Lễ hội Kỳ yên đình thần Thoại Ngọc Hầu

Tên di sản: Lễ hội Kỳ yên đình thần Thoại Ngọc Hầu
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đình thần Thoại Ngọc Hầu, thị trấn Núi Sập, xã Thoại Sơn, tỉnh An Giang
Thời gian tổ chức: Từ ngày 10 đến ngày 12 tháng 3 âm lịch theo kỳ lễ hằng năm
Đối tượng thờ phụng: Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại (1761–1829), vị danh tướng triều Nguyễn, được nhân dân tôn thờ làm Thành hoàng bổn cảnh.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân vùng Thoại Sơn và các cộng đồng Kinh, Khmer, Hoa tại An Giang.
Nghi lễ và hoạt động đặc trưng: Lễ Nghinh thần, Thỉnh sanh, Túc yết, Xây chầu, Đại bội, Chánh tế, Tôn vương và biểu diễn hát bội.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2947/QĐ-BVHTTDL ngày 16/10/2020 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Lễ hội Kỳ yên đình thần Thoại Ngọc Hầu là lễ hội truyền thống tiêu biểu của cư dân vùng Thoại Sơn, An Giang, được tổ chức hằng năm nhằm tưởng nhớ công lao của Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại (1761–1829) trong sự nghiệp khai hoang, lập ấp, mở mang giao thông và bảo vệ vùng biên giới Tây Nam. Lễ hội thể hiện tín ngưỡng thờ Thành hoàng của cư dân Nam Bộ, gửi gắm ước vọng quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống thịnh vượng. Nét đặc sắc của lễ hội là hệ thống nghi thức tế thần được duy trì theo cổ lệ, đặc biệt là lễ Xây chầu, Đại bội kết hợp với nghệ thuật hát bội truyền thống.

Nguồn gốc và lịch sử lễ hội

Lễ hội Kỳ yên đình thần Thoại Ngọc Hầu gắn với cuộc đời và công lao của Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại, một vị tướng triều Nguyễn có nhiều đóng góp trong quá trình khai phá, xây dựng và bảo vệ vùng đất Tây Nam Bộ. Ông tham gia công cuộc khai hoang, lập ấp, đắp đê, mở đường, phát triển giao thông đường thủy và giữ gìn an ninh vùng biên giới, góp phần tạo điều kiện cho cư dân ổn định cuộc sống tại vùng Hậu Giang xưa.

Để tưởng nhớ công lao của ông, nhân dân Thoại Sơn lập đình thờ tại vùng Núi Sập và tôn ông làm Thành hoàng bổn cảnh. Trải qua nhiều thế hệ, việc thờ phụng Thoại Ngọc Hầu trở thành một phần quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng, gắn với ký ức về thời kỳ khai mở vùng đất An Giang.

Khác với một số đình làng Nam Bộ tổ chức đại lễ Kỳ yên theo chu kỳ ba năm, đình thần Thoại Ngọc Hầu duy trì việc tế lễ và mời đoàn hát bội thực hiện nghi thức Xây chầu, Đại bội hằng năm. Tập tục này vừa thể hiện lòng thành kính đối với vị Thành hoàng, vừa góp phần bảo tồn nghệ thuật hát bội và những nghi lễ truyền thống đặc trưng của vùng đất Nam Bộ.

Các nghi lễ truyền thống

Lễ Nghinh thần và Thỉnh sanh

Ngày 10, lễ hội bắt đầu với nghi thức Nghinh thần, mang ý nghĩa cung thỉnh các vị thần về dự lễ và cùng phù hộ cho nhân dân được bình an, mùa màng bội thu. Ban Quý tế thực hiện nghi thức thỉnh Tổ Nhạc, Tổ Lễ, Tổ Hát bội và Quan Thánh Đế Quân từ Thoại Sơn Cổ Tự về đình an vị. Tiếp đó là nghi thức tuần sắc, đưa sắc phong từ bàn thờ Thần ra long đình, rước đến tượng đài Thoại Ngọc Hầu tại lòng hồ Ông Thoại để dâng hương rồi trở về đình. Đây là hoạt động tưởng niệm, thể hiện sự tôn kính đối với công lao của vị Thành hoàng. Lễ Thỉnh sanh được tổ chức theo nghi thức tế lễ truyền thống, chuẩn bị lễ vật dâng cúng Thần Nông và các ban thờ trong đình. Nghi thức cúng Thần Nông tại Đàn Xã Tắc phản ánh tín ngưỡng nông nghiệp của cư dân Nam Bộ, gửi gắm mong ước mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống no đủ.

Lễ Túc yết

Lễ Túc yết diễn ra vào nửa đêm ngày 10, rạng sáng ngày 11, nhằm trình báo với Thành hoàng rằng mọi công việc chuẩn bị cho kỳ tế lễ đã hoàn tất. Lễ vật được sắp đặt trang nghiêm, gồm hương đèn, hoa quả, xôi và các phẩm vật tế thần theo cổ lệ. Ban Quý tế cùng đội nhạc lễ, đào thài thực hiện các nghi thức truyền thống trong không gian thờ tự trang nghiêm. Lễ Túc yết thể hiện lòng thành kính, sự chu đáo của cộng đồng trước khi bước vào những nghi lễ quan trọng nhất của kỳ hội.

Lễ Xây chầu

Lễ Xây chầu là một trong những nghi thức đặc sắc nhất của Lễ hội Kỳ yên đình thần Thoại Ngọc Hầu, được thực hiện vào ngày 11, gắn với quan niệm khai thiên lập địa, khai thông thái cực và cầu mong sự hài hòa giữa trời, đất với con người. Người thực hiện nghi thức cầm chầu thường là bậc cao niên có uy tín, am hiểu lễ nghi, gia đình hòa thuận và không trong thời kỳ tang chế. Trống chầu được đặt theo hướng tốt, trên mặt trống vẽ đồ hình Thái cực. Theo quan niệm dân gian, tiếng trống chầu có ý nghĩa khai mở vạn vật, kết nối với thần linh và xua đuổi những điều không tốt lành. Trong nghi lễ, người cầm chầu thực hiện các thủ tục dâng trầu cau, rượu, khấn nguyện và điểm những hồi trống theo quy định. Sau lễ Xây chầu, đoàn hát bội tiếp tục thực hiện nghi thức Đại bội.

Lễ Đại bội

Lễ Đại bội là hình thức diễn xướng nghi lễ đặc trưng của nghệ thuật hát bội Nam Bộ, tái hiện quan niệm về sự hình thành và vận hành của vũ trụ thông qua các biểu tượng Thái cực, Lưỡng nghi, Tam tài, Tứ tượng, Ngũ hành và Bát quái.

Nghi lễ gồm bảy tiết mục chính:

Khai thiên tịch địa: Một nghệ nhân hóa thân thành ông Bàn Cổ, thực hiện điệu múa tượng trưng cho sự khai mở trời đất.
Xang Nhật Nguyệt: Biểu trưng cho sự giao hòa âm dương và quá trình sinh thành vạn vật.
Tam tài: Ba nhân vật tượng trưng cho Phúc, Lộc, Thọ, mang lời chúc tốt lành đến cộng đồng.
Tứ Thiên vương dâng liễn: Bốn võ tướng tượng trưng cho bốn phương trời, thực hiện các điệu múa và dâng lời chúc thịnh vượng, trường thọ.
Đứng cái: Biểu trưng cho Ngũ hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ và sự điều hòa của bốn mùa.
Bát tiên hiến thọ: Tám vị tiên thực hiện các vũ khúc chúc thọ, tượng trưng cho Bát quái.
Gia quan tấn tước: Tiết mục diễn xướng kết hợp yếu tố hài, gửi gắm lời chúc công danh, sự nghiệp phát triển.

Thông qua âm nhạc, vũ đạo, trang phục và lời chúc tụng, lễ Đại bội thể hiện ước vọng về quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, nhân dân thịnh vượng. Sau phần diễn lễ, đoàn hát bội tiếp tục biểu diễn các vở tuồng đề cao những giá trị đạo đức như nhân, lễ, nghĩa, trí, tín để phục vụ cộng đồng.

Lễ Chánh tế và Tôn vương

Lễ Chánh tế được tổ chức vào nửa đêm ngày 11, rạng sáng ngày 12, nhằm tạ ơn Thành hoàng và tưởng nhớ các bậc Tiền hiền, Hậu hiền có công khai phá, xây dựng quê hương. Đây là nghi thức tế lễ quan trọng, thể hiện lòng tri ân của cộng đồng đối với thần linh và các thế hệ tiền nhân. Sau lễ Chánh tế, đoàn hát bội tiếp tục biểu diễn phục vụ nhân dân. Buổi chiều diễn ra lễ Tôn vương, một nghi thức diễn xướng kết hợp hát bội, thể hiện quan niệm chính nghĩa chiến thắng gian tà, minh quân lên ngôi đem lại cuộc sống thái bình, an cư lạc nghiệp. Kết thúc nghi thức, đoàn hát bội thực hiện việc dâng ấn kiếm lên Thần, sau đó Ban Quý tế tiến hành lễ tất, khép lại kỳ hội.

Nghệ thuật hát bội trong lễ hội

Một trong những nét nổi bật của Lễ hội Kỳ yên đình thần Thoại Ngọc Hầu là sự hiện diện của nghệ thuật hát bội trong cả phần nghi lễ và hoạt động biểu diễn phục vụ nhân dân. Các nghi thức Xây chầu, Đại bội và Tôn vương được thực hiện theo trình thức truyền thống, kết hợp âm nhạc, lời xướng, vũ đạo, hóa trang và diễn xuất. Nội dung diễn xướng mang ý nghĩa cầu phúc, cầu thọ, đề cao chính nghĩa và những chuẩn mực đạo đức trong đời sống cộng đồng. Theo truyền thống địa phương, Thoại Ngọc Hầu có vai trò đưa nghệ thuật hát bội từ miền Trung vào vùng đất Nam Bộ. Việc duy trì biểu diễn hát bội hằng năm tại đình thần không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng mà còn góp phần bảo tồn một loại hình sân khấu truyền thống của dân tộc.

Giá trị tiêu biểu

Giá trị lịch sử: Lễ hội tưởng nhớ Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại, người có nhiều đóng góp trong quá trình khai hoang, lập ấp, mở mang giao thông và bảo vệ vùng biên giới Tây Nam. Lễ hội góp phần lưu giữ ký ức về quá trình hình thành, phát triển của vùng đất Thoại Sơn và An Giang trong lịch sử.
Giá trị tín ngưỡng: Các nghi thức Nghinh thần, Túc yết, Xây chầu, Đại bội và Chánh tế thể hiện tín ngưỡng thờ Thành hoàng của cư dân Nam Bộ. Thông qua lễ hội, nhân dân gửi gắm ước vọng về quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống bình an, thịnh vượng.
Giá trị nghệ thuật: Lễ hội bảo lưu hệ thống nghi thức Xây chầu, Đại bội và Tôn vương gắn với nghệ thuật hát bội truyền thống. Những hình thức diễn xướng kết hợp âm nhạc, vũ đạo, trang phục và biểu tượng triết lý dân gian góp phần duy trì giá trị của sân khấu hát bội trong đời sống văn hóa Nam Bộ.
Giá trị giao thoa văn hóa: Lễ hội phản ánh quá trình cộng cư, giao lưu và tiếp biến văn hóa giữa các cộng đồng Kinh, Khmer, Hoa tại vùng đất An Giang. Những nghi lễ và sinh hoạt tín ngưỡng được duy trì trong lễ hội thể hiện sự đa dạng văn hóa và mối quan hệ gắn bó giữa các cộng đồng cư dân.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội là dịp để nhân dân địa phương cùng tham gia chuẩn bị lễ vật, thực hiện nghi thức tế thần và thưởng thức nghệ thuật hát bội. Quá trình tổ chức và thực hành lễ hội góp phần củng cố tinh thần đoàn kết, ý thức trách nhiệm và sự gắn bó của cộng đồng đối với di sản quê hương.
Giá trị giáo dục truyền thống: Thông qua việc tưởng nhớ công lao Thoại Ngọc Hầu và duy trì các nghi lễ, loại hình nghệ thuật truyền thống, lễ hội góp phần giáo dục lòng yêu nước, đạo lý uống nước nhớ nguồn và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc cho các thế hệ.

Lễ hội Kỳ yên đình thần Thoại Ngọc Hầu là một sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng tiêu biểu của cư dân vùng Thoại Sơn, gắn với truyền thống tưởng nhớ công lao của Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại trong sự nghiệp khai phá và bảo vệ vùng đất Tây Nam Bộ. Nét đặc sắc của lễ hội là hệ thống nghi thức tế thần được duy trì theo cổ lệ, đặc biệt là lễ Xây chầu, Đại bội và Tôn vương kết hợp với nghệ thuật hát bội truyền thống. Sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Thành hoàng và nghệ thuật diễn xướng dân gian đã góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa đặc trưng của đình làng Nam Bộ, đồng thời củng cố tinh thần đoàn kết giữa các cộng đồng cư dân. Với những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và nghệ thuật tiêu biểu, Lễ hội Kỳ yên đình thần Thoại Ngọc Hầu được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2947/QĐ-BVHTTDL ngày 16/10/2020.

Nguồn ảnh: Sưu tầm