Tên di sản: Lễ hội làng Thượng Liệt (Lễ hội làng Giắng)
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Quần thể di tích đình – chùa – lăng làng Thượng Liệt, xã Đông Tân, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình.
Thời gian tổ chức: Từ ngày 10 đến ngày 12 tháng Giêng âm lịch hằng năm.
Đối tượng thờ phụng: Công chúa Trần Quí Minh, con vua Trần Duệ Tông, được nhân dân suy tôn là Thánh Mẫu, Thành hoàng làng.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân hai thôn Đông Thượng Liệt và Tây Thượng Liệt cùng các cộng đồng dân cư địa phương.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3609/QĐ-BVHTTDL ngày 27/9/2018 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ hội làng Thượng Liệt là sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng truyền thống của cư dân làng Thượng Liệt, tên Nôm là làng Giắng, gắn liền với sự tích công chúa Trần Quí Minh, người được truyền tụng có công khai hoang, lập ấp và xây dựng đời sống cộng đồng tại địa phương. Lễ hội được tổ chức vào dịp đầu xuân nhằm tưởng nhớ công đức của bà, đồng thời tạo điều kiện để nhân dân gặp gỡ, giao lưu và tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống. Nổi bật trong lễ hội là tục rước lễ Bà thợ và điệu múa Giáo cờ giáo quạt, một hình thức múa dân gian cổ được lưu truyền qua nhiều thế hệ, kết hợp các yếu tố nghi lễ, nghệ thuật trình diễn và tín ngưỡng nông nghiệp. Với hệ thống phong tục, nghi thức và hoạt động cộng đồng đặc sắc, lễ hội làng Thượng Liệt góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống và củng cố sự gắn bó giữa các thế hệ cư dân làng xã.
Lịch sử hình thành và nhân vật thờ phụng
Theo thần tích hiện lưu giữ tại đình làng Thượng Liệt, vào thời Trần, vua Trần Duệ Tông có ba người con gái là Trần Quí Minh, Trần Thị Bảo Hoa và Trần Thị Ngọc Ánh. Tương truyền, ba công chúa được đưa sang phương Bắc để cống Hồ nhưng đều cự tuyệt việc gần gũi nhà vua. Khi nghe tin vua cha qua đời, công chúa Trần Quí Minh thuận ý trở thành cung phi với điều kiện được để tang cha trong ba năm và được dựng một cây cầu vồng để lập đàn tụng kinh cầu siêu cho vua cha. Trong thời gian chịu tang, ba chị em sưu tầm được cuốn Chiêu Quân cống Hồ, về sau trở thành một yếu tố gắn liền với sự tích hình thành điệu múa Giáo cờ giáo quạt.
Sau khi mãn tang, ba công chúa đóng cuốn sách vào tráp, sơn kín rồi thả trôi về đất Việt, sau đó định gieo mình xuống biển tự vẫn nhưng không thành. Theo thần tích, đến năm 1388, khi tình hình triều chính trong nước yên ổn, ba chị em được đón trở về để tiếp nối sự nghiệp của vua cha. Trên đường về bằng đường biển, các bà tìm lại chiếc tráp đã thả trước đó và dự định sẽ định quân cơ tại nơi chiếc tráp trôi dạt vào. Khi đến cửa biển sông Trà, ba chị em gặp một bè gỗ trôi cùng chiếc tráp trên sông, từ đó quyết định chọn vùng đất ven sông Trà Lý làm nơi định cư và gây dựng cơ nghiệp.
Ba chị em chia nhau đến những vùng dân cư sinh sống bằng nghề chài lưới. Người em út Trần Thị Ngọc Ánh ở lại vùng cửa biển; người em thứ Trần Thị Bảo Hoa về thôn Phúc Lộc, nay thuộc xã Thái Giang, huyện Thái Thụy; còn người chị cả Trần Quí Minh đến ấp Giắng, tức làng Thượng Liệt ngày nay. Tại đây, bà Quí Minh tập hợp cư dân, tổ chức khai khẩn đất hoang, phát triển sản xuất nông nghiệp, lập trang ấp và dựng chùa. Những hoạt động được ghi lại trong thần tích đã hình thành truyền thống tôn kính bà như người có công khai phá và xây dựng vùng đất Thượng Liệt.
Tương truyền, công chúa Trần Quí Minh hóa vào ngày 13 tháng Tư âm lịch. Sau khi bà qua đời, nhân dân lập đình thờ phụng, suy tôn bà là Thánh Mẫu và Thành hoàng làng để tưởng nhớ công lao khai hoang, lập ấp và chăm lo đời sống cộng đồng. Theo tư liệu địa phương, đình Thượng Liệt hiện còn lưu giữ 22 đạo sắc phong, ghi nhận việc triều đình ban tặng mỹ tự và tôn phong bà là Thượng đẳng thần. Ngày hóa của bà được dân làng tổ chức dâng hương, tế lễ, trong khi lễ hội chính được mở vào tháng Giêng theo luật lệ truyền thống của làng, bởi đây là dịp tổ chức điệu múa Giáo cờ giáo quạt gắn liền với sự tích công chúa Trần Quí Minh.
Thời gian và không gian tổ chức lễ hội
Lễ hội làng Thượng Liệt được tổ chức hằng năm từ ngày 10 đến ngày 12 tháng Giêng âm lịch tại quần thể di tích đình – chùa – lăng của làng. Trong đó, đình Thượng Liệt là không gian trung tâm, nơi diễn ra các nghi lễ thờ Thánh, rước lễ Bà thợ và trình diễn múa Giáo cờ giáo quạt. Chùa Thiên Đức là địa điểm khởi đầu của nghi thức rước lễ Phật vào ngày khai hội, tạo nên sự liên kết giữa không gian sinh hoạt Phật giáo với tín ngưỡng thờ Thành hoàng của cư dân địa phương. Các tuyến đường làng, khu vực Đông Thượng Liệt và Tây Thượng Liệt cũng trở thành một phần của không gian lễ hội thông qua những hoạt động rước lễ và sự tham gia của các gia đình, dòng họ.
Khác với một số lễ hội truyền thống được tổ chức vào ngày hóa của nhân vật thờ phụng, lễ hội làng Thượng Liệt được mở vào dịp đầu xuân theo luật lệ của làng. Theo quan niệm địa phương, chỉ trong kỳ hội tháng Giêng mới tổ chức múa Giáo cờ giáo quạt, điệu múa được truyền tụng do công chúa Trần Quí Minh sáng tạo. Vì vậy, ngày 13 tháng Tư âm lịch, tức ngày hóa của Thánh, chỉ tổ chức dâng hương và tế lễ, không mở hội với đầy đủ các nghi thức và hoạt động trình diễn. Sự phân biệt giữa ngày hóa và ngày hội chính phản ánh những quy định riêng trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng làng Giắng.
Công tác chuẩn bị lễ hội
Công tác chuẩn bị lễ hội bắt đầu từ ngày 27 tháng Chạp, khi Ban Quản lý di tích tổ chức lễ tắm tượng, còn gọi là lễ mộc dục, tại khu vực cung cấm của đình. Cùng với nghi thức này, các đồ thờ được lau chùi, kiệu rước được sơn sửa và hệ thống cờ hiệu được chỉnh trang để chuẩn bị cho ngày hội. Nhân dân trong làng cũng tiến hành quét dọn, sửa sang đường làng, ngõ xóm và chuẩn bị các điều kiện cần thiết phục vụ việc tổ chức lễ hội. Đây là giai đoạn quan trọng nhằm bảo đảm sự trang nghiêm của không gian thờ tự và huy động sự tham gia của cộng đồng vào công việc chung.
Một nội dung đặc biệt trong công tác chuẩn bị là việc lựa chọn Ông thầy và Bà thợ của hai thôn Đông Thượng Liệt và Tây Thượng Liệt. Ban Bảo trợ chịu trách nhiệm lựa chọn Ông thầy, còn Hội Tín đồ Phật giáo lựa chọn Bà thợ theo những tiêu chuẩn do làng quy định. Người được chọn phải không vướng đại tang, tiểu cố, có cuộc sống hôn nhân trọn vẹn, gia đình mẫu mực, hạnh phúc và con cháu đề huề. Sau khi được lựa chọn, các vị phải làm lễ xin phép Thánh, được Thánh chấp thuận mới chính thức đảm nhận nhiệm vụ phối hợp với Ban Quản lý di tích lo công việc tại đình trong thời hạn một năm.
Ngày 6 tháng Giêng, Ông thầy và Bà thợ của năm trước thực hiện việc báo cáo những công việc đã đảm nhiệm trong năm và bàn giao trách nhiệm cho người được lựa chọn trong năm mới. Danh tính Ông thầy, Bà thợ được thông báo rộng rãi để dân làng biết và cùng phối hợp thực hiện các công việc liên quan đến lễ hội. Theo luật lệ truyền thống, một người có thể đảm nhận vai trò Ông thầy nhiều lần, nhưng Bà thợ chỉ được đảm nhận vị trí này một lần duy nhất trong đời. Quy định ấy tạo nên tính chất đặc biệt của vai trò Bà thợ và thể hiện sự coi trọng của cộng đồng đối với những người được lựa chọn tham gia phụng sự Thánh.
Song song với việc lựa chọn Ông thầy, Bà thợ, dân làng còn chuẩn bị đội múa Giáo cờ giáo quạt. Những người tham gia được gọi là “cô lèn”, gồm khoảng 40 đến 50 bé gái từ 8 đến 15 tuổi, chưa lập gia đình và có gia đình không vướng tang sự. Đội múa được các bà, các nghệ nhân có kinh nghiệm hướng dẫn trong khoảng một tuần tại sân đình; trước đây việc tập luyện thường diễn ra tại nhà Bà thợ. Trong quá trình chuẩn bị, Bà thợ lựa chọn hai cô đảm nhận vai đi sứ và bốn cô tham gia múa đôi, đồng thời theo dõi việc tập luyện để đội múa thực hiện đúng các động tác, đội hình và trình thức truyền thống.
Các nghi lễ chính
Lễ rước Phật và khai hội
Sáng ngày 10 tháng Giêng, lễ hội làng Thượng Liệt chính thức bắt đầu bằng nghi thức rước lễ Phật từ chùa Thiên Đức. Đoàn rước xuất phát từ chùa, đi qua các tuyến đường trong làng trước khi trở về đình Thượng Liệt. Nghi thức thể hiện sự kết hợp giữa sinh hoạt Phật giáo và tín ngưỡng thờ Thành hoàng trong đời sống tinh thần của cư dân làng Giắng. Đồng thời, hành trình rước qua làng tạo điều kiện để cộng đồng cùng tham gia và mở đầu không khí lễ hội đầu xuân.
Khi đoàn rước về đến đình, Trưởng ban Quản lý di tích thực hiện nghi thức đánh trống khai hội, chính thức mở đầu các hoạt động lễ hội làng Thượng Liệt. Buổi chiều cùng ngày, đoàn tế nữ quan tiến hành lễ dâng hương và tế cáo, kính báo với Thánh về việc tổ chức lễ hội và bày tỏ lòng thành kính của nhân dân. Các nghi thức được thực hiện trong không gian trang nghiêm của đình làng, tạo tiền đề cho hoạt động rước lễ Bà thợ và múa Giáo cờ giáo quạt trong hai ngày tiếp theo.
Lễ rước Bà thợ
Lễ rước Bà thợ là một trong những nghi thức đặc sắc của lễ hội làng Thượng Liệt, được tổ chức vào sáng ngày 11 và 12 tháng Giêng với sự tham gia của hai thôn Đông Thượng Liệt và Tây Thượng Liệt. Theo tập tục trước đây, làng còn tổ chức rước lễ Ông thầy, nhưng những năm gần đây chỉ duy trì lễ rước Bà thợ. Trong hoạt động lễ hội, Ông thầy đảm nhận nhiệm vụ đón lễ và điển lễ, còn Bà thợ giữ vai trò chỉ huy, giám sát đội múa Giáo cờ giáo quạt. Trước kia, Bà thợ trực tiếp dạy múa cho các cô lèn, nhưng hiện nay công việc hướng dẫn có thể do những người có kinh nghiệm đảm nhận, trong khi Bà thợ vẫn chịu trách nhiệm theo dõi và giám sát quá trình trình diễn.
Trước ngày rước một hôm, Bà thợ đến đình rước chân hương thờ Thánh về nhà để lập ban thờ và phụng thờ trong một đêm. Sáng hôm sau, gia đình cùng anh em, họ hàng chuẩn bị lễ vật để tổ chức đoàn rước đưa Bà thợ về đình trình Thánh. Lễ vật do gia đình Bà thợ đảm nhận; nếu gia đình gặp khó khăn, anh em và dòng họ sẽ cùng đóng góp, hỗ trợ để hoàn thành việc lễ. Trong đoàn rước, hai Bà thợ mặc áo tế, quần hồng, đầu bịt nhiễu đỏ, ngồi trên những chiếc xe được trang hoàng công phu, phía sau là con cháu, họ hàng và đội múa Giáo cờ giáo quạt.
Khi đoàn rước đến cổng đình, hai Ông thầy của Đông Thượng Liệt và Tây Thượng Liệt ra đón lễ, hướng dẫn đoàn tiến vào sân đình theo đúng trình thức. Bà thợ Đông Thượng Liệt đi vào và ngồi bên cửa Đông, Bà thợ Tây Thượng Liệt đi vào và ngồi bên cửa Tây. Vị trí của hai Bà thợ được trang trí đẹp, có buông màn hồng, đồng thời là nơi các bà chỉ huy và giám sát đội múa của mình. Sau khi Ông chủ tế thực hiện nghi lễ dâng Thánh, đội múa Giáo cờ giáo quạt bắt đầu trình diễn trước sân đình. Trong hai ngày này, làng còn tổ chức tiếp nhận và rước lễ vật của các thôn, làng trong xã về dâng Thánh, thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa các cộng đồng dân cư.
Múa Giáo cờ giáo quạt
Múa Giáo cờ giáo quạt là nghi thức và hoạt động trình diễn giữ vị trí quan trọng nhất trong lễ hội làng Thượng Liệt. Theo thần tích, thần sắc và lời kể của các bậc cao niên, điệu múa có nguồn gốc từ thời Trần, được truyền tụng là do công chúa Trần Quí Minh sáng tạo dựa trên tích Chiêu Quân cống Hồ. Điệu múa được hình thành nhằm giúp người dân vơi bớt những nhọc nhằn trong lao động, đồng thời gửi gắm nỗi nhớ kinh thành và tâm trạng của người công chúa phải rời xa quê hương. Nội dung trình diễn tái hiện tâm trạng của công chúa trước khi lên đường đi xa, đặc biệt là cảnh từ biệt vua cha, kết hợp các yếu tố nghệ thuật múa dân gian với nghi thức thờ phụng và tín ngưỡng truyền thống.
Đội múa gồm những cô lèn, mỗi người cầm một lá cờ nhỏ và một chiếc quạt giấy. Trong suốt quá trình biểu diễn, người múa sử dụng các động tác chuyển cờ, chuyển quạt từ tay này sang tay kia, được gọi là tráo cờ, tráo quạt; theo cách phát âm địa phương, từ “tráo” được đọc chệch thành “giáo”, hình thành tên gọi Giáo cờ giáo quạt. Cờ tượng trưng cho hình ảnh người anh hùng ra trận đánh giặc, bảo vệ đất nước; cờ ngũ sắc còn biểu thị năm phương, gắn với ước nguyện mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Trong khi đó, quạt tượng trưng cho sự an nhàn, niềm vui sống và vẻ đẹp của người phụ nữ. Một chiếc trống cái được sử dụng làm hiệu lệnh, điều khiển nhịp điệu và sự phối hợp của đội múa.
Điệu múa Giáo cờ giáo quạt được tổ chức trước sân đình Thượng Liệt, với hệ thống 36 cấp múa theo cách tính ước lệ của dân gian. Các cấp múa có đội hình, tuyến múa và động tác phong phú, đòi hỏi người tham gia phải phối hợp chặt chẽ giữa cử động của bàn tay, bàn chân, nhịp nhún và các động tác quay người. Nhiều động tác mô phỏng cảnh sinh hoạt nơi thôn dã như chim bay, cò bay, chao tép, vạt tôm, chèo thuyền, qua đó phản ánh đời sống lao động và mối quan hệ của cư dân với môi trường tự nhiên. Đặc biệt, các đội hình vòng tròn di chuyển ngược chiều kim đồng hồ và đội hình hình số tám, biểu tượng âm dương, thể hiện những quan niệm tín ngưỡng gắn với nền nông nghiệp trồng lúa nước.
Trong hệ thống các cấp múa, múa đi sứ thường được thực hiện ở sân trong của đình, gắn với hình tượng người công chúa lên đường đi xa. Múa má do sáu em nhỏ tuổi nhất trong đội múa đảm nhận, tái hiện không khí đưa tiễn. Ở cấp múa bái vua, cô đi sứ phải giữ tư thế nghiêm trang khi đứng hoặc quỳ trước ban thờ, theo luật lệ không được chớp mắt, nếu để người xem phát hiện sẽ bị làng bắt lỗi. Những quy định này thể hiện tính nghi lễ và yêu cầu nghiêm ngặt trong quá trình trình diễn, đồng thời phản ánh sự coi trọng của cộng đồng đối với việc duy trì những động tác và quy tắc truyền thống.
Các cấp múa tiếp theo gồm múa cửa, múa rè, múa sắc ngũ phương, múa chèo đò, múa nhất quấn lân, nhị quấn lân, lòng ta cật ta, lòng ta cật người, diễn hoa cài cổ, đổi giáo một tay, đổi giáo hai tay, giáo cờ giáo quạt, xênh xang, múa rồng và nẩy cờ. Trong đó, múa cửa và múa rè có động tác tương tự nhưng khác nhau về đội hình; riêng múa rè có người đọc róng, tức đọc thơ theo trình thức của điệu múa. Múa sắc ngũ phương đi kèm lời róng mang ý nghĩa như một bài văn khấn, nhằm xua đuổi ma quỷ, tai ương và cầu mong an khang, phú quý cho dân làng. Múa nhất quấn lân được xem là cấp múa khó nhất, đòi hỏi sự chỉ đạo trực tiếp của người quản trò và các nghệ nhân ở hai bên cánh múa.
Cấp múa nẩy cờ là phần kết thúc của toàn bộ điệu múa Giáo cờ giáo quạt. Khi hoàn thành các cấp múa, những cô lèn lần lượt chạy đến giếng Thiên Thành ở phía trước sân đình để ném cờ và quạt xuống giếng. Theo quan niệm của các bậc cao niên trong làng, hành động này gắn với tục lệ “khăn áo trả người thì cờ quạt cũng phải trả người”, thể hiện sự hoàn tất của nghi thức và việc trao trả những vật dụng đã sử dụng trong quá trình trình diễn. Nghi thức kết thúc này tạo nên nét đặc trưng riêng của múa Giáo cờ giáo quạt, đồng thời cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa nghệ thuật múa, không gian đình làng và những quan niệm tín ngưỡng được lưu truyền trong cộng đồng.
Phần hội
Bên cạnh các nghi lễ thờ Thánh, tục rước Bà thợ và trình diễn múa Giáo cờ giáo quạt, lễ hội làng Thượng Liệt còn tổ chức nhiều hoạt động vui chơi, giải trí dân gian như chọi gà, cờ tướng, kéo co và đấu vật. Những trò chơi được tổ chức trong không khí đầu xuân, thu hút sự tham gia và cổ vũ của đông đảo nhân dân địa phương. Đây là dịp để người dân nghỉ ngơi, vui chơi sau những ngày lao động vất vả, đồng thời tạo điều kiện giao lưu giữa các gia đình, dòng họ và cộng đồng dân cư. Các hoạt động phần hội góp phần duy trì những hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống, làm phong phú thêm đời sống tinh thần và tăng cường sự gắn kết trong làng xã.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội làng Thượng Liệt gắn với thần tích về công chúa Trần Quí Minh, người được nhân dân tôn kính vì công lao khai khẩn đất hoang, lập trang ấp, phát triển nông nghiệp và xây dựng làng Giắng. Những truyền tích về bà góp phần lưu giữ ký ức cộng đồng đối với quá trình hình thành và phát triển của địa phương.
Giá trị văn hóa: Lễ hội bảo lưu những nghi lễ, phong tục và hình thức trình diễn dân gian đặc sắc, tiêu biểu là tục rước Bà thợ và múa Giáo cờ giáo quạt. Hệ thống cấp múa, động tác, đội hình, lời róng và những biểu tượng cờ, quạt phản ánh sự phong phú của nghệ thuật trình diễn truyền thống.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện tín ngưỡng thờ Thành hoàng, Thánh Mẫu và truyền thống tưởng nhớ người có công với cộng đồng. Những nghi thức dâng hương, tế lễ, rước Bà thợ và múa sắc ngũ phương gửi gắm ước nguyện về mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, đời sống ấm no và hạnh phúc.
Giá trị cộng đồng: Việc lựa chọn Ông thầy, Bà thợ, tổ chức đoàn rước và huy động gia đình, dòng họ cùng tham gia lễ hội góp phần củng cố quan hệ gắn bó giữa các thế hệ. Đặc biệt, tục rước lễ Bà thợ còn là dịp con cháu bày tỏ lòng hiếu kính đối với cha mẹ, cầu mong các bậc sinh thành được mạnh khỏe, bình an.
Giá trị bảo tồn và trao truyền: Hoạt động truyền dạy múa Giáo cờ giáo quạt cho các cô lèn từ 8 đến 15 tuổi tạo nên môi trường trao truyền trực tiếp giữa các nghệ nhân, người cao tuổi và thế hệ trẻ. Qua đó, những tri thức, kỹ năng trình diễn, phong tục và quy định truyền thống của làng được tiếp nối, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của cộng đồng.
Lễ hội làng Thượng Liệt được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3609/QĐ-BVHTTDL ngày 27/9/2018.
Việc ghi danh góp phần khẳng định những giá trị tiêu biểu của lễ hội trong việc bảo lưu tín ngưỡng thờ Thành hoàng, những phong tục truyền thống và nghệ thuật múa Giáo cờ giáo quạt. Đồng thời, đây là cơ sở quan trọng để cộng đồng tiếp tục gìn giữ, trao truyền và phát huy các giá trị văn hóa gắn với lịch sử hình thành và đời sống tinh thần của làng Thượng Liệt.
