Tên di sản: Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Khu mộ, Nhà thờ Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, chùa Tượng Sơn và khu vực sông Ngàn Phố, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh
Thời gian tổ chức: Dịp Rằm tháng Giêng hằng năm
Đối tượng tưởng niệm: Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác
Cộng đồng thực hành: Nhân dân huyện Hương Sơn, tăng ni, Phật tử và du khách thập phương
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3465/QĐ-BVHTTDL năm 2015 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông là lễ hội truyền thống của nhân dân Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, được tổ chức hằng năm vào dịp Rằm tháng Giêng để tưởng nhớ Đại danh y Lê Hữu Trác. Lễ hội bắt nguồn từ những hoạt động dâng hương tại khu mộ, cúng tế tại nhà thờ và cầu siêu, cầu an tại chùa sau khi ông qua đời. Qua thời gian, những nghi thức này trở thành lệ thường niên, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia. Bên cạnh ý nghĩa tưởng niệm, lễ hội còn thể hiện truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, đề cao y đức, lòng nhân hậu và khát vọng về sức khỏe, bình an của cộng đồng.
Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác
Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác sinh năm 1724, xuất thân trong một gia đình danh gia vọng tộc và trở thành một trong những danh y tiêu biểu của Việt Nam thế kỷ XVIII. Ông dành phần lớn cuộc đời nghiên cứu y học, chữa bệnh cứu người và để lại nhiều đóng góp quan trọng cho nền y học dân tộc. Bên cạnh tài năng y thuật, ông còn được kính trọng bởi nhân cách, lòng nhân hậu và quan niệm đề cao đạo đức của người làm nghề y. Ông qua đời vào ngày Rằm tháng Giêng năm Tân Hợi 1791.
Ngay từ ngày giỗ đầu, nhân dân trong vùng đã tự nguyện tổ chức dâng hương tại khu mộ, cúng tế tại nhà thờ và thực hiện các nghi thức cầu siêu, cầu an tại chùa. Những hoạt động tưởng niệm ban đầu dần được duy trì thành một tập tục thường niên vào ngày Rằm tháng Giêng. Lễ hội vì vậy vừa mang tính tưởng niệm danh nhân, vừa gắn với đời sống tín ngưỡng và tâm linh của cộng đồng địa phương. Qua nhiều thế hệ, việc tri ân Hải Thượng Lãn Ông trở thành một nét văn hóa quan trọng của vùng Hương Sơn.
Lễ dâng hương tưởng niệm tại khu mộ
Một trong những nghi lễ mở đầu và quan trọng nhất của lễ hội là lễ dâng hương tại khu mộ Hải Thượng Lãn Ông. Nghi lễ được thực hiện theo phong tục địa phương với lễ vật tương đối thanh tịnh gồm hương, rượu và hoa quả. Những năm gần đây, khi lượng du khách về dự hội ngày càng đông, nhiều người còn cung tiến thêm ngũ quả, xôi, gà và các lễ vật khác. Mục đích chính của nghi lễ là tưởng nhớ công lao của Đại danh y và bày tỏ lòng thành kính đối với người đã dành cả đời cứu chữa bệnh tật cho nhân dân.
Không gian khu mộ trở thành nơi tập trung đông đảo người dân, thầy thuốc, du khách và những người ngưỡng mộ Hải Thượng Lãn Ông. Việc dâng hương tại đây không chỉ mang ý nghĩa tưởng niệm cá nhân mà còn thể hiện sự trân trọng đối với truyền thống y đức. Mỗi nén hương là lời tri ân đối với một danh y có nhiều đóng góp cho cộng đồng. Nghi thức này tạo nên không khí trang nghiêm trước khi đoàn rước và các hoạt động tiếp theo của lễ hội được tiến hành.
Lễ rước vật phẩm cung tiến
Sau lễ dâng hương tại khu mộ, lễ hội tổ chức rước các vật phẩm cung tiến từ khu mộ lên Nhà thờ Đại danh y. Theo tư liệu, đoàn rước có sự tham gia của 12 đoàn, tạo nên một đội hình trang trọng và đông đảo. Các vật phẩm được đưa về nhà thờ để phục vụ cho những nghi thức cúng tế tiếp theo. Hoạt động rước vừa mang tính nghi lễ, vừa kết nối hai không gian quan trọng gắn với cuộc đời và sự thờ phụng Hải Thượng Lãn Ông.
Đoàn rước thể hiện sự tham gia rộng rãi của cộng đồng trong lễ hội. Mỗi đoàn cùng góp phần đưa lễ vật từ nơi an táng về nơi thờ tự, qua đó tạo nên sự liên kết giữa khu mộ và nhà thờ. Việc rước vật phẩm cung tiến cũng là cách người dân thể hiện lòng thành và sự kính trọng đối với Đại danh y. Nghi lễ này góp phần tạo nên tính cộng đồng rõ nét trong toàn bộ diễn trình lễ hội.
Lễ cúng ngày kỵ tại Nhà thờ Lê Hữu Trác
Sau lễ rước, lễ cúng ngày kỵ được tổ chức tại Nhà thờ Đại danh y Lê Hữu Trác ở xã Quang Diệm, huyện Hương Sơn. Lễ vật gồm hương, nến, hoa quả, trầu cau, nước, xôi, gà, rượu và tiền vàng. Nghi thức được tiến hành theo lệ truyền thống, với sự tham gia của đội tế được lựa chọn kỹ lưỡng. Đây là một trong những nghi lễ trọng tâm, thể hiện rõ sự trang nghiêm và lòng tôn kính của cộng đồng đối với Hải Thượng Lãn Ông.
Đội tế gồm chủ tế, bồi tế, nội tán, chấp sự và người đọc chúc văn. Các thành viên đều mặc trang phục truyền thống và thực hiện nghi thức theo trình tự cổ truyền. Bài văn tế ca ngợi công lao, tài năng và y đức của Hải Thượng Lãn Ông, đồng thời nhắc nhở thế hệ sau về trách nhiệm giữ gìn những phẩm chất tốt đẹp của người làm nghề y. Qua lễ tế, hình ảnh Đại danh y được tưởng nhớ không chỉ với tư cách một thầy thuốc giỏi mà còn như một biểu tượng của lòng nhân ái.
Lễ cầu an, cầu sức khỏe
Bên cạnh lễ cúng tại nhà thờ, lễ hội còn tổ chức nghi thức cầu an, cầu sức khỏe tại khu mộ, tượng đài hoặc chùa Tượng Sơn. Nghi thức thu hút đông đảo người dân, tăng ni và Phật tử tham gia, với mong muốn cầu cho sức khỏe, bình an và một năm mới thuận lợi. Hoạt động này phù hợp với ý nghĩa của lễ hội khi đối tượng được tưởng niệm là một danh y nổi tiếng trong lịch sử. Qua đó, lễ hội gắn việc tưởng nhớ người xưa với ước nguyện thiết thực của cộng đồng về một cuộc sống khỏe mạnh và yên ổn.
Theo tư liệu, Hải Thượng Lãn Ông và gia đình có mối liên hệ với Phật giáo, vì vậy các nghi thức cầu siêu, cầu an được cộng đồng coi trọng. Không gian chùa Tượng Sơn trở thành một địa điểm quan trọng trong chuỗi hoạt động của lễ hội. Người tham dự cùng hướng đến những lời cầu nguyện về sức khỏe, gia đình và cuộc sống. Nghi thức này làm nổi bật thêm chiều sâu tâm linh và nhân văn của lễ hội.
Thả đèn hoa đăng trên sông Ngàn Phố
Một hoạt động mang nhiều ý nghĩa trong lễ hội là thả đèn hoa đăng trên sông Ngàn Phố. Những chiếc đèn được thả xuống dòng sông tạo nên không gian trang nghiêm, lung linh và gắn với những lời cầu nguyện dành cho Đại danh y. Người dân gửi gắm qua ánh đèn mong ước về sức khỏe, bình an, hạnh phúc và một năm mới tốt lành. Hoạt động này đồng thời tạo nên một hình ảnh đặc trưng của lễ hội trong không gian sông nước Hương Sơn.
Việc thả hoa đăng không chỉ mang tính thẩm mỹ mà còn gắn với ý nghĩa cầu an, cầu phúc. Ánh sáng của những chiếc đèn trên mặt nước trở thành biểu tượng cho những ước nguyện tốt đẹp của cộng đồng. Hoạt động thu hút đông đảo người dân, tăng ni, Phật tử và du khách tham gia. Qua đó, lễ hội kết hợp giữa nghi thức tưởng niệm, tín ngưỡng và không gian văn hóa cộng đồng.
Phần hội
Bên cạnh các nghi lễ trang nghiêm, lễ hội Hải Thượng Lãn Ông còn có nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian. Những hoạt động được duy trì gồm múa lân, thả diều, kéo co, đẩy gậy, cờ người, đua thuyền trên sông Ngàn Phố, nấu bánh chưng, vật tay và chạy việt dã leo núi Minh Tự. Ngoài ra còn có cầu lông, bóng bàn, bóng đá và nhiều hoạt động thể thao khác. Các trò chơi và cuộc thi tạo nên không khí vui tươi, thu hút đông đảo người dân địa phương cũng như khách thập phương.
Đua thuyền trên sông Ngàn Phố là một trong những hoạt động nổi bật của phần hội. Cuộc đua tạo không khí sôi nổi và gắn lễ hội với cảnh quan đặc trưng của vùng Hương Sơn. Bên cạnh đó, các cuộc thi nấu bánh chưng, đẩy gậy, vật tay và leo núi tạo điều kiện cho người dân cùng giao lưu, rèn luyện sức khỏe. Các gian hàng trưng bày sản phẩm thủ công mỹ nghệ cũng góp phần làm phong phú thêm không gian lễ hội.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông nổi bật ở việc kết hợp giữa tưởng niệm một danh nhân y học với các nghi thức cầu sức khỏe, cầu bình an. Hình tượng Lê Hữu Trác được tôn vinh không chỉ bởi tài năng chữa bệnh mà còn bởi nhân cách, lòng nhân hậu và tinh thần y đức. Các nghi lễ dâng hương, rước, tế, cầu an và thả hoa đăng đều hướng đến lòng biết ơn và khát vọng sống khỏe mạnh, yên lành. Đây là nét đặc trưng tạo nên ý nghĩa nhân văn sâu sắc của lễ hội.
Lễ hội còn là dịp để cộng đồng cùng tưởng nhớ người đã khuất và thực hành truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”. Qua việc kể lại cuộc đời và công lao của Hải Thượng Lãn Ông, các thế hệ trẻ được giáo dục về lòng biết ơn, sự hiếu thảo và trách nhiệm đối với cộng đồng. Các hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian tạo điều kiện để mọi người gặp gỡ, giao lưu và củng cố tình đoàn kết. Vì vậy, lễ hội vừa mang giá trị tưởng niệm, vừa có vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa đương đại.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với cuộc đời và sự nghiệp của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, một nhân vật tiêu biểu của nền y học Việt Nam thế kỷ XVIII.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức dâng hương, cúng ngày kỵ, cầu an, cầu sức khỏe và thả hoa đăng thể hiện nhu cầu tưởng niệm, cầu phúc và đời sống tâm linh của cộng đồng.
Giá trị y đức: Lễ hội tôn vinh tài năng, lòng nhân hậu và quan niệm đề cao đạo đức nghề y của Hải Thượng Lãn Ông, qua đó khẳng định những phẩm chất tốt đẹp của người thầy thuốc.
Giá trị giáo dục truyền thống: Việc tưởng nhớ Đại danh y góp phần giáo dục thế hệ sau về đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, lòng biết ơn, sự hiếu thảo và trách nhiệm với cộng đồng.
Giá trị văn hóa: Hệ thống rước, tế, cầu an, thả hoa đăng cùng các trò chơi, hoạt động thể thao và ẩm thực tạo nên một không gian lễ hội đa dạng, mang đặc trưng của vùng Hương Sơn.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Múa lân, lễ rước, tế lễ, thả hoa đăng và các hoạt động văn nghệ tạo nên nhiều hình thức trình diễn phong phú trong lễ hội.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp để người dân, tăng ni, Phật tử và du khách cùng tham gia nghi lễ, giao lưu, vui chơi và tăng cường sự gắn kết.
Giá trị nhân văn: Toàn bộ lễ hội hướng đến việc tri ân người chữa bệnh cứu người, cầu sức khỏe, bình an và đề cao lòng nhân ái, tạo nên ý nghĩa nhân văn sâu sắc.
Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông là một lễ hội truyền thống tiêu biểu của vùng Hương Sơn, gắn với cuộc đời, sự nghiệp và y đức của Đại danh y Lê Hữu Trác. Qua các nghi thức dâng hương, rước vật phẩm, tế lễ, cầu an, thả hoa đăng cùng nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, lễ hội vừa tưởng nhớ danh nhân vừa gửi gắm khát vọng về sức khỏe và cuộc sống bình an. Năm 2015, Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3465/QĐ-BVHTTDL.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
