Tên di sản: Lễ hội đua ngựa Bắc Hà
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Khu vực Bắc Hà, tỉnh Lào Cai; trung tâm tổ chức tại sân vận động Bắc Hà.
Thời gian tổ chức: Thường vào đầu tháng Sáu dương lịch hằng năm, gắn với mùa mận chín trên cao nguyên Bắc Hà.
Chủ thể thực hành: Cộng đồng các dân tộc vùng cao Bắc Hà, đặc biệt là người Mông cùng những nài ngựa và người dân địa phương.
Hoạt động đặc trưng: Đua ngựa không yên, diễu hành ngựa, các hoạt động văn hóa dân tộc và giao lưu cộng đồng.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021.
Lễ hội đua ngựa Bắc Hà là hoạt động văn hóa, thể thao truyền thống đặc sắc của đồng bào các dân tộc vùng cao tỉnh Lào Cai, gắn với đời sống lao động và mối quan hệ lâu đời giữa con người với loài ngựa. Khác với những cuộc đua ngựa chuyên nghiệp, lễ hội nổi bật với hình ảnh những nài ngựa là người nông dân, cưỡi trên lưng ngựa thồ không có yên và bàn đạp. Được tổ chức thường niên vào mùa hè, lễ hội không chỉ tôn vinh sự khéo léo, lòng dũng cảm của người tham gia mà còn góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa và truyền thống sinh hoạt cộng đồng của cư dân vùng cao Bắc Hà.
Nguồn gốc và lịch sử lễ hội
Đua ngựa là hoạt động truyền thống có từ lâu đời tại vùng cao Bắc Hà, nơi ngựa giữ vai trò quan trọng trong sản xuất, vận chuyển và đời sống của đồng bào các dân tộc, đặc biệt là người Mông. Trên những cung đường núi dốc, ngựa được sử dụng để chuyên chở nông cụ, hạt giống, lương thực và nông sản, trở thành người bạn thân thiết của các gia đình. Theo tư liệu địa phương, trước đây các cuộc đua ngựa thường được tổ chức vào mùa xuân, với sự tham gia của những người cưỡi ngựa giỏi trong vùng. Năm 1975, Bắc Hà tổ chức cuộc diễu hành với hơn 200 con ngựa để chào mừng ngày đất nước thống nhất. Đến năm 1980, địa phương tổ chức cuộc thi đua ngựa kết hợp bắn súng nhằm lựa chọn những người có kỹ năng cưỡi ngựa, phục vụ hoạt động dân quân và vận chuyển lương thực. Sau một thời gian gián đoạn, năm 2007, giải đua ngựa truyền thống Bắc Hà chính thức được khôi phục. Từ đó, hoạt động này được duy trì hằng năm, trở thành sự kiện văn hóa, thể thao tiêu biểu của địa phương, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia. Năm 2021, Lễ hội đua ngựa Bắc Hà được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận những giá trị đặc sắc của tập quán đua ngựa truyền thống trong đời sống văn hóa các dân tộc vùng cao.
Hoạt động đua ngựa truyền thống
Hình thức đua ngựa xưa
Trước đây, cuộc đua ngựa Bắc Hà thường diễn ra trên những cánh đồng, sườn đồi và các tuyến đường tự nhiên quanh khu vực trung tâm. Người tham gia không chỉ thi tốc độ mà còn phải thể hiện kỹ năng điều khiển ngựa và bắn súng. Theo thể thức truyền thống được ghi nhận, khi gần về đích, người cưỡi ngựa phải nhanh chóng xuống đất, dùng súng kíp bắn vào bia, sau đó lấy quả cầu đỏ rồi tiếp tục lên ngựa quay về điểm xuất phát. Người chiến thắng là người hoàn thành đường đua nhanh và có kết quả bắn súng tốt. Hình thức thi đấu này phản ánh những kỹ năng cưỡi ngựa, sử dụng phương tiện và khả năng ứng phó với địa hình của cư dân vùng núi.
Đua ngựa không yên
Đặc trưng nổi bật nhất của Lễ hội đua ngựa Bắc Hà là hình thức đua ngựa không yên, còn gọi là đua mộc. Những con ngựa tham gia thi đấu vốn là ngựa thồ, thường ngày được sử dụng để vận chuyển hàng hóa và phục vụ sản xuất nông nghiệp. Người điều khiển ngựa chủ yếu là nông dân địa phương, không phải những vận động viên đua ngựa chuyên nghiệp. Trong cuộc đua, các nài ngựa không sử dụng yên và bàn đạp giữ chân mà điều khiển ngựa bằng hệ thống dây buộc đơn giản. Để giữ thăng bằng khi ngựa phi nhanh, người cưỡi phải có sức khỏe, sự khéo léo và kinh nghiệm điều khiển ngựa trên địa hình phức tạp. Ngày nay, cuộc đua được tổ chức tại sân thi đấu riêng, không còn nội dung bắn súng như trước. Các vòng thi được tổ chức theo thể thức phù hợp, bảo đảm tính cạnh tranh và duy trì nét đặc trưng của hình thức đua ngựa truyền thống.
Diễu hành và các hoạt động văn hóa
Bên cạnh những vòng đua, lễ hội còn có hoạt động diễu hành ngựa, giới thiệu hình ảnh những nài ngựa cùng trang phục và nét văn hóa đặc trưng của các dân tộc vùng cao. Lễ hội thường diễn ra vào mùa mận tam hoa chín, kết hợp với các hoạt động văn hóa, du lịch của cao nguyên Bắc Hà. Người dân và du khách có dịp tham quan chợ phiên, tìm hiểu đời sống sinh hoạt của đồng bào, thưởng thức những món ăn truyền thống như thắng cố, phở chua và rượu ngô. Các hoạt động này tạo nên không gian giao lưu văn hóa, góp phần giới thiệu bản sắc vùng cao Bắc Hà đến du khách trong và ngoài nước.
Đối với người Mông ở Bắc Hà, ngựa không chỉ là phương tiện vận chuyển mà còn gắn bó mật thiết với đời sống sản xuất và tín ngưỡng. Trong lao động, ngựa giúp vận chuyển nông cụ, phân bón, hạt giống lên nương và đưa nông sản về nhà trên những cung đường núi hiểm trở. Sự bền bỉ và khả năng thích nghi với địa hình của loài ngựa khiến chúng trở thành vật nuôi quan trọng đối với nhiều gia đình vùng cao. Trong đời sống tín ngưỡng truyền thống của người Mông, hình tượng ngựa còn gắn với các quan niệm về thế giới tâm linh. Ngựa xuất hiện trong một số nghi thức tang ma và nghi lễ của thầy cúng, mang ý nghĩa biểu tượng về sự di chuyển giữa thế giới con người và các cõi linh thiêng. Vì vậy, lễ hội đua ngựa không đơn thuần là hoạt động thi đấu thể thao mà còn thể hiện sự trân trọng đối với loài vật gắn bó lâu đời với đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội lưu giữ dấu ấn của hoạt động đua ngựa truyền thống tại vùng cao Bắc Hà, phản ánh những kỹ năng cưỡi ngựa, vận chuyển và thích nghi với điều kiện địa hình miền núi. Việc khôi phục lễ hội từ năm 2007 góp phần duy trì một sinh hoạt văn hóa đã có từ nhiều thế hệ.
Giá trị văn hóa dân gian: Hình thức đua ngựa không yên là nét đặc trưng của lễ hội, gắn với kinh nghiệm sử dụng và điều khiển ngựa trong đời sống lao động. Những kỹ năng cưỡi ngựa được trao truyền qua thực tiễn sản xuất và các hoạt động sinh hoạt cộng đồng.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội gắn với vai trò của ngựa trong đời sống tinh thần của người Mông, nơi loài vật này không chỉ phục vụ lao động mà còn mang ý nghĩa biểu tượng trong một số nghi lễ truyền thống. Qua đó, lễ hội phản ánh mối quan hệ đặc biệt giữa con người và ngựa trong văn hóa vùng cao.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp để người dân các bản làng gặp gỡ, giao lưu và cùng tham gia những hoạt động văn hóa, thể thao truyền thống. Việc thi đấu, cổ vũ và tổ chức lễ hội góp phần củng cố tinh thần đoàn kết, niềm tự hào về quê hương và bản sắc văn hóa địa phương.
Giá trị giáo dục: Thông qua hình ảnh những nài ngựa và hoạt động thi đấu truyền thống, lễ hội góp phần tôn vinh lòng dũng cảm, sự khéo léo, ý chí vượt khó và tinh thần rèn luyện của cư dân vùng cao. Đồng thời, lễ hội giúp thế hệ trẻ hiểu thêm về vai trò của ngựa trong lịch sử lao động và sinh hoạt của cộng đồng.
Giá trị du lịch và phát triển địa phương: Lễ hội trở thành một trong những hoạt động văn hóa tiêu biểu của cao nguyên Bắc Hà, thu hút du khách đến tham quan, trải nghiệm và tìm hiểu đời sống các dân tộc. Việc kết hợp lễ hội với chợ phiên, ẩm thực và các hoạt động du lịch góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất, con người Bắc Hà và tạo thêm cơ hội phát triển kinh tế địa phương.
Lễ hội đua ngựa Bắc Hà là di sản văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc vùng cao Lào Cai, gắn với truyền thống sử dụng ngựa trong lao động và đời sống sinh hoạt. Nổi bật với hình thức đua ngựa không yên của những nài ngựa nông dân, lễ hội thể hiện sự khéo léo, lòng dũng cảm và mối quan hệ gắn bó giữa con người với loài ngựa. Việc duy trì lễ hội góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, củng cố tinh thần cộng đồng và quảng bá bản sắc cao nguyên Bắc Hà. Năm 2021, Lễ hội đua ngựa Bắc Hà được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị tiêu biểu của lễ hội trong đời sống văn hóa các dân tộc Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
