Thời gian
- Mùng 4 tháng Giêng
Địa điểm
- Làng Miêng Hạ, xã Ứng Thiên, thành phố Hà Nội
Nhân vật thờ tự
Lễ hội
Hội làng Miêng Hạ được tổ chức hằng năm vào ngày mùng 4 tháng Giêng âm lịch để tưởng nhớ công lao của Cao Sơn Đại vương và Quý Minh Đại vương, đồng thời kỷ niệm chiến thắng của các ngài trong sự nghiệp bảo vệ nước Văn Lang. Đây là lễ hội truyền thống quan trọng nhất của cộng đồng cư dân Miêng Hạ, bảo lưu nhiều nghi thức, tập tục và trò diễn dân gian mang đậm dấu ấn tín ngưỡng nông nghiệp cổ truyền vùng châu thổ sông Hồng. Trong ký ức của các bậc cao niên, lễ hội Miêng Hạ xưa nổi tiếng khắp vùng với tên gọi “hội pháo”, bởi tiếng pháo không chỉ mở đầu lễ hội mà còn là biểu tượng cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.
Lễ hội được khai mở vào giờ Thìn (khoảng từ 7 đến 9 giờ sáng) bằng nghi thức đốt pháo lệnh. Làng có sáu giáp thay phiên nhau đăng cai tổ chức lễ hội; đến lượt giáp nào đảm nhiệm thì ông Trùm giáp sẽ làm chủ lễ, đánh ba hồi trống và châm ngòi quả pháo lệnh. Pháo lệnh được đặt trong một ống đồng lớn, nhồi thuốc nổ với trọng lượng khoảng 30–40 kg, tạo nên tiếng nổ vang dội khắp vùng. Tiếng pháo vừa là hiệu lệnh khai hội, vừa báo cho ba đoàn rước tại đền Thạch (của giáp Thạch và giáp Trù), đền Đông (của giáp Đông và giáp Tây) và đền Thượng (của giáp Thượng và giáp Đình) đồng loạt khởi hành nghênh kiệu về đình Miêng Hạ.
Mỗi đoàn rước gồm hai cỗ kiệu, trong đó có một kiệu rước cây bông – lễ vật mang ý nghĩa biểu tượng đặc biệt của lễ hội. Cây bông được làm bằng tre, có kết cấu hai tầng hình nón cụt, mặt trên đường kính khoảng 10 cm, mặt dưới khoảng 40 cm; xung quanh gắn đều 36 thanh tre nhỏ, mỗi thanh dài khoảng 40 cm, quấn giấy xanh, đỏ, vàng tạo thành những tua nhiều màu sắc. Chính giữa cây bông là một ống tre (nõ) dài khoảng 40 cm được cố định bằng hai thanh tre hình chữ thập. Sau khi đoàn rước tập trung trước sân đình, các kiệu được đặt ngay ngắn để chuẩn bị cử hành lễ tế lộ thiên (tế yến lộ thiên) vào giờ Ngọ (khoảng từ 12 đến 13 giờ).
Lễ tế lộ thiên được tiến hành rất trang trọng dưới sự điều hành của chủ tế, cùng hai quan viên giữ vai trò Đông xướng và Tây xướng. Nghi thức bắt đầu bằng lời xướng “Khởi chinh cổ tam thông”, ba hồi chiêng trống nổi lên mở đầu cuộc tế; tiếp đó là lời xướng “Nhạc âm, nhạc ti đồng khởi”, dàn nhạc lễ cùng cử nhạc; sau cùng là hiệu lệnh “Thiêu pháo”. Khi lời xướng vừa dứt, hàng loạt dây pháo của các giáp và của từng gia đình trong làng đồng loạt được đốt, tạo nên âm thanh rền vang như tiếng sấm đầu xuân, ánh lửa lóe sáng tượng trưng cho chớp và những cơn mưa tưới mát ruộng đồng. Trong quan niệm dân gian, đây là nghi thức cầu cho thiên nhiên thuận hòa, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu và cuộc sống no đủ.
Sau lễ tế ngoài trời, trai đinh các giáp rước kiệu vào đình đặt tại vị trí thờ tự. Những ngày tiếp theo, các cụ cao niên tiếp tục thực hiện các nghi lễ tế thần, trong khi nhân dân tham gia nhiều hoạt động vui xuân như xem hát, đánh đu và các trò vui dân gian. Trước đây, hội pháo được tổ chức rất quy mô nhưng về sau do việc chế tạo và đốt pháo tốn kém nên tục này dần chấm dứt, thay vào đó là các hoạt động diễn trò truyền thống.
Đến đêm rã đám, sau khi kết thúc các nghi lễ tế thần, lễ hội bước vào phần đặc sắc nhất là lễ tế tạ và tế tẩu mã, gắn với trò diễn “ội ại”, hay còn gọi là cướp nõ xé bông. Khi lễ tạ hoàn tất, toàn bộ màn trướng trong đình được hạ xuống, đèn đuốc đều tắt. Trong không gian tĩnh lặng, trai đinh các giáp lặng lẽ khiêng các cỗ kiệu ra khỏi đình để nhân dân đón về các đền bằng những bó đuốc sáng rực. Riêng sáu cây bông của sáu giáp được một cụ cao niên buộc chung vào một sợi dây, treo lên xà thượng lương giữa đình. Sau đó đèn lại được thắp sáng để mọi người cùng chứng kiến nghi thức cuối cùng trước khi trò diễn bắt đầu.
Theo tục lệ cổ của làng, khi đèn trong đình bất ngờ vụt tắt, cụ cao niên sẽ thả sáu cây bông xuống. Lúc ấy, trai đinh của sáu giáp cởi trần, đóng khố, đồng thanh hô vang tiếng “ội ại” rồi lao vào tranh cướp các cây bông. Người cướp được cây bông sẽ nhanh chóng xé lấy chiếc nõ tre ở giữa và mang về đền của giáp mình. Theo quan niệm dân gian, nếu giáp nào giành được ba chiếc nõ thì cả năm sẽ gặp nhiều may mắn, làm ăn phát đạt, mùa màng tốt tươi và dân làng bình an. Những người không cướp được nõ thường nhặt các thanh tre quấn giấy của cây bông đem về nhà lấy lộc đầu năm.
Các nhà nghiên cứu cho rằng trò ội ại là một nghi thức mang đậm dấu ấn tín ngưỡng phồn thực của cư dân nông nghiệp cổ. Tiếng hô “ội – ại” được xem là từ hèm cổ, phản ánh nhịp tiến – lùi trong động tác tranh cướp. Hình tượng nõ tượng trưng cho yếu tố dương, còn cây bông là biểu tượng đã được cách điệu của yếu tố âm; việc cướp nõ và xé bông thể hiện khát vọng về sự hòa hợp âm – dương, sinh sôi nảy nở và phát triển cộng đồng. Nghi thức này có nhiều điểm tương đồng với tục cướp nõ ở Dị Nậu (Phú Thọ), tục tắt đèn ở hội Giã La (Hoài Đức) hay tiếng hô trong lễ hội ở Vĩnh Phúc, nhưng nét độc đáo riêng của Miêng Hạ là hình ảnh trai đinh cởi trần đóng khố tranh cướp nõ trong bóng tối, được xem như sự tái hiện ký ức của những nghi lễ nguyên thủy từ xa xưa.
Sau khi đưa nõ về đền của giáp mình, trai đinh kính cẩn dâng lên ban thờ Thổ thần để làm lễ tạ, rồi đem hóa thành than trước sự chứng kiến và reo vui của toàn thể dân làng. Mọi người đều tin rằng việc giành được nõ sẽ mang lại phúc lành, may mắn và thịnh vượng cho cả giáp trong suốt năm mới.
Trò ội ại cùng với tục đốt pháo cầu mưa đã tạo nên bản sắc riêng của lễ hội đình Miêng Hạ, phản ánh rõ nét tâm thức của cư dân nông nghiệp về sự giao hòa giữa trời, đất và con người, đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống dân an, vật thịnh, mùa màng bội thu. Ngày nay, mặc dù nhiều nghi thức đã được điều chỉnh để phù hợp với điều kiện xã hội hiện đại và bảo đảm an toàn, lễ hội đình Miêng Hạ vẫn duy trì các nghi lễ truyền thống, đồng thời phục dựng trò ội ại như một hoạt động văn hóa tiêu biểu, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể của địa phương.
