Tên di sản: Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Thị trấn Sông Đốc, huyện Trần Văn Thời, tỉnh Cà Mau
Thời gian tổ chức: Ngày 15 và 16 tháng 2 âm lịch hằng năm
Đối tượng thờ phụng: Thần Nam Hải – Cá Ông
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng ngư dân Sông Đốc và ngư dân hoạt động trên vùng biển Tây
Không gian chính: Lăng Ông Sông Đốc, cảng cá Sông Đốc, cửa sông Ông Đốc và vùng biển Tây
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, Quyết định số 600/QĐ-BVHTTDL ngày 03/02/2021 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
Giới thiệu di sản
Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc là lễ hội truyền thống tiêu biểu của cộng đồng ngư dân vùng biển Cà Mau, gắn với tín ngưỡng thờ Cá Ông – vị thần Nam Hải được ngư dân tin là có khả năng cứu giúp người gặp nạn trên biển. Lễ hội được tổ chức vào ngày 15 và 16 tháng 2 âm lịch với mục đích tưởng nhớ công đức Cá Ông, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, ngư dân ra khơi bình an, đánh bắt thuận lợi và mùa biển bội thu. Điểm đặc sắc của lễ hội là đoàn hàng trăm tàu thuyền cùng ra biển thực hiện nghi thức Nghinh Ông, tạo nên một không gian lễ hội rộng lớn từ Lăng Ông, khu dân cư, cửa sông đến biển khơi.
Theo truyền thống của cộng đồng Sông Đốc, ngày 15/7/1925, sau một đêm bão lớn, xác một Cá Ông trôi dạt vào khu vực Vàm Xoáy, Rạch Gốc. Ngư dân đã đưa xác Ông về Vàm Rạch Ruộng, lập lăng để thờ phụng. Năm 1943, Lăng Ông bị pháo của tàu Pháp làm cháy. Người dân đã cứu phần hài cốt còn lại, quấn trong vải đỏ và tiếp tục thờ tại một lăng mới ở Vàm Sông Đốc. Đến năm 1960, Lăng Ông được di chuyển về vị trí tại thị trấn Sông Đốc và duy trì việc thờ phụng cho đến nay. Trong dân gian còn lưu truyền câu chuyện mang màu sắc Phật giáo về nguồn gốc Cá Ông. Theo đó, Quan Âm Bồ Tát đã hóa những mảnh áo cà sa thành đàn cá voi và ban cho chúng khả năng bơi nhanh để cứu người, cứu thuyền gặp nạn trên biển. Từ những câu chuyện và trải nghiệm thực tế của ngư dân, Cá Ông dần trở thành biểu tượng của sự cứu giúp, che chở và may mắn trong đời sống nghề biển.
Lễ Nghinh Ông
Lễ Nghinh Ông diễn ra vào trưa ngày 15 tháng 2 âm lịch và là nghi thức trung tâm của toàn bộ lễ hội. Trước khi xuất phát, Ban Trị sự, học trò lễ, đội lân, đội trống và những người tham gia tập trung tại Lăng Ông. Đoàn rước có trống dẫn đầu, tiếp đến là lân, đội cờ, lính lệ, học trò lễ, Đào thài, Long đình và Ban Trị sự. Khi đoàn Nghinh Ông đi qua, nhiều gia đình hai bên đường lập hương án trước nhà để thắp hương bái vọng thần Nam Hải. Đến cảng cá Sông Đốc, đoàn lên chiếc tàu lễ, được trang trí trang trọng với màn che, hương án và không gian hành lễ, còn gọi là Nhà thủy lục. Tàu lễ thường được lựa chọn từ gia đình làm ăn thuận lợi, có uy tín trong cộng đồng. Hai bên tàu lễ có hai tàu hộ vệ, phía sau là hàng trăm tàu cá của ngư dân cùng tham gia. Những năm gần đây, đoàn Nghinh Ông thường có khoảng 250–300 tàu thuyền, tạo thành một đoàn rước lớn trên biển.
Nghi thức thỉnh Ông trên biển
Khi tàu lễ ra tới vùng nước trong ngoài biển Tây, Ban Trị sự thắp hương trước Long đình và Chánh bái thực hiện nghi thức xin keo để thỉnh Ông. Nếu xin keo thuận hoặc nhìn thấy hiện tượng Cá Ông nổi lên phun nước, thường gọi là “Ông dọi”, cộng đồng quan niệm rằng Ông đã đồng ý trở về Lăng dự lễ. Nếu chưa được keo thuận, đoàn tiếp tục đi xa hơn về phía Tây, chờ hết một tuần hương rồi tiếp tục làm lễ. Khi nghi thức hoàn tất, Ban Trị sự lấy nước biển trong cho vào những bình đã chuẩn bị để mang về thờ tại Lăng Ông. Sau đó, tàu lễ cùng toàn bộ đoàn tàu quay trở lại cửa Sông Đốc. Đoàn rước từ cảng trở về Lăng theo thứ tự ban đầu và làm lễ thỉnh Ông vào Chánh điện, kết thúc nghi thức Nghinh Ông.
Lễ Tế Tiền hiền
Tối ngày 15 tháng 2 âm lịch, Ban Trị sự tiến hành Lễ Tế Tiền hiền. Nghi lễ tưởng nhớ những thế hệ tiền nhân có công khai phá vùng đất, lập làng, hình thành nghề nghiệp và xây dựng cộng đồng cư dân Sông Đốc. Đây cũng là dịp cộng đồng bày tỏ đạo lý tri ân những người đi trước bên cạnh việc thờ thần Nam Hải.
Lễ Chánh tế
Đêm ngày 15 diễn ra Lễ Chánh tế, là nghi thức quan trọng tại Chánh điện Lăng Ông. Các thành viên Ban Trị sự quỳ trước bàn thờ thần Nam Hải. Đại diện chủ lễ đọc văn tế, trong đó cung thỉnh thần Nam Hải cùng nhiều vị thần linh gắn với sông nước, biển cả. Lễ Chánh tế thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với vị thần bảo trợ nghề biển và gửi gắm mong ước về một năm bình an, thuận buồm xuôi gió, đánh bắt được mùa.
Lễ Tống Ôn
Sau Chánh tế là Lễ Tống Ôn, mang ý nghĩa tiễn các vị thần và những âm linh trở về biển sau khi dự lễ với cộng đồng. Ngư dân chuẩn bị một chiếc thuyền mô hình dài khoảng 1 m, tạo dáng giống tàu đánh bắt ngoài khơi. Trong thuyền đặt các lễ vật như gà, vịt, gạo, muối và vàng mã. Đến khuya, đoàn đưa thuyền ra bến sông rồi chuyển lên một chiếc xuồng để đưa ra cửa Sông Đốc. Tại đây, mọi người thắp hương khấn nguyện và thả thuyền xuống nước, tiễn các vị thần linh và âm hồn trở về biển.
Ngày hội cộng đồng
Sáng ngày 16 tháng 2 âm lịch, đông đảo người dân, chủ tàu, tài công, ngư phủ và những người làm nghề thu mua thủy sản đến Lăng Ông dâng hương, cầu mong một năm làm ăn thuận lợi, an toàn và được mùa. Nhiều ngư dân từ các địa phương khác đang đánh bắt tại vùng biển Tây hoặc Vịnh Thái Lan cũng về tham dự. Sau phần dâng hương, cộng đồng cùng dùng tiệc, gặp gỡ và trao đổi kinh nghiệm nghề biển. Trong những ngày hội còn có hát bội, múa lân và các trò chơi dân gian, tạo nên không khí vui tươi sau thời gian dài lao động ngoài biển.
Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc mang đậm đặc trưng của văn hóa cư dân biển Tây Nam Bộ. Đặc điểm nổi bật nhất là không gian lễ hội mở rộng từ đất liền ra biển, với đoàn hàng trăm tàu cá cùng tham gia rước thần Nam Hải. Tín ngưỡng thờ Cá Ông phản ánh mối quan hệ gần gũi giữa con người với biển cả. Cá Ông vừa được xem là vị thần cứu nạn, vừa là biểu tượng của sự bình an và may mắn đối với nghề đánh bắt. Các nghi thức Nghinh Ông, lấy nước biển, Tế Tiền hiền, Chánh tế và Tống Ôn tạo thành một hệ thống nghi lễ gắn chặt với môi trường sông nước và đời sống nghề nghiệp của cộng đồng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng cư dân Sông Đốc, đồng thời lưu giữ ký ức về nghề biển và lịch sử lập làng tại vùng ven biển Cà Mau.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội thể hiện tín ngưỡng thờ Cá Ông và lòng biết ơn đối với vị thần được ngư dân tin là cứu giúp con người giữa biển khơi.
Giá trị văn hóa biển: Hệ thống nghi lễ, đoàn tàu Nghinh Ông, việc lấy nước biển và Tống Ôn phản ánh trực tiếp môi trường sống, nghề nghiệp và cách ứng xử với biển của cư dân Cà Mau.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội tập hợp đông đảo chủ tàu, tài công, ngư phủ và cư dân các làng biển, góp phần củng cố sự đoàn kết, tương trợ và mối quan hệ nghề nghiệp trong cộng đồng.
Giá trị nghệ thuật: Hát bội, múa lân, âm nhạc lễ và các hình thức trình diễn dân gian góp phần tạo nên không gian văn hóa đa dạng của lễ hội.
Giá trị về tri thức và ứng xử với tự nhiên: Tín ngưỡng thờ Cá Ông thể hiện sự tôn trọng đối với sinh vật biển và môi trường tự nhiên, đồng thời phản ánh kinh nghiệm, niềm tin và thái độ ứng xử của nhiều thế hệ ngư dân với biển cả.
Lễ hội Nghinh Ông Sông Đốc là một thực hành văn hóa tiêu biểu của cộng đồng ngư dân Cà Mau, nơi tín ngưỡng thờ Cá Ông hòa quyện với nghề biển, sinh hoạt cộng đồng và các hình thức nghệ thuật dân gian. Đoàn tàu Nghinh Ông giữa biển Tây là nét đặc trưng nổi bật, thể hiện niềm tin, sự đoàn kết và khát vọng về những chuyến ra khơi bình an, mùa biển bội thu của cư dân Sông Đốc.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
