Thân thế
Thoại Ngọc hầu Nguyễn Văn Thoại (1761 – 1829), tên thật là Nguyễn Văn Thoại, là một danh tướng, nhà quản lý và công thần tiêu biểu của triều Nguyễn. Ông là người có nhiều đóng góp quan trọng trong quá trình phò tá Nguyễn Phúc Ánh thống nhất đất nước, đồng thời nổi bật trong việc khai phá, quản lý và bảo vệ vùng biên giới Tây Nam dưới các triều vua Gia Long và Minh Mạng. Với tài năng quân sự cùng năng lực trị quốc, ông được xem là một trong những công thần có ảnh hưởng lớn đối với sự hình thành và phát triển của vùng Nam Bộ đầu thế kỷ XIX.
Ông sinh ngày 26 tháng 11 năm Tân Tỵ (21 tháng 12 năm 1761) tại xóm An Trung, làng An Hải, huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, dinh Quảng Nam (nay thuộc phường An Hải, thành phố Đà Nẵng). Quê hương của ông là vùng đất giàu truyền thống thượng võ và có vị trí quan trọng trong quá trình mở rộng lãnh thổ về phương Nam của các chúa Nguyễn, góp phần hun đúc ý chí và phẩm chất của vị danh tướng sau này.
Cha ông là Nguyễn Văn Lượng, từng giữ chức Từ thừa, một chức quan phụ trách công việc tế tự tại các đền miếu do triều đình quản lý. Mẹ ông là Nguyễn Thị Tuyết, người vợ thứ của ông Nguyễn Văn Lượng. Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống phục vụ triều đình, Nguyễn Văn Thoại sớm được rèn luyện về đạo lý, ý thức trách nhiệm và lòng trung quân ái quốc. Dù không xuất thân từ một gia đình quyền quý hay danh gia vọng tộc, ông vẫn từng bước khẳng định tài năng và bản lĩnh của mình bằng những chiến công trên chiến trường cũng như những thành tựu trong công cuộc khai khẩn, phát triển vùng biên viễn.
Sự nghiệp
Theo phò Nguyễn Phúc Ánh và lập nhiều chiến công
Nguyễn Văn Thoại trưởng thành trong giai đoạn đất nước liên tục xảy ra nội chiến giữa họ Trịnh và họ Nguyễn, rồi tiếp đến là phong trào Tây Sơn bùng nổ. Năm 1775, để tránh cảnh chiến tranh loạn lạc, mẹ ông đưa các con vào Nam sinh sống, định cư tại làng Thới Bình trên Cù lao Dài (nay thuộc huyện Vũng Liêm, tỉnh Vĩnh Long). Chính môi trường mới này đã mở đầu cho cuộc đời binh nghiệp của ông.
Năm 1777, khi mới 16 tuổi, Nguyễn Văn Thoại đến Ba Giồng (Định Tường) xin gia nhập quân đội của Nguyễn Phúc Ánh. Chỉ một năm sau, ông đã tham gia các trận đánh nhằm khôi phục thành Gia Định từ tay quân Tây Sơn. Trong những năm tiếp theo, ông luôn theo sát Nguyễn Phúc Ánh trong giai đoạn gian khổ nhất của cuộc chiến giành lại cơ nghiệp. Năm 1782, sau khi quân Nguyễn thất bại tại cửa Cần Giờ, ông hộ giá chúa Nguyễn rút về Ba Giồng. Từ năm 1784 đến năm 1785, ông hai lần theo Nguyễn Phúc Ánh sang Xiêm cầu viện, cùng chia sẻ những năm tháng lưu vong đầy khó khăn.
Khi Nguyễn Phúc Ánh dần khôi phục được thế lực ở Gia Định, Nguyễn Văn Thoại liên tục lập nhiều chiến công trong các chiến dịch thu phục vùng Nam Bộ. Nhờ tài năng và lòng trung thành, giai đoạn 1787 – 1789 ông được thăng chức Cai cơ, trở thành một trong những võ quan trẻ triển vọng của quân Nguyễn.
Những năm sau đó, ông tiếp tục được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng. Năm 1791, ông giữ chức Trấn thủ hải khẩu Tắc Khái (cửa Lấp, Bà Rịa), chịu trách nhiệm bảo vệ vùng duyên hải. Năm 1792, trong chuyến đi sứ sang Xiêm, trên đường trở về ông chỉ huy đánh tan một toán cướp biển người Java hoạt động trên vùng biển phía Nam, góp phần bảo đảm an toàn cho tuyến hàng hải. Từ năm 1796 đến năm 1799, ông nhiều lần được Nguyễn Phúc Ánh cử sang Xiêm thực hiện các nhiệm vụ ngoại giao và quân sự, cho thấy sự tín nhiệm đặc biệt của chúa Nguyễn đối với ông.
Năm 1800, Nguyễn Văn Thoại được phong Khâm sai Thượng đạo Bình Tây tướng quân, phối hợp với lực lượng Lào tiến đánh quân Tây Sơn ở Nghệ An. Tuy nhiên, trong chiến dịch này ông tự ý rút quân về Nam khi chưa có lệnh nên bị giáng xuống chức Cai đội. Dù vậy, sai lầm này không làm mất đi sự tin cậy của Nguyễn Phúc Ánh đối với ông.
Sau khi thống nhất đất nước năm 1802 và lên ngôi Hoàng đế lấy niên hiệu Gia Long, nhà vua tiếp tục trọng dụng Nguyễn Văn Thoại. Ông được phong Khâm sai Thống binh Cai cơ, tham gia thu phục và ổn định Bắc Thành, sau đó lần lượt giữ các chức Trấn thủ Bắc Thành, Trấn thủ Lạng Sơn và Trấn thủ Định Tường. Đây đều là những địa bàn có vị trí chiến lược, đòi hỏi người đứng đầu vừa có năng lực quân sự vừa có kinh nghiệm quản lý.
Những năm 1812–1813, Nguyễn Văn Thoại được giao nhiệm vụ sang Cao Miên (Campuchia) đón vua Nặc Ông Chân về Gia Định, sau đó hộ tống vị vua này trở lại Phnom Penh và ở lại làm nhiệm vụ bảo hộ. Hoạt động của ông góp phần củng cố ảnh hưởng của triều Nguyễn tại Cao Miên, đồng thời giữ vững an ninh khu vực biên giới Tây Nam trong bối cảnh cạnh tranh ảnh hưởng giữa Việt Nam và Xiêm.
Trấn thủ Vĩnh Thanh và công cuộc khai phá vùng Tây Nam
Sau ba năm làm nhiệm vụ tại Cao Miên, năm 1816 Nguyễn Văn Thoại được triệu về kinh, rồi năm 1817 được bổ nhiệm làm Trấn thủ trấn Vĩnh Thanh. Đây là giai đoạn quan trọng nhất trong cuộc đời làm quan của ông, khi tài năng không chỉ thể hiện trên chiến trường mà còn ở năng lực tổ chức, quản lý và phát triển vùng đất biên viễn.
Nhận thấy vùng Tây Nam còn nhiều đất hoang, dân cư thưa thớt và hệ thống giao thông kém phát triển, Nguyễn Văn Thoại tập trung thực hiện chính sách khai hoang, lập làng, đào kênh, mở đường và củng cố hệ thống phòng thủ. Ngay trong năm 1817, ông tổ chức lập năm ngôi làng mới trên Cù lao Dài, tạo điều kiện cho lưu dân đến sinh sống và sản xuất.
Năm 1818, ông chỉ huy đào kênh Thoại Hà, nối Long Xuyên với Rạch Giá, dài hơn 30 km. Công trình không chỉ tạo thuận lợi cho giao thông đường thủy và khai khẩn đất đai mà còn góp phần tăng cường khả năng cơ động quân sự. Sau khi hoàn thành, vua Gia Long cho lấy tên ông đặt cho dòng kênh và ngọn núi bên cạnh, hình thành hai địa danh Thoại Hà và Thoại Sơn, ghi nhận công lao của vị công thần.
Từ năm 1819 đến năm 1824, Nguyễn Văn Thoại tiếp tục chỉ huy đào kênh Vĩnh Tế, công trình thủy lợi lớn nhất Nam Bộ thời Nguyễn. Tuyến kênh dài gần 90 km, nối Châu Đốc với Hà Tiên dọc theo biên giới Tây Nam, huy động hàng vạn nhân công trong nhiều năm. Sau khi hoàn thành, con kênh không chỉ mở rộng diện tích canh tác, thúc đẩy giao thương mà còn có ý nghĩa đặc biệt về quốc phòng và khẳng định chủ quyền của Đại Nam đối với vùng biên giới. Để ghi nhớ công lao của người vợ luôn đồng hành trong quá trình thực hiện công trình, vua Minh Mạng đã cho lấy tên bà là Châu Thị Tế đặt tên cho kênh là Vĩnh Tế.
Song song với việc đào kênh, Nguyễn Văn Thoại còn tổ chức lập hàng loạt làng mới dọc hai bờ kênh như Vĩnh Nguơn, Vĩnh Tế, Vĩnh Điều, Vĩnh Gia và Vĩnh Thông, đồng thời cấp tiền, lương thực và hỗ trợ lưu dân ổn định cuộc sống. Khi người dân chưa đủ khả năng hoàn trả khoản vay của triều đình, ông đã tự bỏ tiền bù thay, thể hiện tinh thần trách nhiệm và sự quan tâm đến đời sống nhân dân.
Ngoài thủy lợi, ông còn chỉ đạo xây dựng hệ thống giao thông đường bộ. Năm 1825, ông cho mở tuyến đường từ Châu Đốc đến Lò Gò (Angkor Borei ngày nay), kết nối các khu dân cư và tạo thuận lợi cho việc đi lại, vận chuyển hàng hóa. Từ năm 1826 đến năm 1827, ông tiếp tục huy động hàng nghìn nhân công làm tuyến lộ Núi Sam – Châu Đốc, sau khi hoàn thành đã cho dựng bia Châu Đốc Tân Lộ Kiều Lương để ghi lại quá trình xây dựng.
Bên cạnh công cuộc khai phá, Nguyễn Văn Thoại còn có nhiều đóng góp trong việc bảo vệ vùng biên giới Tây Nam. Năm 1820, ông cùng các tướng triều Nguyễn dẹp cuộc nổi dậy của Sãi Kế, lập lại trật tự ở Gia Định và Cao Miên. Năm 1821, ông được giao kiêm nhiệm chức Thống chế bảo hộ Cao Miên, Án thủ Châu Đốc và quản lý trấn Hà Tiên. Nhờ những đóng góp của ông trong việc bảo vệ Cao Miên, vua Nặc Ông Chân đã dâng cho triều Nguyễn hai vùng đất Chân Sum và Mật Luật, góp phần mở rộng và củng cố lãnh thổ phía Tây Nam.
Những năm cuối đời, Nguyễn Văn Thoại vẫn tiếp tục chăm lo phát triển vùng biên. Năm 1827, ông tổ chức thành lập các đội quân phòng thủ Châu Đốc và Hà Tiên, đồng thời trở về quê hương Quảng Nam, quyên góp tiền của để tu sửa đình làng, chùa chiền và khôi phục chợ An Hải. Năm 1828, sau khi công trình kênh Vĩnh Tế hoàn tất, ông cho dựng bia Vĩnh Tế Sơn và tổ chức thu nhặt, cải táng hài cốt những người đã hy sinh trong quá trình đào kênh, thể hiện sự trân trọng đối với công sức và sự hy sinh của hàng vạn dân binh.
Những công trình do ông khởi xướng, đặc biệt là kênh Thoại Hà và kênh Vĩnh Tế, đến nay vẫn giữ nguyên giá trị về kinh tế, giao thông, quốc phòng và chủ quyền lãnh thổ, đưa tên tuổi Thoại Ngọc hầu trở thành một trong những công thần tiêu biểu nhất của triều Nguyễn.
Qua đời và an táng
Sau hơn nửa thế kỷ tận tụy phụng sự triều Nguyễn trên cả lĩnh vực quân sự, ngoại giao và quản lý vùng biên viễn, Nguyễn Văn Thoại qua đời vì bạo bệnh tại nhiệm sở Châu Đốc vào ngày 6 tháng 6 năm Kỷ Sửu (tức ngày 6 tháng 7 năm 1829), hưởng thọ 68 tuổi. Sự ra đi của ông khép lại cuộc đời của một vị công thần đã dành gần như trọn vẹn tuổi thanh xuân và những năm tháng cuối đời cho việc bảo vệ, khai phá và phát triển vùng đất Tây Nam của đất nước.
Sau khi qua đời, triều đình truy tặng ông danh hiệu Tráng Võ tướng quân, Trụ quốc Đô thống, ban thụy hiệu Võ Khác nhằm ghi nhận những cống hiến to lớn của ông đối với triều Nguyễn. Thi hài của ông được an táng tại chân núi Sam (nay thuộc thành phố Châu Đốc, tỉnh An Giang), nơi ông từng nhiều năm trấn giữ và trực tiếp chỉ huy công cuộc khai khẩn vùng đất biên cương. Khu lăng mộ của ông, thường gọi là Sơn lăng, gồm phần mộ của Thoại Ngọc hầu ở vị trí trung tâm, hai bên là mộ của chính thất Châu Thị Tế và thứ thất Trương Thị Miệt (Trương Thị Thiệt). Trên bia mộ của Nguyễn Văn Thoại khắc đầy đủ chức tước, công trạng và thụy hiệu của ông, đồng thời ghi rõ bia được lập vào năm Minh Mạng thứ 10 (1829) do người con trai là Nguyễn Văn Lâm phụng dựng. Đến nay, lăng Thoại Ngọc Hầu dưới chân núi Sam vẫn là một trong những di tích lịch sử tiêu biểu của tỉnh An Giang, đồng thời là nơi nhân dân tưởng nhớ và tri ân vị danh thần đã có công lớn trong việc khai phá, bảo vệ và xác lập chủ quyền của vùng đất Tây Nam Tổ quốc. Đây là một trong những di tích lịch sử tiêu biểu của vùng Tây Nam Bộ, được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia vào ngày 4 tháng 12 năm 1997.
Gia quyến
Cha ông là Nguyễn Văn Lượng, từng giữ chức Từ thừa, một chức quan nhỏ phụ trách việc tế tự tại các đền miếu của triều đình.
Mẹ ông là Nguyễn Thị Tuyết, người vợ thứ của Nguyễn Văn Lượng.
Về hôn phối, Nguyễn Văn Thoại có một chính thất và một thứ thất. Chính thất là bà Châu Thị Tế, người được sử sách nhiều lần nhắc đến và cũng là người đồng hành với ông trong nhiều năm trấn thủ vùng Tây Nam. Để ghi nhận công lao và sự đóng góp của bà trong việc chăm lo dân chúng, động viên dân phu trong quá trình đào kênh, vua Minh Mạng đã cho lấy tên của bà đặt tên cho kênh Vĩnh Tế, một trong những công trình thủy lợi và giao thông lớn nhất Nam Bộ đầu thế kỷ XIX. Người vợ thứ của ông là Trương Thị Miệt. Sau khi Thoại Ngọc hầu qua đời, cả hai bà đều được an táng cạnh phần mộ của ông dưới chân núi Sam (Châu Đốc, An Giang), tạo thành khu lăng mộ Thoại Ngọc hầu còn được bảo tồn đến ngày nay.
Về con cái, sử liệu không ghi chép đầy đủ số lượng con của Nguyễn Văn Thoại. Tuy nhiên, người con trai được biết đến rõ nhất là Nguyễn Văn Lâm, người đã đứng ra lo liệu việc mai táng cha và dựng bia mộ vào năm Minh Mạng thứ 10 (1829). Trên tấm bia mộ hiện vẫn còn dòng chữ ghi rõ: “Hiếu nam Lâm phụng lập”, xác nhận Nguyễn Văn Lâm là người trực tiếp lập bia để tưởng niệm thân phụ. Ngoài Nguyễn Văn Lâm, các tài liệu lịch sử hiện còn lại hầu như không cung cấp nhiều thông tin về những người con khác của Thoại Ngọc hầu.
Nhận định – đánh giá
Trong lịch sử triều Nguyễn, Thoại Ngọc hầu Nguyễn Văn Thoại là một trong những công thần tiêu biểu vừa có tài thao lược quân sự, vừa có tầm nhìn sâu rộng về quản lý hành chính, khai hoang và phát triển lãnh thổ. Nếu nhiều danh tướng cùng thời được ghi nhớ chủ yếu bởi chiến công trên chiến trường, thì tên tuổi của Nguyễn Văn Thoại còn gắn liền với công cuộc kiến thiết vùng biên viễn Tây Nam, để lại những dấu ấn bền vững về kinh tế, quốc phòng và chủ quyền lãnh thổ.
Trải qua hơn nửa thế kỷ phục vụ triều Nguyễn, từ những năm tháng theo Nguyễn Phúc Ánh bôn ba trong cuộc chiến với Tây Sơn cho đến khi trở thành vị trọng thần dưới hai triều Gia Long và Minh Mạng, Nguyễn Văn Thoại luôn thể hiện lòng trung thành tuyệt đối cùng tinh thần tận tụy vì quốc gia. Ông nhiều lần đảm nhận những nhiệm vụ khó khăn như đi sứ Xiêm La, bảo hộ Chân Lạp, trấn giữ các vùng biên giới trọng yếu hay cai quản những địa bàn mới khai phá. Dù trong hoàn cảnh chiến tranh hay thời bình, ông đều hoàn thành trọng trách được giao, trở thành một trong những trụ cột của triều Nguyễn trong quá trình thống nhất và củng cố đất nước.
Tài năng của Thoại Ngọc hầu không chỉ nằm ở tài cầm quân mà còn ở tư duy kiến thiết đất nước mang tính chiến lược. Ông nhận thức rõ rằng việc bảo vệ vùng Tây Nam không thể chỉ dựa vào quân đội mà phải kết hợp giữa khai khẩn đất đai, tổ chức dân cư, phát triển giao thông và xây dựng hệ thống phòng thủ. Chính vì vậy, các công trình do ông chỉ huy như kênh Thoại Hà, kênh Vĩnh Tế, hệ thống đường bộ, cầu cống cùng hàng chục làng xã mới được hình thành đã góp phần biến vùng đất còn hoang vu thành những trung tâm cư trú và sản xuất quan trọng. Những công trình ấy không chỉ phục vụ đời sống kinh tế mà còn tạo nên tuyến phòng thủ tự nhiên, khẳng định sự hiện diện và quyền quản lý của nhà Nguyễn đối với vùng biên giới Tây Nam.
Dưới góc độ lịch sử, những đóng góp của Nguyễn Văn Thoại đặt nền móng cho quá trình Việt hóa và ổn định lâu dài vùng An Giang – Hà Tiên, đồng thời góp phần xác lập chủ quyền thực tế của Việt Nam đối với khu vực biên giới giáp Chân Lạp. Việc tổ chức khai hoang, lập làng, mở đường, đào kênh và xây dựng hệ thống đồn lũy đã tạo nên cơ sở kinh tế, dân cư và hành chính bền vững, có ảnh hưởng sâu sắc đến sự hình thành diện mạo của đồng bằng sông Cửu Long ngày nay.
Tuy nhiên, sự nghiệp của ông cũng phản ánh những giới hạn của bối cảnh lịch sử đương thời. Các công trình quy mô lớn, đặc biệt là kênh Vĩnh Tế, được thực hiện bằng sức lao động cưỡng bức của hàng vạn dân binh, khiến nhiều người phải chịu cảnh lao dịch cực nhọc, thậm chí bỏ mạng trong quá trình thi công. Điều này từng gây nên nhiều tranh luận trong giới sử học. Song, nếu đặt trong điều kiện tổ chức nhà nước và phương thức xây dựng công trình công cộng đầu thế kỷ XIX, đây là đặc điểm chung của nhiều quốc gia phong kiến ở khu vực. Trách nhiệm lịch sử cần được nhìn nhận trong tổng thể cơ chế quản lý của triều đình hơn là quy hoàn toàn cho cá nhân Nguyễn Văn Thoại. Thực tế, sử liệu còn ghi nhận ông nhiều lần chăm lo đời sống lưu dân, ứng tiền và lương thực giúp người dân ổn định cuộc sống, đồng thời tổ chức thu nhặt, cải táng hài cốt những người tử nạn trong quá trình đào kênh, thể hiện sự quan tâm đối với sinh mạng và đời sống của dân chúng.
Với những cống hiến to lớn trong cả lĩnh vực quân sự, hành chính và phát triển lãnh thổ, Thoại Ngọc hầu được xem là một trong những công thần có ảnh hưởng sâu rộng nhất ở Nam Bộ dưới triều Nguyễn. Tên tuổi của ông không chỉ được lưu giữ qua sử sách mà còn hiện diện trên chính những vùng đất, dòng kênh và ngọn núi mang tên ông như Thoại Sơn và Thoại Hà. Lăng mộ, đền thờ cùng nhiều di tích liên quan vẫn được bảo tồn và trở thành những địa chỉ văn hóa – lịch sử quan trọng, phản ánh sự tri ân của hậu thế đối với một vị danh thần đã dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp mở mang bờ cõi, bảo vệ biên cương và phát triển vùng đất phương Nam.
Tài liệu tham khảo
- Nguyễn Văn Hầu (2002), Thoại Ngọc Hầu và những cuộc khai phá miền Hậu Giang, Nxb Đại học quốc gia.
- Nhiều tác giả (2009), Kỷ yếu Hội thảo khoa học danh nhân Thoại Ngọc Hầu do Hội khoa học Lịch sử Việt Nam, UBND tỉnh An Giang và UBND thành phố Đà Nẵng.
- Nhiều người soạn (2007), Địa chí An Giang, tập 2, UBND tỉnh An Giang.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn(2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 3, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 4, Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Q.Thắng, Nguyễn Bá Thế (2005), Tự điển Nhân vật lịch sử, Nxb Tổng Hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Thoại Ngọc hầu Nguyễn Văn Thoại (1761-1829), whose real name was Nguyễn Văn Thoại, was a famous general, administrator, and representative meritorious official of the Nguyễn dynasty. He made many important contributions in assisting Nguyễn Phúc Ánh in unifying the country, and was especially prominent in the reclamation, administration, and defense of the southwestern frontier under the reigns of Gia Long and Minh Mạng. With his military talent and governing ability, he is regarded as one of the meritorious officials who had great influence on the formation and development of Southern Vietnam in the early nineteenth century.
He was born on the 26th day of the 11th lunar month of the Tân Tỵ year, December 21, 1761, in An Trung hamlet, An Hải village, Diên Phước district, Điện Bàn prefecture, Quảng Nam garrison, now part of An Hải ward, Đà Nẵng city. His homeland was a region rich in martial tradition and held an important position in the southward territorial expansion of the Nguyễn lords, contributing to the formation of the will and qualities of the famous general he would later become.
His father was Nguyễn Văn Lượng, who once held the post of Từ thừa, a court official in charge of sacrificial rites at temples and shrines administered by the court. His mother was Nguyễn Thị Tuyết, the secondary wife of Nguyễn Văn Lượng. Growing up in a family with a tradition of service to the court, Nguyễn Văn Thoại was trained early in morality, a sense of responsibility, and loyalty to the monarch and love for the country. Although he did not come from a noble or illustrious family, he gradually affirmed his talent and courage through military achievements on the battlefield as well as accomplishments in reclaiming and developing the frontier region.
Career
Following Nguyễn Phúc Ánh and Achieving Many Military Merits
Nguyễn Văn Thoại grew up during a period when the country was continuously affected by civil war between the Trịnh and Nguyễn families, followed by the outbreak of the Tây Sơn movement. In 1775, to escape the chaos of war, his mother brought her children southward to live, settling in Thới Bình village on Cù Lao Dài, now in Vũng Liêm district, Vĩnh Long province. This new environment marked the beginning of his military life.
In 1777, when he was only sixteen years old, Nguyễn Văn Thoại went to Ba Giồng in Định Tường and asked to join the army of Nguyễn Phúc Ánh. Only one year later, he took part in battles to recover Gia Định Citadel from the Tây Sơn forces. In the following years, he remained closely beside Nguyễn Phúc Ánh during the most difficult stage of the struggle to regain the Nguyễn family’s enterprise. In 1782, after the Nguyễn forces were defeated at the Cần Giờ estuary, he escorted the Nguyễn lord in retreat to Ba Giồng. From 1784 to 1785, he twice followed Nguyễn Phúc Ánh to Siam to seek assistance, sharing the hardship of years in exile.
When Nguyễn Phúc Ánh gradually restored his power in Gia Định, Nguyễn Văn Thoại continuously achieved many military merits in campaigns to recover Southern Vietnam. Thanks to his talent and loyalty, between 1787 and 1789 he was promoted to the position of Cai cơ, becoming one of the promising young military officials of the Nguyễn army.
In the following years, he continued to be entrusted with many important duties. In 1791, he held the position of Commander of the Tắc Khái sea gate, also known as Cửa Lấp in Bà Rịa, and was responsible for protecting the coastal region. In 1792, during a diplomatic mission to Siam, on his return journey he commanded an attack that destroyed a group of Javanese pirates operating in the southern seas, helping ensure the safety of maritime routes. From 1796 to 1799, he was repeatedly sent by Nguyễn Phúc Ánh to Siam to carry out diplomatic and military missions, showing the Nguyễn lord’s special trust in him.
In 1800, Nguyễn Văn Thoại was appointed Imperial Commissioner and Upper Route General for Pacifying the West, coordinating with Lao forces to attack the Tây Sơn army in Nghệ An. However, during this campaign he withdrew his troops to the South without authorization and was therefore demoted to Cai đội. Even so, this mistake did not cause Nguyễn Phúc Ánh to lose trust in him.
After unifying the country in 1802 and ascending the throne as emperor with the reign title Gia Long, the king continued to employ Nguyễn Văn Thoại. He was appointed Imperial Commissioner, Commanding Officer, and Cai cơ, took part in recovering and stabilizing Bắc Thành, and then successively held the positions of Commander of Bắc Thành, Commander of Lạng Sơn, and Commander of Định Tường. All of these were strategic locations requiring a leader with both military ability and administrative experience.
In 1812-1813, Nguyễn Văn Thoại was assigned to go to Cambodia to escort King Nặc Ông Chân back to Gia Định, then escort him back to Phnom Penh and remain there on a protection mission. His activities helped consolidate the Nguyễn dynasty’s influence in Cambodia while maintaining security in the southwestern frontier region in the context of competition for influence between Vietnam and Siam.
Commander of Vĩnh Thanh and the Reclamation of the Southwest
After three years on duty in Cambodia, in 1816 Nguyễn Văn Thoại was summoned back to the capital. In 1817, he was appointed Commander of Vĩnh Thanh. This was the most important stage in his official career, when his talent was shown not only on the battlefield but also in organization, administration, and development of the frontier region.
Recognizing that the southwestern region still had much uncultivated land, sparse population, and an underdeveloped transportation system, Nguyễn Văn Thoại focused on implementing policies of land reclamation, village establishment, canal digging, road opening, and the strengthening of defense systems. In 1817, he organized the establishment of five new villages on Cù Lao Dài, creating conditions for settlers to live and produce there.
In 1818, he commanded the digging of Thoại Hà Canal, connecting Long Xuyên with Rạch Giá and stretching more than 30 kilometers. The project not only facilitated waterway transportation and land reclamation, but also helped strengthen military mobility. After its completion, Emperor Gia Long named the canal and the nearby mountain after him, forming the place names Thoại Hà and Thoại Sơn in recognition of the meritorious official’s service.
From 1819 to 1824, Nguyễn Văn Thoại continued to command the digging of Vĩnh Tế Canal, the largest hydraulic work in Southern Vietnam under the Nguyễn dynasty. The canal, nearly 90 kilometers long, connected Châu Đốc with Hà Tiên along the southwestern frontier and mobilized tens of thousands of laborers over many years. After completion, the canal not only expanded cultivated land and promoted trade but also held special military significance and affirmed Đại Nam’s sovereignty over the frontier region. To commemorate the contributions of his wife, who always accompanied him during the implementation of the project, Emperor Minh Mạng named the canal Vĩnh Tế after Châu Thị Tế.
Alongside canal construction, Nguyễn Văn Thoại also organized the establishment of a series of new villages along both banks of the canal, such as Vĩnh Nguơn, Vĩnh Tế, Vĩnh Điều, Vĩnh Gia, and Vĩnh Thông. He also provided money, grain, and support to help settlers stabilize their lives. When the people were not yet able to repay loans from the court, he used his own money to compensate on their behalf, showing his sense of responsibility and concern for the people’s livelihood.
In addition to hydraulic works, he directed the construction of road systems. In 1825, he opened a route from Châu Đốc to Lò Gò, present-day Angkor Borei, connecting residential areas and facilitating travel and the transport of goods. From 1826 to 1827, he continued to mobilize thousands of laborers to build the Núi Sam-Châu Đốc road. After its completion, he had the stele Châu Đốc Tân Lộ Kiều Lương erected to record the construction process.
Alongside the reclamation effort, Nguyễn Văn Thoại also made many contributions to protecting the southwestern frontier. In 1820, together with other Nguyễn generals, he suppressed the uprising of Sãi Kế, restoring order in Gia Định and Cambodia. In 1821, he was assigned concurrently to the positions of Commander Protector of Cambodia, Defender of Châu Đốc, and administrator of Hà Tiên. Thanks to his contributions to the protection of Cambodia, King Nặc Ông Chân offered the two regions of Chân Sum and Mật Luật to the Nguyễn dynasty, contributing to the expansion and consolidation of the southwestern territory.
In his final years, Nguyễn Văn Thoại continued to care for the development of the frontier. In 1827, he organized the establishment of defense units for Châu Đốc and Hà Tiên, while also returning to his homeland in Quảng Nam, where he donated money to repair communal houses, pagodas, and restore An Hải Market. In 1828, after the Vĩnh Tế Canal project was completed, he had the Vĩnh Tế Sơn stele erected and organized the collection and reburial of the remains of those who had died during the canal digging, showing respect for the labor and sacrifice of tens of thousands of soldiers and civilians.
The works initiated by him, especially Thoại Hà Canal and Vĩnh Tế Canal, still retain their value today in terms of economy, transportation, national defense, and territorial sovereignty, making the name of Thoại Ngọc hầu one of the most representative meritorious officials of the Nguyễn dynasty.
Death and Burial
After more than half a century of devoted service to the Nguyễn dynasty in military affairs, diplomacy, and frontier administration, Nguyễn Văn Thoại died of a serious illness at his post in Châu Đốc on the 6th day of the 6th lunar month of the Kỷ Sửu year, July 6, 1829, at the age of sixty-eight. His death brought to an end the life of a meritorious official who had devoted almost all his youth and final years to protecting, reclaiming, and developing the southwestern region of the country.
After his death, the court posthumously granted him the titles General of Martial Valor and Pillar of the State Grand Commander, and bestowed on him the posthumous name Võ Khác, in recognition of his great contributions to the Nguyễn dynasty. His remains were buried at the foot of Núi Sam, now in Châu Đốc city, An Giang province, a place where he had guarded for many years and directly commanded the reclamation of the frontier land. His tomb complex, commonly called Sơn Lăng, includes the tomb of Thoại Ngọc hầu at the center, with the tombs of his principal wife Châu Thị Tế and secondary wife Trương Thị Miệt, also recorded as Trương Thị Thiệt, on either side. The tombstone of Nguyễn Văn Thoại is engraved with his full titles, merits, and posthumous name, and clearly states that the stele was erected in the 10th year of Minh Mạng, 1829, by his son Nguyễn Văn Lâm. Today, the tomb of Thoại Ngọc hầu at the foot of Núi Sam remains one of the representative historical relics of An Giang province, and a place where the people remember and express gratitude to the eminent official who made great contributions to reclaiming, protecting, and establishing the sovereignty of the southwestern region of the Fatherland. It is one of the representative historical relics of the Mekong Delta and was classified by the Ministry of Culture and Information as a National Historical Relic on December 4, 1997.
Family
His father was Nguyễn Văn Lượng, who once held the post of Từ thừa, a minor official in charge of sacrificial rites at temples and shrines of the court.
His mother was Nguyễn Thị Tuyết, the secondary wife of Nguyễn Văn Lượng.
Regarding marriage, Nguyễn Văn Thoại had one principal wife and one secondary wife. His principal wife was Châu Thị Tế, who is mentioned many times in historical records and was also the person who accompanied him for many years while he guarded the southwestern region. In recognition of her merits and contributions in caring for the people and encouraging laborers during the canal-digging process, Emperor Gia Long named Vĩnh Tế Canal after her. It was one of the largest hydraulic and transportation works in Southern Vietnam in the early nineteenth century. His secondary wife was Trương Thị Miệt. After Thoại Ngọc hầu passed away, both women were buried beside his tomb at the foot of Núi Sam in Châu Đốc, An Giang, forming the Thoại Ngọc hầu tomb complex that is still preserved today.
Regarding his children, historical sources do not fully record the number of Nguyễn Văn Thoại’s children. However, the best-known son is Nguyễn Văn Lâm, who took care of his father’s burial and erected the tombstone in the 10th year of Minh Mạng, 1829. On the tombstone, the inscription “Filial son Lâm respectfully erected this” still remains, confirming that Nguyễn Văn Lâm was the person who directly erected the stele in memory of his father. Apart from Nguyễn Văn Lâm, the surviving historical documents provide almost no detailed information about Thoại Ngọc hầu’s other children.
Assessment and Evaluation
In the history of the Nguyễn dynasty, Thoại Ngọc hầu Nguyễn Văn Thoại was one of the representative meritorious officials who possessed both military talent and broad vision in administrative management, land reclamation, and territorial development. While many famous generals of the same period are remembered mainly for battlefield achievements, Nguyễn Văn Thoại’s name is also associated with the construction of the southwestern frontier region, leaving lasting marks in economy, national defense, and territorial sovereignty.
Over more than half a century of service to the Nguyễn dynasty, from the years when he followed Nguyễn Phúc Ánh through the hardships of the war against the Tây Sơn until he became a high-ranking official under the reigns of Gia Long and Minh Mạng, Nguyễn Văn Thoại consistently showed absolute loyalty and a spirit of devotion to the nation. He repeatedly undertook difficult duties such as diplomatic missions to Siam, protecting Chenla, guarding important frontier regions, and administering newly reclaimed areas. Whether in wartime or peacetime, he fulfilled the responsibilities entrusted to him and became one of the pillars of the Nguyễn dynasty in the process of unifying and consolidating the country.
Thoại Ngọc hầu’s talent lay not only in military command but also in his strategic thinking about national construction. He clearly understood that protecting the Southwest could not rely solely on the army, but had to combine land reclamation, population organization, transportation development, and the building of defense systems. Therefore, the works he commanded, such as Thoại Hà Canal, Vĩnh Tế Canal, road systems, bridges, and dozens of newly established villages, helped transform a still-wild region into important centers of settlement and production. These works not only served economic life but also created a natural defensive line, affirming the presence and administrative authority of the Nguyễn dynasty over the southwestern frontier.
From a historical perspective, Nguyễn Văn Thoại’s contributions laid the foundation for the process of Vietnamese settlement and long-term stabilization of the An Giang-Hà Tiên region, while also helping establish Vietnam’s actual sovereignty over the frontier area adjoining Chenla. The organization of land reclamation, village establishment, road opening, canal digging, and the construction of fortifications created a durable economic, demographic, and administrative foundation, deeply influencing the formation of the Mekong Delta as it appears today.
However, his career also reflects the limitations of the historical context of the time. Large-scale works, especially Vĩnh Tế Canal, were carried out with the compulsory labor of tens of thousands of soldiers and civilians, causing many people to endure heavy corvée labor and even die during construction. This has generated much debate among historians. Yet, when placed in the conditions of state organization and public-works construction methods in the early nineteenth century, this was a common feature of many feudal states in the region. Historical responsibility should be viewed within the overall administrative mechanism of the court rather than attributed entirely to Nguyễn Văn Thoại personally. In fact, historical sources also record that he repeatedly cared for the lives of settlers, advanced money and grain to help people stabilize their lives, and organized the collection and reburial of the remains of those who died during canal construction, showing concern for the lives and welfare of the people.
With his great contributions in military affairs, administration, and territorial development, Thoại Ngọc hầu is regarded as one of the most influential meritorious officials in Southern Vietnam under the Nguyễn dynasty. His name is preserved not only in historical records but also in the very lands, canals, and mountains that bear his name, such as Thoại Sơn and Thoại Hà. His tomb, temple, and related relics are still preserved and have become important cultural and historical sites, reflecting later generations’ gratitude toward an eminent official who devoted his entire life to expanding the borders, defending the frontier, and developing the southern land.
References
- Nguyễn Văn Hầu (2002), Thoại Ngọc Hầu và những cuộc khai phá miền Hậu Giang, Nxb Đại học quốc gia.
- Nhiều tác giả (2009), Kỷ yếu Hội thảo khoa học danh nhân Thoại Ngọc Hầu do Hội khoa học Lịch sử Việt Nam, UBND tỉnh An Giang và UBND thành phố Đà Nẵng.
- Nhiều người soạn (2007), Địa chí An Giang, tập 2, UBND tỉnh An Giang.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 3, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 4, Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Q.Thắng, Nguyễn Bá Thế (2005), Tự điển Nhân vật lịch sử, Nxb Tổng Hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
Tiếng Pháp (Français)
Origines
Thoại Ngọc hầu Nguyễn Văn Thoại (1761-1829), de son vrai nom Nguyễn Văn Thoại, fut un célèbre général, administrateur et grand serviteur représentatif de la dynastie Nguyễn. Il apporta de nombreuses contributions importantes au processus par lequel il assista Nguyễn Phúc Ánh dans l’unification du pays, et se distingua particulièrement dans la mise en valeur, l’administration et la protection de la frontière du Sud-Ouest sous les règnes des empereurs Gia Long et Minh Mạng. Grâce à ses talents militaires et à ses capacités de gouvernement, il est considéré comme l’un des grands serviteurs ayant exercé une influence majeure sur la formation et le développement du Nam Bộ au début du XIXe siècle.
Il naquit le 26e jour du 11e mois de l’année Tân Tỵ, soit le 21 décembre 1761, au hameau d’An Trung, village d’An Hải, district de Diên Phước, préfecture de Điện Bàn, dinh de Quảng Nam, aujourd’hui rattaché au quartier d’An Hải, ville de Đà Nẵng. Sa terre natale était une région riche de traditions martiales et occupant une position importante dans le processus d’extension territoriale vers le Sud des seigneurs Nguyễn, contribuant à forger la volonté et les qualités du célèbre général qu’il devint par la suite.
Son père était Nguyễn Văn Lượng, qui occupait la fonction de Từ thừa, une fonction mandarinale chargée des affaires rituelles dans les temples et sanctuaires administrés par la cour. Sa mère était Nguyễn Thị Tuyết, seconde épouse de Nguyễn Văn Lượng. Ayant grandi dans une famille de tradition de service auprès de la cour, Nguyễn Văn Thoại fut très tôt formé à la morale, au sens des responsabilités et à la loyauté envers le souverain et le pays. Bien qu’il ne fût pas issu d’une famille aristocratique ou d’une grande lignée prestigieuse, il affirma progressivement son talent et sa force de caractère par ses exploits sur le champ de bataille ainsi que par ses réalisations dans l’œuvre de défrichement et de développement des régions frontalières.
Carrière
Au service de Nguyễn Phúc Ánh et nombreux exploits militaires
Nguyễn Văn Thoại grandit dans une période où le pays était continuellement marqué par les guerres civiles entre les Trịnh et les Nguyễn, puis par l’éclatement du mouvement Tây Sơn. En 1775, pour fuir les troubles de la guerre, sa mère emmena ses enfants vers le Sud et s’établit au village de Thới Bình, sur Cù lao Dài, aujourd’hui rattaché au district de Vũng Liêm, province de Vĩnh Long. C’est ce nouvel environnement qui ouvrit la voie à sa carrière militaire.
En 1777, alors qu’il n’avait que seize ans, Nguyễn Văn Thoại se rendit à Ba Giồng, dans la province de Định Tường, pour demander à rejoindre l’armée de Nguyễn Phúc Ánh. Un an seulement plus tard, il participa déjà aux combats destinés à reprendre la citadelle de Gia Định aux troupes Tây Sơn. Dans les années qui suivirent, il resta toujours proche de Nguyễn Phúc Ánh durant la phase la plus difficile de la lutte pour recouvrer l’héritage des Nguyễn. En 1782, après la défaite des troupes Nguyễn à l’embouchure de Cần Giờ, il escorta le seigneur Nguyễn dans sa retraite vers Ba Giồng. De 1784 à 1785, il accompagna à deux reprises Nguyễn Phúc Ánh au Siam pour demander de l’aide, partageant avec lui les années d’exil pleines d’épreuves.
Lorsque Nguyễn Phúc Ánh rétablit progressivement sa puissance à Gia Định, Nguyễn Văn Thoại remporta continuellement de nombreux succès dans les campagnes de reconquête du Nam Bộ. Grâce à son talent et à sa loyauté, entre 1787 et 1789, il fut promu au rang de Cai cơ, devenant l’un des jeunes officiers prometteurs de l’armée Nguyễn.
Dans les années suivantes, il continua à recevoir de nombreuses missions importantes. En 1791, il occupa la fonction de Trấn thủ du port de Tắc Khái, également appelé cửa Lấp, à Bà Rịa, chargé de protéger la zone côtière. En 1792, lors d’une mission diplomatique au Siam, sur le chemin du retour, il commanda l’attaque qui dispersa un groupe de pirates javanais opérant dans les mers du Sud, contribuant à garantir la sécurité des routes maritimes. De 1796 à 1799, Nguyễn Phúc Ánh l’envoya à plusieurs reprises au Siam pour accomplir des missions diplomatiques et militaires, ce qui montre la confiance particulière que le seigneur Nguyễn plaçait en lui.
En 1800, Nguyễn Văn Thoại reçut le titre de Khâm sai Thượng đạo Bình Tây tướng quân, chargé de coopérer avec les forces lao pour attaquer les Tây Sơn à Nghệ An. Cependant, durant cette campagne, il se retira de sa propre initiative vers le Sud sans en avoir reçu l’ordre, ce qui lui valut d’être rétrogradé au rang de Cai đội. Malgré cela, cette faute ne lui fit pas perdre la confiance de Nguyễn Phúc Ánh.
Après l’unification du pays en 1802 et l’accession au trône impérial de Nguyễn Phúc Ánh sous le nom de règne Gia Long, l’empereur continua à employer Nguyễn Văn Thoại avec considération. Il fut nommé Khâm sai Thống binh Cai cơ, participa à la pacification et à la stabilisation de Bắc Thành, puis occupa successivement les fonctions de Trấn thủ de Bắc Thành, Trấn thủ de Lạng Sơn et Trấn thủ de Định Tường. Il s’agissait de territoires occupant tous une position stratégique, exigeant de leur responsable à la fois des compétences militaires et une expérience administrative.
Dans les années 1812-1813, Nguyễn Văn Thoại reçut la mission de se rendre au Cao Miên, c’est-à-dire au Cambodge, afin d’accueillir le roi Nặc Ông Chân et de l’amener à Gia Định. Il escorta ensuite ce roi de retour à Phnom Penh et y resta pour remplir une mission de protection. Son action contribua à consolider l’influence de la dynastie Nguyễn au Cao Miên, tout en maintenant la sécurité de la frontière du Sud-Ouest dans un contexte de rivalité d’influence entre le Vietnam et le Siam.
Gouverneur de Vĩnh Thanh et mise en valeur du Sud-Ouest
Après trois années de mission au Cao Miên, Nguyễn Văn Thoại fut rappelé à la capitale en 1816, puis nommé en 1817 gouverneur de la province de Vĩnh Thanh. Ce fut la période la plus importante de sa carrière mandarinale, car son talent ne s’exprima plus seulement sur le champ de bataille, mais aussi dans ses capacités d’organisation, d’administration et de développement d’une région frontalière.
Constatant que la région du Sud-Ouest comptait encore de nombreuses terres incultes, une population clairsemée et un réseau de transport peu développé, Nguyễn Văn Thoại concentra ses efforts sur une politique de défrichement, de fondation de villages, de creusement de canaux, d’ouverture de routes et de consolidation du système défensif. Dès l’année 1817, il organisa la création de cinq nouveaux villages sur Cù lao Dài, créant ainsi des conditions favorables pour que les migrants puissent s’y établir et y produire.
En 1818, il dirigea le creusement du canal Thoại Hà, reliant Long Xuyên à Rạch Giá, sur plus de 30 kilomètres. Cet ouvrage facilita non seulement la circulation fluviale et la mise en valeur des terres, mais contribua aussi à renforcer la mobilité militaire. Après son achèvement, l’empereur Gia Long donna son nom au canal ainsi qu’à la montagne voisine, formant les deux toponymes Thoại Hà et Thoại Sơn, en reconnaissance des mérites de ce grand serviteur.
De 1819 à 1824, Nguyễn Văn Thoại continua à diriger le creusement du canal Vĩnh Tế, le plus grand ouvrage hydraulique du Nam Bộ sous la dynastie Nguyễn. Long de près de 90 kilomètres, ce canal reliait Châu Đốc à Hà Tiên le long de la frontière du Sud-Ouest et mobilisa des dizaines de milliers de travailleurs pendant plusieurs années. Une fois achevé, il permit non seulement d’élargir les terres cultivables et de stimuler les échanges commerciaux, mais revêtit aussi une signification particulière en matière de défense nationale et d’affirmation de la souveraineté du Đại Nam sur la région frontalière. Pour honorer les mérites de l’épouse qui l’avait toujours accompagné durant l’exécution de cet ouvrage, l’empereur Minh Mạng donna au canal le nom de Châu Thị Tế, d’où l’appellation de canal Vĩnh Tế.
Parallèlement au creusement des canaux, Nguyễn Văn Thoại organisa également la fondation de nombreux nouveaux villages le long des deux rives, tels que Vĩnh Nguơn, Vĩnh Tế, Vĩnh Điều, Vĩnh Gia et Vĩnh Thông. Il accorda en même temps de l’argent, des vivres et une aide aux migrants afin qu’ils puissent stabiliser leur vie. Lorsque les habitants n’eurent pas encore la capacité de rembourser les prêts de la cour, il dépensa lui-même son argent pour les compenser, manifestant ainsi son sens des responsabilités et son souci de la vie du peuple.
Outre les travaux hydrauliques, il dirigea aussi la construction d’un réseau de routes terrestres. En 1825, il fit ouvrir la route de Châu Đốc à Lò Gò, aujourd’hui Angkor Borei, reliant les zones d’habitation et facilitant les déplacements ainsi que le transport des marchandises. De 1826 à 1827, il mobilisa encore des milliers de travailleurs pour construire la route Núi Sam-Châu Đốc ; après son achèvement, il fit ériger la stèle Châu Đốc Tân Lộ Kiều Lương afin de consigner le processus de construction.
À côté de l’œuvre de mise en valeur, Nguyễn Văn Thoại apporta aussi de nombreuses contributions à la protection de la frontière du Sud-Ouest. En 1820, avec les généraux de la dynastie Nguyễn, il réprima le soulèvement de Sãi Kế, rétablissant l’ordre à Gia Định et au Cao Miên. En 1821, il reçut en cumul les fonctions de Thống chế protecteur du Cao Miên, gardien de Châu Đốc et administrateur de la province de Hà Tiên. Grâce à ses contributions à la protection du Cao Miên, le roi Nặc Ông Chân offrit à la dynastie Nguyễn les deux territoires de Chân Sum et Mật Luật, contribuant à étendre et à consolider le territoire du Sud-Ouest.
Dans les dernières années de sa vie, Nguyễn Văn Thoại continua encore à veiller au développement des régions frontalières. En 1827, il organisa la création d’unités militaires de défense à Châu Đốc et Hà Tiên, puis retourna dans sa terre natale de Quảng Nam, où il donna de l’argent pour restaurer la maison communale, les pagodes et le marché d’An Hải. En 1828, après l’achèvement du canal Vĩnh Tế, il fit ériger la stèle Vĩnh Tế Sơn et organisa la collecte ainsi que la réinhumation des ossements des personnes mortes durant le creusement du canal, exprimant son respect envers l’effort et le sacrifice de dizaines de milliers de soldats et de travailleurs.
Les ouvrages qu’il initia, en particulier les canaux Thoại Hà et Vĩnh Tế, conservent jusqu’à aujourd’hui leur valeur économique, routière, défensive et territoriale. Ils ont fait du nom de Thoại Ngọc hầu l’un des plus grands serviteurs représentatifs de la dynastie Nguyễn.
Décès et inhumation
Après plus d’un demi-siècle de service dévoué auprès de la dynastie Nguyễn dans les domaines militaire, diplomatique et administratif des régions frontalières, Nguyễn Văn Thoại mourut d’une grave maladie à son poste de Châu Đốc, le 6e jour du 6e mois de l’année Kỷ Sửu, soit le 6 juillet 1829, à l’âge de 68 ans. Sa disparition mit fin à la vie d’un grand serviteur qui avait consacré presque toute sa jeunesse et ses dernières années à la protection, à la mise en valeur et au développement de la région du Sud-Ouest du pays.
Après sa mort, la cour lui conféra à titre posthume les titres de Tráng Võ tướng quân et de Trụ quốc Đô thống, ainsi que le nom posthume Võ Khác, afin de reconnaître ses grandes contributions à la dynastie Nguyễn. Son corps fut inhumé au pied du mont Sam, aujourd’hui dans la ville de Châu Đốc, province d’An Giang, lieu qu’il avait gardé pendant de longues années et où il avait directement dirigé l’œuvre de mise en valeur de la région frontalière. Son complexe funéraire, souvent appelé Sơn lăng, comprend la tombe de Thoại Ngọc hầu au centre, avec de part et d’autre les tombes de son épouse principale Châu Thị Tế et de sa seconde épouse Trương Thị Miệt, ou Trương Thị Thiệt. Sur la stèle funéraire de Nguyễn Văn Thoại sont gravés l’ensemble de ses titres, de ses mérites et de son nom posthume. Elle précise également que la stèle fut érigée en la dixième année de Minh Mạng, soit en 1829, par son fils Nguyễn Văn Lâm. Aujourd’hui, le mausolée de Thoại Ngọc hầu au pied du mont Sam demeure l’un des vestiges historiques les plus représentatifs de la province d’An Giang, ainsi qu’un lieu où la population se souvient et exprime sa reconnaissance envers ce grand dignitaire qui joua un rôle majeur dans la mise en valeur, la protection et l’affirmation de la souveraineté de la région du Sud-Ouest du pays. Il s’agit de l’un des vestiges historiques emblématiques du Tây Nam Bộ, classé monument historique national par le ministère de la Culture et de l’Information le 4 décembre 1997.
Famille
Son père était Nguyễn Văn Lượng, qui avait occupé la fonction de Từ thừa, petit mandarin chargé des rites sacrificiels dans les temples et sanctuaires de la cour.
Sa mère était Nguyễn Thị Tuyết, seconde épouse de Nguyễn Văn Lượng.
Concernant ses mariages, Nguyễn Văn Thoại eut une épouse principale et une seconde épouse. Son épouse principale était Châu Thị Tế, que les livres d’histoire mentionnent à plusieurs reprises et qui l’accompagna pendant de nombreuses années dans sa mission de garde de la région du Sud-Ouest. Pour reconnaître ses mérites et ses contributions dans l’aide au peuple ainsi que dans l’encouragement des travailleurs durant le creusement du canal, l’empereur Gia Long donna son nom au canal Vĩnh Tế, l’un des plus grands ouvrages hydrauliques et de transport du Nam Bộ au début du XIXe siècle. Sa seconde épouse était Trương Thị Miệt. Après la mort de Thoại Ngọc hầu, les deux femmes furent inhumées auprès de sa tombe, au pied du mont Sam, à Châu Đốc, An Giang, formant le complexe funéraire de Thoại Ngọc hầu qui est encore conservé aujourd’hui.
Concernant ses enfants, les sources historiques ne mentionnent pas de manière complète le nombre d’enfants de Nguyễn Văn Thoại. Toutefois, le fils le mieux connu est Nguyễn Văn Lâm, qui se chargea des funérailles de son père et fit ériger la stèle funéraire en la dixième année de Minh Mạng, soit en 1829. Sur la stèle funéraire, on lit encore l’inscription : « Hiếu nam Lâm phụng lập », confirmant que Nguyễn Văn Lâm fut celui qui érigea directement la stèle en mémoire de son père. En dehors de Nguyễn Văn Lâm, les documents historiques conservés fournissent très peu d’informations sur les autres enfants de Thoại Ngọc hầu.
Appréciations et évaluations
Dans l’histoire de la dynastie Nguyễn, Thoại Ngọc hầu Nguyễn Văn Thoại est l’un des grands serviteurs représentatifs qui possédèrent à la fois un talent stratégique militaire et une vision profonde de l’administration, du défrichement et du développement territorial. Si de nombreux célèbres généraux de son époque sont surtout rappelés pour leurs exploits sur les champs de bataille, le nom de Nguyễn Văn Thoại est également associé à l’œuvre de construction de la région frontalière du Sud-Ouest, laissant des empreintes durables dans les domaines économique, défensif et territorial.
Durant plus d’un demi-siècle au service de la dynastie Nguyễn, depuis les années où il suivit Nguyễn Phúc Ánh dans ses errances au cours de la guerre contre les Tây Sơn jusqu’au moment où il devint un grand dignitaire sous les règnes de Gia Long et de Minh Mạng, Nguyễn Văn Thoại manifesta toujours une loyauté absolue et un esprit de dévouement envers le pays. Il assuma à plusieurs reprises des missions difficiles, comme les ambassades au Siam, la protection du Chân Lạp, la garde des régions frontalières essentielles ou l’administration de territoires nouvellement mis en valeur. Dans la guerre comme dans la paix, il accomplit les responsabilités qui lui étaient confiées, devenant l’un des piliers de la dynastie Nguyễn dans le processus d’unification et de consolidation du pays.
Le talent de Thoại Ngọc hầu ne résidait pas seulement dans son art du commandement militaire, mais aussi dans sa pensée stratégique concernant l’édification du pays. Il comprit clairement que la protection de la région du Sud-Ouest ne pouvait pas reposer uniquement sur l’armée, mais devait associer le défrichement des terres, l’organisation de la population, le développement des voies de communication et la construction d’un système défensif. C’est pourquoi les ouvrages qu’il dirigea, tels que le canal Thoại Hà, le canal Vĩnh Tế, le réseau de routes, de ponts, ainsi que les dizaines de nouveaux villages formés sous son autorité, contribuèrent à transformer une région encore sauvage en centres d’habitation et de production importants. Ces ouvrages ne servaient pas seulement la vie économique ; ils créaient aussi une ligne de défense naturelle et affirmaient la présence ainsi que le pouvoir administratif des Nguyễn sur la frontière du Sud-Ouest.
Du point de vue historique, les contributions de Nguyễn Văn Thoại posèrent les bases du processus de vietnamisation et de stabilisation durable de la région An Giang-Hà Tiên, tout en contribuant à établir la souveraineté effective du Vietnam sur la zone frontalière limitrophe du Chân Lạp. L’organisation du défrichement, de la fondation de villages, de l’ouverture de routes, du creusement de canaux et de la construction de postes défensifs créa une base économique, démographique et administrative durable, exerçant une influence profonde sur la formation du visage actuel du delta du Mékong.
Cependant, sa carrière reflète aussi les limites du contexte historique de son temps. Les ouvrages de grande ampleur, en particulier le canal Vĩnh Tế, furent réalisés grâce au travail forcé de dizaines de milliers de soldats et de travailleurs civils, dont beaucoup durent subir des corvées extrêmement pénibles, certains perdant même la vie durant les travaux. Cette question a suscité de nombreux débats parmi les historiens. Néanmoins, replacée dans les conditions d’organisation de l’État et les méthodes de construction des ouvrages publics au début du XIXe siècle, cette réalité était une caractéristique commune à de nombreux États féodaux de la région. La responsabilité historique doit donc être envisagée dans l’ensemble du mécanisme administratif de la cour, plutôt que d’être entièrement imputée à Nguyễn Văn Thoại à titre individuel. En réalité, les sources historiques indiquent également qu’il prit à plusieurs reprises soin de la vie des migrants, avança de l’argent et des vivres pour aider les habitants à s’établir, et organisa la collecte ainsi que la réinhumation des ossements des personnes mortes pendant le creusement du canal, manifestant son souci de la vie et du sort du peuple.
Par ses grandes contributions dans les domaines militaire, administratif et territorial, Thoại Ngọc hầu est considéré comme l’un des grands serviteurs ayant exercé l’influence la plus profonde au Nam Bộ sous la dynastie Nguyễn. Son nom n’est pas seulement conservé dans les livres d’histoire ; il demeure aussi présent dans les terres, les canaux et les montagnes qui portent son nom, tels que Thoại Sơn et Thoại Hà. Son mausolée, son temple ainsi que de nombreux vestiges qui lui sont liés sont encore préservés et sont devenus des lieux culturels et historiques importants, exprimant la reconnaissance des générations postérieures envers un grand dignitaire qui consacra toute sa vie à l’œuvre d’extension du territoire, de protection des frontières et de développement de la terre méridionale.
Documents de référence
- Nguyễn Văn Hầu (2002), Thoại Ngọc Hầu và những cuộc khai phá miền Hậu Giang, Nxb Đại học quốc gia.
- Nhiều tác giả (2009), Kỷ yếu Hội thảo khoa học danh nhân Thoại Ngọc Hầu do Hội khoa học Lịch sử Việt Nam, UBND tỉnh An Giang và UBND thành phố Đà Nẵng.
- Nhiều người soạn (2007), Địa chí An Giang, tập 2, UBND tỉnh An Giang.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 3, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 4, Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Q.Thắng, Nguyễn Bá Thế (2005), Tự điển Nhân vật lịch sử, Nxb Tổng Hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
Tiếng Trung (中文)
身世
瑞玉侯阮文瑞（1761—1829），本名阮文瑞，是阮朝一位具有代表性的名将、治理者和功臣。他在辅佐阮福映统一国家的过程中作出了许多重要贡献，同时在嘉隆、明命两朝对西南边境地区的开拓、管理和保卫方面尤为突出。凭借军事才能与治国能力，他被视为十九世纪初对南部地区形成与发展具有重大影响的功臣之一。
他生于辛巳年十一月二十六日，即1761年12月21日，出生地为广南营奠磐府延福县安海村安中 xóm，今属岘港市安海坊。他的故乡是一个具有尚武传统的地区，并在阮主向南拓展疆土的过程中占有重要地位，这也有助于陶冶他日后成为名将的意志与品格。
其父为阮文亮，曾任祠丞，这是负责朝廷所管理庙宇祭祀事务的官职。其母为阮氏雪，是阮文亮的侧室。阮文瑞成长于一个有服务朝廷传统的家庭，因此很早便受到道义、责任意识和忠君爱国精神的熏陶。尽管并非出身权贵或名门望族，他仍凭借战场上的战功，以及在开垦、发展边远地区方面的成就，逐步确立了自己的才能与胆识。
事业
追随阮福映并建立许多战功
阮文瑞成长于国家连续发生郑阮纷争、继而西山运动爆发的时期。1775年，为躲避战乱，其母带着子女南下生活，定居于长沙岛上的泰平村，今属永隆省泳廉县。正是在这一新环境中，他开始了自己的军旅生涯。
1777年，年仅十六岁的阮文瑞来到定祥巴埇，请求加入阮福映的军队。仅一年之后，他便参加了从西山军手中收复嘉定城的战役。在接下来的岁月中，他始终追随阮福映，经历争夺基业最艰难的阶段。1782年，阮军在芹滁口战败后，他护送阮主退往巴埇。1784年至1785年，他两次随阮福映前往暹罗求援，共同经历艰难的流亡岁月。
当阮福映逐渐在嘉定恢复势力时，阮文瑞在收复南部地区的各项战役中不断建立战功。凭借才能与忠诚，1787年至1789年间，他被升为该奇，成为阮军中前途可期的青年武官之一。
此后数年，他继续被委以许多重要任务。1791年，他任窄概海口镇守，即婆地填海口一带，负责保卫沿海地区。1792年，在出使暹罗途中返回时，他指挥击溃一伙活跃于南部海域的爪哇海盗，保障了海上交通安全。1796年至1799年间，他多次被阮福映派往暹罗执行外交和军事任务，显示出阮主对他的特殊信任。
1800年，阮文瑞被封为钦差上道平西将军，配合老挝力量进攻乂安地区的西山军。然而，在这次战役中，他未经命令擅自撤军返回南方，因此被降为该队。尽管如此，这一失误并未使阮福映完全失去对他的信任。
1802年国家统一、阮福映登基称帝并改元嘉隆之后，皇帝继续重用阮文瑞。他被任为钦差统兵该奇，参与收复并稳定北城，随后先后担任北城镇守、谅山镇守和定祥镇守。这些地方均具有战略地位，要求主政者同时具备军事能力和治理经验。
1812年至1813年，阮文瑞受命前往高棉，即柬埔寨，迎接匿螉真王回嘉定，随后又护送其返回金边，并留驻执行保护任务。他的活动有助于巩固阮朝在高棉的影响，同时在越南与暹罗争夺影响力的背景下，维持西南边境地区安全。
镇守永清与开拓西南地区
在高棉执行三年任务之后，1816年阮文瑞被召回京城。1817年，他被任命为永清镇镇守。这是他仕途生涯中最重要的阶段，其才能不仅体现在战场上，也体现在组织、管理和发展边疆地区的能力上。
看到西南地区尚有大片荒地、人口稀少且交通系统落后，阮文瑞集中推行开荒、立村、挖渠、修路和巩固防御体系等政策。就在1817年，他组织在长沙岛上建立五座新村，为流民前来定居和生产创造条件。
1818年，他指挥开凿瑞河渠，连接龙川与沥架，全长三十多公里。该工程不仅便利水路交通和土地开垦，也增强了军事机动能力。工程完成后，嘉隆皇帝以他的名字命名该运河及旁边的山，形成瑞河、瑞山两个地名，以表彰这位功臣的贡献。
1819年至1824年，阮文瑞继续指挥开凿永济渠，这是阮朝时期南部最大的水利工程。该渠长近九十公里，沿西南边境连接朱笃与河仙，历时多年，动员数万名民夫。建成之后，该渠不仅扩大了耕作面积、推动贸易往来，而且在国防方面具有特别意义，并确认了大南对西南边境地区的主权。为纪念其夫人在工程实施过程中始终相伴和支持，明命皇帝将周氏济之名用于命名永济渠。
在开凿运河的同时，阮文瑞还组织在运河两岸建立一系列新村，如永源、永济、永调、永嘉和永通，并发给钱粮，帮助流民稳定生活。当百姓尚无能力偿还朝廷贷款时，他还自掏钱财代为补偿，体现出责任感以及对民生的关怀。
除水利之外，他还主持建设陆路交通系统。1825年，他开通从朱笃至炉埂，即今日 Angkor Borei 的道路，连接各居民区，并便利往来与货物运输。1826年至1827年，他又继续动员数千名民夫修筑岑山—朱笃道路。工程完成后，他命人立《朱笃新路桥梁碑》，记录修建过程。
在开拓之外，阮文瑞也对保卫西南边境作出许多贡献。1820年，他与阮朝诸将平定师计之乱，恢复嘉定和高棉秩序。1821年，他兼任统制保护高棉、按守朱笃并管理河仙镇。由于他在保护高棉方面的贡献，匿螉真王向阮朝献上真森和密律两地，有助于扩展和巩固西南领土。
晚年，阮文瑞仍继续关心边疆发展。1827年，他组织成立朱笃和河仙防守军队，同时返回故乡广南，捐资修缮村亭、寺庙，并恢复安海市场。1828年，在永济渠工程完成后，他立《永济山碑》，并组织收集、改葬在挖渠过程中牺牲者的遗骸，体现出对数万民兵劳力付出与牺牲的尊重。
他所倡导的工程，尤其是瑞河渠和永济渠，至今仍保有经济、交通、国防和领土主权方面的价值，使瑞玉侯之名成为阮朝最具代表性的功臣之一。
去世与安葬
在军事、外交和边疆治理等方面为阮朝尽忠服务半个多世纪之后，阮文瑞于己丑年六月六日，即1829年7月6日，在朱笃任所因急病去世，享年六十八岁。他的离世，结束了一位几乎将全部青春和晚年都奉献给保护、开拓和发展国家西南地区的功臣生涯。
去世后，朝廷追赠他壮武将军、柱国都统，赐谥号武恪，以表彰他对阮朝作出的巨大贡献。他的遗体安葬于岑山脚下，今属安江省朱笃市。这是他多年镇守并亲自指挥边疆开垦事业的地方。其陵墓区通常称为山陵，中心为瑞玉侯墓，两侧为正室周氏济和侧室张氏蔑，即张氏实之墓。阮文瑞墓碑上刻有完整官爵、功绩与谥号，并明确记载该碑立于明命十年（1829），由其子阮文林奉立。至今，岑山脚下的瑞玉侯陵仍是安江省具有代表性的历史遗迹之一，也是民众纪念和感念这位在开拓、保卫并确立西南地区主权方面作出重大贡献的名臣之地。此处也是西南部地区具有代表性的历史遗迹之一，并于1997年12月4日被文化—信息部列为国家级历史遗迹。
家属
其父为阮文亮，曾任祠丞，是负责朝廷庙宇祭祀事务的小官。
其母为阮氏雪，是阮文亮的侧室。
在婚姻方面，阮文瑞有一位正室和一位侧室。正室为周氏济，史书多次提及她，她也是多年陪伴阮文瑞镇守西南地区的人。为表彰她在照顾民众、鼓励民夫开凿运河过程中的功劳和贡献，嘉隆皇帝将她的名字用于命名永济渠，这是十九世纪初南部最大水利和交通工程之一。其侧室为张氏蔑。瑞玉侯去世后，两位夫人均安葬于其墓旁，位于安江朱笃岑山脚下，形成至今仍被保存的瑞玉侯陵墓区。
关于子女，史料并未完整记载阮文瑞的子女人数。不过，最为人所知的儿子是阮文林，他负责办理父亲丧葬，并于明命十年（1829）立墓碑。现存墓碑上仍有“孝男林奉立”字样，确认阮文林是直接立碑纪念父亲之人。除阮文林外，现存历史资料几乎没有提供关于瑞玉侯其他子女的更多信息。
认定与评价
在阮朝历史上，瑞玉侯阮文瑞是一位兼具军事谋略才能，以及行政管理、开荒拓土和疆域发展远见的代表性功臣。如果说许多同时代名将主要因战场功绩而被铭记，那么阮文瑞之名还与西南边疆建设事业紧密相连，并在经济、国防和领土主权方面留下持久印记。
他为阮朝服务半个多世纪，从追随阮福映在抗西山战争中奔波，到成为嘉隆、明命两朝的重臣，始终表现出绝对忠诚和为国家尽心尽力的精神。他多次承担艰难任务，如出使暹罗、保护真腊、镇守重要边疆地区以及治理新开拓之地。无论是在战争时期还是和平时期，他都完成了所受重任，成为阮朝统一与巩固国家过程中重要的支柱之一。
瑞玉侯的才能不仅在于统兵作战，也体现在具有战略性的国家建设思维上。他清楚认识到，保护西南地区不能只依靠军队，而必须结合开垦土地、组织居民、发展交通和建立防御体系。因此，由他指挥的瑞河渠、永济渠、道路桥梁系统以及数十个新村的建立，使原本荒僻的地区逐渐成为重要的居民和生产中心。这些工程不仅服务经济生活，也形成天然防线，确认了阮朝对西南边境地区的存在和管理权。
从历史角度看，阮文瑞的贡献为安江—河仙地区的越化和长期稳定奠定基础，同时有助于确立越南对真腊边境地区的实际主权。开荒、立村、修路、挖渠和建立堡垒体系，形成了稳定的经济、居民和行政基础，对今日湄公河三角洲面貌的形成产生了深远影响。
然而，他的事业也反映出当时历史背景的局限。大规模工程，特别是永济渠，是依靠数万民兵的强制劳役完成的，使许多人承受艰苦劳役，甚至在施工过程中丧生。这一点曾在史学界引发许多争论。不过，若放在十九世纪初国家组织方式和公共工程建设方式的条件下来看，这是当时区域内许多封建国家的共同特点。历史责任应在朝廷整体管理机制中加以理解，而不应完全归于阮文瑞个人。事实上，史料还记载他多次照顾流民生活，垫付钱粮帮助百姓安定，并组织收集、改葬挖渠死难者的遗骸，体现出他对民众生命与生活的关怀。
凭借在军事、行政和疆域发展方面的巨大贡献，瑞玉侯被视为阮朝时期南部地区最具深远影响的功臣之一。他的名字不仅保存在史书中，也留存在以其命名的土地、河渠和山岳之上，如瑞山、瑞河。其陵墓、祠庙以及相关遗迹至今仍被保存，并成为重要的历史文化地点，反映出后世对这位将一生献给开疆拓土、保卫边陲和发展南方土地的名臣的感念。
参考资料
- Nguyễn Văn Hầu (2002), Thoại Ngọc Hầu và những cuộc khai phá miền Hậu Giang, Nxb Đại học quốc gia.
- Nhiều tác giả (2009), Kỷ yếu Hội thảo khoa học danh nhân Thoại Ngọc Hầu do Hội khoa học Lịch sử Việt Nam, UBND tỉnh An Giang và UBND thành phố Đà Nẵng.
- Nhiều người soạn (2007), Địa chí An Giang, tập 2, UBND tỉnh An Giang.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 3, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 4, Nxb Giáo dục.
- Nguyễn Q.Thắng, Nguyễn Bá Thế (2005), Tự điển Nhân vật lịch sử, Nxb Tổng Hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
