017.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
