Tên di sản: Lễ hội Đền Và
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền Và và các địa điểm liên quan trong hành trình rước từ phường Trung Hưng, thị xã Sơn Tây, Hà Nội qua sông Hồng sang đền Ngự Dội, xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc
Thời gian tổ chức: Xuân thu nhị kỳ; hội xuân diễn ra vào tháng Giêng âm lịch, hội chính được mở vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu
Đối tượng thờ phụng: Tản Viên Sơn Thánh
Cộng đồng thực hành: Nhân dân thị xã Sơn Tây, các làng tham gia đoàn rước và cộng đồng cư dân hai bên hành trình rước qua sông Hồng
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Lễ hội Đền Và là một trong những lễ hội truyền thống lớn và đông vui của vùng xứ Đoài, gắn với tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh. Lễ hội được tổ chức tại Đền Và, còn gọi là Đông Cung, một trong tứ cung của xứ Đoài thờ vị thần đứng đầu trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Nét đặc sắc nhất của lễ hội là cuộc rước long ngai, bài vị Tam vị Đức Thánh Tản từ Đền Và qua sông Hồng sang đền Ngự Dội để tế lễ rồi trở về. Trong toàn bộ diễn trình, các nghi thức rước Thánh, cầu nước, xoay kiệu, tung kiệu và tục chui kiệu tạo nên bản sắc riêng của lễ hội.
Đền Và và tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh
Đền Và, còn gọi là Đông Cung, tọa lạc trên đồi Lim thuộc thôn Vân Gia, phường Trung Hưng, thị xã Sơn Tây. Khu vực đền có hàng trăm cây lim cổ thụ, tạo nên một không gian tín ngưỡng lâu đời của vùng xứ Đoài. Đây là một trong bốn cung thờ Tản Viên Sơn Thánh, vị thần được dân gian tôn là người đứng đầu trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng Việt Nam. Từ lâu, Đền Và đã trở thành điểm hành hương quan trọng của người dân Sơn Tây và khách thập phương.
Đền Và được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia từ năm 1964. Cùng với giá trị của di tích, lễ hội Đền Và cũng được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Hai yếu tố vật thể và phi vật thể gắn bó chặt chẽ với nhau, trong đó di tích là không gian thực hành còn lễ hội là hình thức duy trì tín ngưỡng và ký ức cộng đồng. Vì vậy, Đền Và vừa là một địa điểm thờ tự vừa là trung tâm của một lễ hội vùng có sức lan tỏa lớn.
Thời gian và lệ mở hội
Theo phong tục cổ truyền, lễ hội Đền Và được tổ chức xuân thu nhị kỳ. Trong đó, hội xuân vào tháng Giêng là kỳ hội thu hút đông đảo nhân dân và khách thập phương nhất. Các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu được coi là năm mở hội chính, tổ chức với quy mô lớn hơn và đầy đủ các nghi thức cổ truyền. Trong kỳ hội chính, diễn trình lễ hội kéo dài nhiều ngày với lễ phong triều, khai hội, dâng hương, rước Thánh, tế lễ và các hoạt động phần hội.
Ở kỳ hội xuân, ngày 14 tháng Giêng diễn ra các nghi thức lễ phong triều, khai hội và lễ dâng hương. Ngày Rằm tháng Giêng là ngày tổ chức cuộc rước lớn từ Đền Và sang đền Ngự Dội qua sông Hồng. Ngày 16 tháng Giêng diễn ra lễ tế chính tại Đền Và, đồng thời có nhiều hoạt động vui hội xung quanh khu vực đồi Lim. Sau khi hoàn thành các nghi thức, lễ hội khép lại với việc an vị các long ngai, bài vị tại đền.
Lễ phong triều, khai hội và dâng hương
Ngày 14 tháng Giêng là thời điểm chính thức mở đầu kỳ hội. Lễ phong triều được tổ chức trước, tiếp theo là nghi thức khai hội và dâng hương tại Đền Và. Các nghi thức diễn ra trong không gian đền với sự tham dự của nhân dân địa phương, các đoàn lễ và đông đảo khách thập phương. Đây là bước chuẩn bị quan trọng trước cuộc rước lớn diễn ra vào sáng hôm sau.
Lễ dâng hương thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với Tản Viên Sơn Thánh. Qua nghi thức này, người dân cầu mong Đức Thánh phù hộ cho mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình an và mùa màng thuận lợi. Không gian tâm linh của Đền Và trở thành nơi tập trung những mong ước chung của cộng đồng trước khi đoàn rước xuất phát. Những nghi thức mở hội vì vậy vừa mang tính tưởng niệm vừa là hình thức cầu phúc đầu năm.
Lễ rước Tam vị Đức Thánh Tản
Tâm điểm của lễ hội là lễ rước long ngai, bài vị Tam vị Đức Thánh Tản từ Đền Và sang đền Ngự Dội. Sáng Rằm tháng Giêng, từ khoảng 5 giờ, đoàn rước bắt đầu khởi hành từ Đền Và, đi qua một số tuyến đường của thị xã Sơn Tây rồi tiến về bến sông Hồng. Sau đó, toàn bộ đoàn rước cùng các kiệu được đưa xuống thuyền để vượt sông sang xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Tường. Tại đền Ngự Dội, đoàn tiến hành tế lễ nhằm tái hiện sự tích Tản Viên Sơn Thánh từng đến vùng đất này.
Đoàn rước gồm ba cỗ kiệu chính, cùng các kiệu lễ của các thôn làng tham gia. Đi cùng đoàn còn có đội múa rồng, bát bửu, lộ bộ, đội nhạc, đội tế và đội dâng hương, tạo thành một đoàn rước dài và trang trọng. Trên đường đi, người dân tại các đình, đền, chùa và các gia đình hai bên đường bày hương án, dâng hoa và lễ vật để kính lễ Đức Thánh. Không gian rước vì thế mở rộng từ khu vực Đền Và qua các khu dân cư, xuống bến sông và sang tận vùng đất bên kia sông Hồng.
Rước Thánh qua sông Hồng
Một trong những hình ảnh đặc biệt nhất của lễ hội là cảnh các kiệu Thánh được đưa xuống thuyền để vượt sông Hồng. Đoàn rước đi từ Đền Và đến bến sông trong sự chờ đón của đông đảo nhân dân, sau đó các kiệu cùng đoàn nghi lễ được đưa sang đền Ngự Dội. Việc rước Thánh qua sông không chỉ tái hiện sự tích liên quan đến Tản Viên Sơn Thánh mà còn tạo nên một không gian lễ hội liên vùng giữa Sơn Tây và Vĩnh Tường. Đây là nghi thức hiếm gặp, tạo nên dấu ấn riêng của lễ hội Đền Và.
Sau khi hoàn tất lễ tế tại đền Ngự Dội, buổi chiều đoàn rước lại vượt sông trở về Đền Và. Các kiệu được tiếp tục rước qua những tuyến đường cũ trong tiếng trống, chiêng và sự đón chào của người dân. Khi trở về đền, long ngai và bài vị được đưa vào làm lễ yên vị. Nghi thức này khép lại hành trình rước Thánh quan trọng nhất của kỳ hội.
Tục cầu nước và múa rồng
Hình thức rước trong lễ hội Đền Và phản ánh rõ tục cầu nước của cộng đồng cư dân nông nghiệp. Múa rồng xuất hiện trong đoàn rước, với hình tượng rồng biểu trưng cho sự vận động của bầu trời và nguồn nước. Qua đó, người dân gửi gắm mong ước mưa thuận gió hòa, ruộng đồng đủ nước và mùa màng tốt tươi. Nghi thức này cho thấy bên cạnh tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh, lễ hội còn bảo lưu những yếu tố liên quan đến tín ngưỡng nông nghiệp.
Việc đoàn rước đi qua sông Hồng càng làm nổi bật yếu tố nước trong cấu trúc lễ hội. Không gian sông nước vừa là địa điểm thực hành nghi thức vừa mang ý nghĩa biểu tượng trong khát vọng cầu mùa của người dân. Múa rồng, rước Thánh và vượt sông được kết hợp thành một diễn trình liền mạch. Qua đó, tín ngưỡng thờ Sơn Thánh hòa quyện với nhu cầu cầu nước, cầu mùa của cư dân vùng xứ Đoài.
Tục xoay kiệu và tung kiệu
Trên đường rước, mỗi khi đến những ngã tư lớn, các kiệu chính lại được quay ba vòng rồi tung lên cao ba lần. Nghi thức được thực hiện trong tiếng reo hò, cổ vũ của đông đảo người dân và khách dự hội. Những động tác xoay và tung kiệu tạo nên một không khí sôi động khác với vẻ trang nghiêm của phần tế lễ. Đây là một trong những hình thức đặc trưng dễ nhận biết của lễ hội Đền Và.
Việc tung kiệu đồng thời cho thấy vai trò của những người khiêng kiệu trong toàn bộ nghi thức rước. Họ phải phối hợp nhịp nhàng để giữ cho kiệu ổn định trong quá trình xoay và nâng cao. Mỗi lần kiệu được tung lên đều thu hút sự chú ý của người dân đứng hai bên đường. Qua nhiều thế hệ, tục này trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc rước Thánh.
Tục chui kiệu
Một tục lệ đặc sắc khác là chui kiệu trong đoàn rước Tản Viên Sơn Thánh. Khi kiệu đi qua, nhiều người dân tìm cách chui ngang dưới gầm kiệu để cầu xin phúc lành. Những người thường tham gia tục này là trẻ nhỏ biếng ăn, chậm lớn, người cao tuổi hoặc người đau yếu. Họ tin rằng việc đi qua dưới kiệu Thánh sẽ giúp nhận được sự che chở và ban phúc về sức khỏe.
Tục chui kiệu phản ánh niềm tin của cộng đồng vào sự linh thiêng của Tản Viên Sơn Thánh. Kiệu rước không chỉ là phương tiện cung nghinh bài vị mà trong tâm thức dân gian còn mang theo uy linh của Đức Thánh. Vì vậy, người dân mong được tiếp cận gần với kiệu để nhận phúc. Tập tục này góp phần tạo nên một nét sinh hoạt tín ngưỡng đặc biệt trong hành trình rước.
Lễ tế chính và phần hội
Ngày 16 tháng Giêng diễn ra lễ tế chính tại Đền Và. Đây là nghi thức quan trọng sau khi đoàn rước đã hoàn thành hành trình sang đền Ngự Dội và trở về. Các đội tế tiến hành nghi lễ trong không gian đền, tiếp tục dâng hương và tưởng niệm Tản Viên Sơn Thánh. Sau đó, nhiều hoạt động vui hội được tổ chức tại đồi Lim và khu vực xung quanh đền.
Phần hội có các trò chơi dân gian, hoạt động văn hóa, văn nghệ, giải trí và hội chợ phục vụ nhân dân cùng du khách. Không gian từ trong đền mở rộng ra khu vực đồi Lim, tạo nên không khí hội xuân đông vui. Các hoạt động này đáp ứng nhu cầu giao lưu, vui chơi và thưởng thức văn hóa của cộng đồng. Phần hội vì vậy bổ sung cho hệ thống nghi lễ trang nghiêm, làm nên một kỳ hội vừa linh thiêng vừa sôi nổi.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội Đền Và có đặc điểm nổi bật ở phạm vi không gian rộng, vượt khỏi địa giới của một làng hay một xã. Cuộc rước kết nối Đền Và ở Sơn Tây với đền Ngự Dội ở Vĩnh Tường, đi qua nhiều khu dân cư và vượt sông Hồng. Trên hành trình đó, các đình, đền, chùa và người dân hai bên đường đều cùng tham gia bằng việc lập hương án, dâng lễ và đón đoàn rước. Vì thế, lễ hội mang rõ tính chất của một lễ hội vùng chứ không chỉ là sinh hoạt riêng của cộng đồng quanh Đền Và.
Lễ hội đồng thời lưu giữ nhiều lớp tín ngưỡng liên quan đến Tản Viên Sơn Thánh, nguồn nước và đời sống nông nghiệp. Tục cầu nước, múa rồng, rước qua sông và mong mưa thuận gió hòa phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa con người với tự nhiên. Các tục xoay kiệu, tung kiệu và chui kiệu lại thể hiện niềm tin vào quyền năng che chở, ban phúc của Đức Thánh. Sự kết hợp giữa những yếu tố này tạo nên bản sắc riêng của lễ hội Đền Và trong hệ thống lễ hội xứ Đoài.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với Đền Và – Đông Cung, một trong tứ cung thờ Tản Viên Sơn Thánh của xứ Đoài, đồng thời gắn với sự tích Đức Thánh từng đến vùng Ngự Dội bên kia sông Hồng.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức dâng hương, rước long ngai bài vị, tế Thánh, tục chui kiệu và lễ yên vị thể hiện niềm tôn kính của cộng đồng đối với Tản Viên Sơn Thánh.
Giá trị nông nghiệp: Tục cầu nước, múa rồng và hành trình rước qua sông Hồng phản ánh ước vọng mưa thuận gió hòa, nguồn nước đầy đủ và mùa màng tốt tươi của cư dân nông nghiệp.
Giá trị văn hóa: Hệ thống rước kiệu, bát bửu, lộ bộ, múa rồng, xoay kiệu, tung kiệu và các nghi thức tế lễ tạo nên bản sắc riêng của lễ hội vùng xứ Đoài.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Đoàn rước lớn với ba cỗ kiệu chính, các kiệu làng, đội múa rồng, đội nhạc, đội tế và những màn xoay, tung kiệu tạo nên một không gian trình diễn dân gian phong phú.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội có sự tham gia của nhiều thôn làng, các cộng đồng dọc hành trình rước và cư dân hai bên sông Hồng, qua đó tăng cường mối liên kết giữa các địa phương.
Giá trị giáo dục truyền thống: Lễ hội góp phần duy trì tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh, truyền lại cho thế hệ sau những câu chuyện, nghi thức và phong tục đặc trưng của vùng xứ Đoài.
Lễ hội Đền Và là một lễ hội truyền thống tiêu biểu của xứ Đoài, gắn với tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh và hệ thống di tích Đền Và – Đông Cung. Qua hành trình rước long ngai, bài vị Tam vị Đức Thánh Tản vượt sông Hồng sang đền Ngự Dội, cùng các tục cầu nước, múa rồng, xoay kiệu, tung kiệu và chui kiệu, lễ hội bảo lưu nhiều lớp tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa đặc sắc của cộng đồng. Việc lễ hội Đền Và được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã khẳng định giá trị của một lễ hội vùng có sức sống lâu bền trong đời sống văn hóa xứ Đoài.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
