Tên di sản: Lễ hội đua, bơi thuyền trên sông Kiến Giang
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Sông Kiến Giang, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình; tập trung trên tuyến sông qua các làng quê và khu vực cầu Xuân Phong.
Thời gian tổ chức: Ngày 2 tháng 9 dương lịch hằng năm, nhân dịp Quốc khánh và Tết Độc lập.
Đối tượng tôn vinh: Truyền thống lao động, tinh thần đoàn kết của cộng đồng cư dân ven sông Kiến Giang và ngày Tết Độc lập của dân tộc.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân các làng, xã thuộc vùng Lệ Thủy; các đội đua thuyền nam, nữ và cộng đồng tham gia tổ chức, cổ vũ lễ hội.
Nghi thức và hoạt động đặc trưng: Chuẩn bị, tuyển chọn và cúng thuyền; luyện tập bơi đua; thi đấu đua thuyền nam, nữ trên sông Kiến Giang; trao giải và sinh hoạt cộng đồng.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo quyết định của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ngày 27/8/2019.
Sông Kiến Giang là một trong những dòng sông gắn bó mật thiết với đời sống cư dân vùng Lệ Thủy. Bắt nguồn từ dãy Trường Sơn, dòng sông chảy qua vùng núi An Mã, mang phù sa bồi đắp cho đồng bằng Lệ Thủy và Quảng Ninh, trước khi nhập vào phá Hạc Hải rồi đổ ra sông Nhật Lệ. Với chiều dài khoảng 58km, Kiến Giang không chỉ cung cấp nguồn nước phục vụ sản xuất mà còn là không gian hình thành và duy trì những tập quán sinh hoạt của cộng đồng ven sông. Trong đó, tục đua, bơi thuyền đã phát triển thành một lễ hội lớn, gắn với ký ức về mùa màng, đời sống sông nước và ngày Quốc khánh của dân tộc.
Từ tục bơi đua cầu mùa của cư dân ven sông
Lễ hội đua, bơi thuyền trên sông Kiến Giang có nguồn gốc từ những cuộc bơi đua truyền thống của các làng quê Lệ Thủy. Theo lời kể dân gian, vào mùa hè, nước sông Kiến Giang thường xuống thấp do thời tiết khô hạn, có những thời điểm lòng sông gần như trơ đáy. Đến khoảng tháng Tám, những trận mưa lớn xuất hiện, nước sông dâng đầy, đem theo phù sa và nguồn nước phục vụ đồng ruộng.
Đối với cư dân nông nghiệp, sự trở lại của dòng nước mang ý nghĩa quan trọng. Nước mưa giúp đồng ruộng thuận lợi cho canh tác, cuốn trôi sâu bọ và bồi đắp phù sa cho những mùa vụ tiếp theo. Vì vậy, khi nước sông dâng lên, người dân tổ chức những cuộc bơi đua để ăn mừng, đồng thời cầu mong một năm sản xuất thuận lợi, mùa màng bội thu.
Những cuộc bơi đua còn là dịp để trai gái trong làng thi thố tài năng, rèn luyện sức khỏe và thể hiện sự khéo léo trong việc điều khiển thuyền. Từ một sinh hoạt gắn với nhịp điệu mùa vụ, tục bơi đua dần trở thành hoạt động văn hóa chung của nhiều cộng đồng dân cư dọc sông Kiến Giang.
Từ hội cầu mùa đến ngày hội mừng Tết Độc lập
Sau thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945, tục bơi đua truyền thống của người dân Lệ Thủy được gắn với một sự kiện lịch sử mới: ngày Quốc khánh 2 tháng 9.
Ngày 2/9/1946, nhân dân Lệ Thủy tổ chức hội đua thuyền với quy mô cấp huyện để mừng Tết Độc lập. Sự kiện này đánh dấu bước chuyển quan trọng trong ý nghĩa của lễ hội, từ hoạt động cầu mùa của các làng quê ven sông trở thành ngày hội chung của cộng đồng, thể hiện niềm vui và lòng tự hào trước nền độc lập của đất nước.
Từ đó, cứ đến dịp Quốc khánh, dòng Kiến Giang lại trở thành nơi diễn ra những cuộc tranh tài sôi nổi giữa các đội thuyền. Lễ hội vừa tiếp nối tục lệ bơi đua lâu đời, vừa mang ý nghĩa kỷ niệm ngày khai sinh nước Việt Nam độc lập, trở thành một sinh hoạt văn hóa không thể thiếu của nhân dân Lệ Thủy.
Chuẩn bị thuyền đua và luyện tập trước ngày hội
Trước ngày lễ hội, các làng và đội đua bắt đầu công việc chuẩn bị từ việc lựa chọn thuyền, tập hợp người tham gia đến tổ chức luyện tập. Những chiếc thuyền được đưa vào thi đấu phải có chất lượng tốt, kết cấu chắc chắn và được lau chùi, chuẩn bị cẩn thận để bảo đảm khả năng vận hành trên quãng đường dài.
Theo tập quán địa phương, trưởng thôn còn đưa thuyền đi làm lễ cúng, cầu mong thần linh phù hộ cho cuộc đua diễn ra thuận lợi, người tham gia được bình an và đội thuyền của làng đạt kết quả tốt. Việc cúng thuyền cho thấy bên cạnh tính chất thể thao, cuộc đua vẫn duy trì những yếu tố tín ngưỡng gắn với đời sống sông nước.
Các đội đua dành nhiều thời gian luyện tập trước ngày thi đấu. Do đường đua kéo dài hàng chục kilômét, người tham gia không chỉ cần sức khỏe và sức bền mà còn phải phối hợp nhịp nhàng trong từng động tác chèo. Sự chuẩn bị công phu của các đội thuyền cũng góp phần tạo nên không khí háo hức trong cộng đồng từ trước ngày hội chính.
Những cuộc đua thuyền nam, nữ trên sông Kiến Giang
Lễ hội thường được tổ chức trong một ngày, với sự tham gia của các đội đua đến từ những địa phương trong vùng Lệ Thủy. Các nội dung thi đấu gồm đua thuyền nam, đua thuyền nữ và những hình thức bơi đua được tổ chức theo chương trình lễ hội.
Theo tuyến đua được mô tả trong tư liệu, đường đua nam dài khoảng 24km, bắt đầu từ khu vực ngã ba Mũi Viết, ngược dòng đến cồn nổi thuộc thôn Xuân Bồ rồi quay trở lại, về đích tại khu vực cầu Xuân Phong.
Đối với các đội nữ, quãng đường thi đấu ngắn hơn, khoảng 15km. Lộ trình cơ bản tương tự đường đua nam nhưng điểm quay đầu được bố trí tại đoạn ngoẹo Cổ Cò.
Quãng đường dài trên sông Kiến Giang là thử thách lớn đối với sức bền và khả năng phối hợp của các đội thuyền. Người chèo phải duy trì nhịp độ trong suốt cuộc đua, đồng thời điều chỉnh hướng đi và tốc độ theo những đoạn sông khác nhau để giành lợi thế trước đối thủ.
Những khúc cua quyết định trên đường đua
Một trong những thời điểm gay cấn nhất của cuộc đua là khi các thuyền tiến đến điểm quay đầu. Tại đây, các đội phải thực hiện thao tác chuyển hướng trong khi vẫn duy trì tốc độ và sự phối hợp giữa những người chèo.
Đoạn cua đầu thường tạo ra cơ hội để các đội phía sau rút ngắn khoảng cách hoặc vượt lên chiếm ưu thế. Tuy nhiên, đây cũng là khu vực tiềm ẩn nhiều rủi ro do các thuyền phải chuyển hướng trong điều kiện thi đấu quyết liệt. Theo tư liệu, đã có những trường hợp thuyền bị chìm tại đoạn cua này.
Vì vậy, kết quả cuộc đua không chỉ phụ thuộc vào sức mạnh của từng người chèo mà còn đòi hỏi sự điều khiển khéo léo, khả năng giữ thăng bằng và phối hợp thống nhất của cả đội. Những khúc cua trở thành điểm nhấn của cuộc tranh tài, nơi thể hiện rõ kỹ năng và bản lĩnh của các đội thuyền.
Không khí ngày hội hai bên bờ Kiến Giang
Vào ngày 2 tháng 9, hai bên bờ sông Kiến Giang tập trung đông đảo người dân địa phương và du khách đến theo dõi, cổ vũ các đội đua. Tiếng trống, tiếng reo hò và những lời động viên vang lên liên tục khi các thuyền tiến qua từng đoạn sông.
Mỗi đội thuyền không chỉ đại diện cho những người trực tiếp thi đấu mà còn mang theo sự kỳ vọng và niềm tự hào của cộng đồng làng xã. Vì vậy, không khí tranh tài diễn ra sôi nổi, quyết liệt, với sự cổ vũ nhiệt tình của người dân dọc hai bờ.
Sau khi các nội dung thi đấu kết thúc, Ban tổ chức tiến hành trao giải cho những đội đạt thành tích cao. Dù thắng hay thua, các đội thuyền đều góp phần tạo nên ngày hội chung, nơi tinh thần thể thao, tình đoàn kết và niềm vui mừng Tết Độc lập được thể hiện qua những cuộc bơi đua trên dòng Kiến Giang.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với sự kiện nhân dân Lệ Thủy tổ chức đua thuyền quy mô cấp huyện vào ngày 2/9/1946 để mừng Tết Độc lập. Từ đó, tục bơi đua truyền thống được duy trì vào dịp Quốc khánh, trở thành một hình thức sinh hoạt văn hóa thể hiện niềm tự hào về nền độc lập của dân tộc.
Giá trị tín ngưỡng nông nghiệp: Nguồn gốc của lễ hội gắn với tập quán mở hội khi nước sông dâng lên sau mùa khô hạn, đem lại nguồn nước và phù sa cho đồng ruộng. Những cuộc bơi đua cùng tục cúng thuyền phản ánh mong ước của cư dân ven sông về mùa màng thuận lợi, cuộc sống bình an và no đủ.
Giá trị của tục bơi đua: Các cuộc đua thuyền nam, nữ trên quãng đường dài khoảng 24km và 15km thể hiện sức bền, kỹ năng điều khiển thuyền và khả năng phối hợp của những người tham gia. Đặc biệt, các điểm quay đầu trên đường đua đòi hỏi sự khéo léo và tinh thần đồng đội, tạo nên tính hấp dẫn riêng của hội bơi đua Kiến Giang.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội huy động sự tham gia của nhiều làng xã, từ việc chuẩn bị thuyền, tập luyện, tổ chức thi đấu đến cổ vũ dọc hai bên bờ sông. Những hoạt động này góp phần gắn kết các thành viên trong cộng đồng, nuôi dưỡng tinh thần đoàn kết và niềm tự hào về quê hương.
Giá trị văn hóa vùng: Lễ hội gắn liền với dòng sông Kiến Giang, không gian sinh sống và sản xuất của cư dân vùng Lệ Thủy. Tục bơi đua cầu mùa, lễ cúng thuyền và ngày hội mừng Tết Độc lập cùng hiện diện trong một sinh hoạt văn hóa đặc trưng, phản ánh mối quan hệ lâu đời giữa con người và dòng sông.
Giá trị giáo dục và truyền thống: Thông qua những cuộc đua được duy trì hằng năm vào dịp Quốc khánh, lễ hội góp phần truyền lại cho các thế hệ trẻ tinh thần rèn luyện sức khỏe, ý chí vượt khó, sự phối hợp tập thể và lòng yêu quê hương, đất nước.
Điểm đặc biệt nhất của Lễ hội đua, bơi thuyền trên sông Kiến Giang nằm ở sự chuyển tiếp từ tục bơi đua cầu mùa của cư dân nông nghiệp sang ngày hội mừng Tết Độc lập. Từ những cuộc đua được tổ chức khi nước sông dâng đầy sau mùa khô hạn, đến sự kiện ngày 2/9/1946, khi nhân dân Lệ Thủy mở hội đua thuyền quy mô cấp huyện để mừng nền độc lập của đất nước, lễ hội đã mang thêm một ý nghĩa lịch sử đặc biệt. Những chiếc thuyền được chuẩn bị, cúng lễ trước ngày thi đấu, những cuộc đua nam dài khoảng 24km, đua nữ khoảng 15km, các khúc cua đầy thử thách và tiếng hò reo vang dội hai bên bờ Kiến Giang đã tạo nên diện mạo riêng của ngày hội. Không chỉ là cuộc tranh tài trên sông nước, lễ hội còn là dịp cộng đồng cùng tưởng nhớ ngày Quốc khánh, thể hiện tinh thần đoàn kết và niềm tự hào về quê hương Lệ Thủy. Với những giá trị tiêu biểu ấy, Lễ hội đua, bơi thuyền trên sông Kiến Giang được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo quyết định của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ngày 27/8/2019.
