Tên di sản: Lễ hội truyền thống Nữ tướng Lê Chân
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền Nghè, đình An Biên, Quảng trường Tượng đài Nữ tướng Lê Chân và các không gian văn hóa liên quan tại thành phố Hải Phòng
Thời gian tổ chức: Dịp mùng 8 tháng Hai âm lịch hằng năm
Đối tượng thờ phụng, tưởng niệm: Nữ tướng Lê Chân
Cộng đồng thực hành: Nhân dân thành phố Hải Phòng, đặc biệt là cộng đồng cư dân vùng An Biên xưa
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016
Lễ hội Nữ tướng Lê Chân là một trong những lễ hội truyền thống quan trọng của người dân Hải Phòng, được tổ chức hằng năm nhằm tưởng nhớ công lao của Nữ tướng Lê Chân – người có công khai khẩn, lập nên vùng đất An Biên trang, tiền thân của một phần đô thị Hải Phòng ngày nay. Trong tâm thức cộng đồng, bà được tôn vinh là Thành hoàng của vùng đất, là biểu tượng cho tinh thần yêu nước, ý chí quật cường và công lao mở mang quê hương. Lễ hội diễn ra trang trọng với các nghi thức rước, dâng hương, tế lễ, cùng nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trò chơi dân gian. Năm 2016, lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nữ tướng Lê Chân và vùng đất An Biên
Theo thần tích, Nữ tướng Lê Chân sinh năm 20 sau Công nguyên tại xã An Biên, huyện Đông Triều, phủ Kinh Môn, xứ Hải Dương, nay thuộc vùng Đông Triều, Quảng Ninh. Cha bà là cụ Lê Đạo, mẹ là bà Trần Thị Châu, gia đình có truyền thống chữa bệnh giúp người. Từ nhỏ, Lê Chân nổi tiếng thông minh, xinh đẹp, giỏi võ nghệ và có chí khí hơn người. Thái thú Tô Định nghe danh, muốn ép bà làm tỳ thiếp nhưng gia đình kiên quyết từ chối, sau đó cụ Lê Đạo bị hãm hại.
Mang nặng nợ nước, thù nhà, Lê Chân cùng thân quyến rời quê đến vùng An Dương, cửa sông Cấm để khai hoang, lập ấp. Khu vực này ban đầu được gọi là làng Vẻn, sau đổi thành trang An Biên. Tại đây, bà tổ chức dân cư, mở mang đất đai và từng bước xây dựng một vùng cư trú ngày càng ổn định. Công lao lập ấp của Lê Chân trở thành một phần quan trọng trong ký ức lịch sử của cư dân Hải Phòng.
Theo Hai Bà Trưng khởi nghĩa
Khi nghe tin Hai Bà Trưng đang chuẩn bị dựng cờ khởi nghĩa ở xứ Đoài, Lê Chân tìm đến cùng bàn kế sách chống quân xâm lược. Sau đó bà trở về An Biên, chiêu tập binh mã, luyện rèn vũ khí, tích trữ lương thảo và chuẩn bị lực lượng. Mùa xuân năm Canh Tý 40, khi Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa tại Mê Linh, Lê Chân cùng đội nghĩa binh vùng ven biển xứ Đông nhanh chóng hưởng ứng. Lực lượng của bà trở thành một bộ phận quan trọng trong đội quân khởi nghĩa chống Đông Hán.
Sau khi cuộc khởi nghĩa giành thắng lợi, Lê Chân được Hai Bà Trưng phong Thánh Chân Công chúa, giao chức Chưởng quản binh quyền, coi giữ vùng hải tần ở duyên hải Đông Bắc. Bà trở về An Biên tiếp tục mở mang đất đai, phát triển sản xuất, xây dựng làng xóm và củng cố lực lượng. Tại khu vực trọng yếu phía đông, bà cho đào hào, đắp lũy để phòng thủ. Khi Mã Viện đem quân sang đàn áp cuộc khởi nghĩa, lực lượng nghĩa quân suy yếu và Lê Chân cuối cùng đã tuẫn tiết để bảo toàn khí tiết.
Đền Nghè và việc phụng thờ Nữ tướng Lê Chân
Sau khi Nữ tướng Lê Chân qua đời, nhân dân vùng An Biên lập đền thờ để tưởng nhớ công lao của bà. Nơi thờ tự này được gọi là An Biên cổ miếu, về sau trở thành đền Nghè. Trải qua nhiều thế hệ, đền Nghè trở thành trung tâm tín ngưỡng quan trọng gắn với việc phụng thờ Nữ tướng Lê Chân. Cùng với đình An Biên, nơi đây là một trong những không gian chính của lễ hội truyền thống hằng năm.
Đền Nghè hiện là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia, còn đình An Biên được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Trong những ngày hội, người dân và du khách có dịp đến chiêm bái các di tích này, đồng thời tìm hiểu sâu hơn về cuộc đời và công lao của Nữ tướng Lê Chân. Không gian lễ hội vì thế không tách rời hệ thống di tích lịch sử của vùng đất An Biên xưa. Đây cũng là sự kết nối giữa tín ngưỡng, lịch sử và đời sống đô thị Hải Phòng hiện đại.
Tượng đài Nữ tướng Lê Chân
Để tưởng nhớ người nữ tướng có công lớn với vùng đất Hải Phòng, năm 1999 thành phố tiến hành xây dựng Tượng đài Nữ tướng Lê Chân tại khu vực trung tâm. Tượng được đúc bằng đồng, cao 7,5m, nặng 19 tấn và hoàn thành vào cuối năm 2000. Công trình nhanh chóng trở thành một trong những biểu tượng nổi bật của thành phố Cảng. Trong những ngày lễ trọng, người dân và du khách thường đến dâng hoa, thắp hương tưởng nhớ bà.
Quảng trường Tượng đài Nữ tướng Lê Chân cũng trở thành một trong những không gian chính của lễ hội. Từ đền Nghè và đình An Biên, đoàn rước tiến về quảng trường để thực hiện các nghi lễ và tham gia những chương trình văn hóa, nghệ thuật. Việc kết nối ba không gian này tạo nên một hành trình tưởng niệm xuyên suốt từ nơi thờ tự truyền thống đến biểu tượng đô thị hiện đại. Qua đó, hình tượng Nữ tướng Lê Chân tiếp tục hiện diện rõ nét trong đời sống tinh thần của người dân Hải Phòng.
Lễ rước Nữ tướng Lê Chân
Một trong những nghi thức quan trọng của lễ hội là lễ rước từ đền Nghè và đình An Biên về Quảng trường Tượng đài Nữ tướng Lê Chân. Đoàn rước được tổ chức trang trọng với múa lân, trống, chiêng, bát biểu, kiệu Long đình, đoàn nhạc bát âm, đội tế nữ quan, đoàn dâng lễ cùng đông đảo nhân dân. Các thành phần trong đoàn được sắp xếp theo trình tự nghi lễ, tạo nên một không gian rước vừa trang nghiêm vừa rực rỡ. Đây là hoạt động thể hiện rõ sự tham gia rộng rãi của cộng đồng trong việc tưởng niệm Nữ tướng.
Đoàn rước kết nối các di tích và địa điểm gắn với cuộc đời, sự nghiệp của Lê Chân. Việc rước từ đền Nghè, đình An Biên đến tượng đài giúp tái hiện mối quan hệ giữa ký ức lịch sử và không gian đô thị Hải Phòng. Trên hành trình đó, nhân dân cùng tham gia dâng hương và đón đoàn rước. Nghi thức vì vậy không chỉ mang tính tín ngưỡng mà còn tạo nên một biểu tượng cộng đồng mạnh mẽ.
Dâng hương và tế nữ quan
Trong lễ hội, các nghi thức dâng hương và tế lễ được tiến hành với sự thành kính đặc biệt dành cho Nữ tướng Lê Chân. Đội tế nữ quan là một thành phần nổi bật, phù hợp với đối tượng được phụng thờ là một nữ anh hùng có công với dân, với nước. Các nghi thức được tổ chức tại đền Nghè, đình An Biên và khu vực tượng đài. Qua từng tuần tế, cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn đối với công lao lập ấp, phát triển vùng đất và tham gia khởi nghĩa chống ngoại xâm của bà.
Không khí tế lễ trang trọng tạo nên phần linh thiêng của lễ hội. Những nghi thức này giúp nối kết đời sống hiện tại với ký ức về Nữ tướng Lê Chân được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đồng thời, việc đông đảo người dân tham gia dâng hương thể hiện vị trí đặc biệt của bà trong tâm thức cộng đồng Hải Phòng. Đây cũng là một trong những lý do lễ hội được xem là lễ trọng của người dân thành phố Cảng.
Chợ Vẻn
Trong khuôn khổ lễ hội, Chợ Vẻn được tái hiện như một phiên chợ quê gắn với tên gọi ban đầu của khu dân cư do Lê Chân lập nên. Hoạt động này gợi nhớ về đời sống của cư dân An Biên thuở trước, khi vùng đất mới dần được khai phá và phát triển. Không gian chợ góp phần làm cho lễ hội không chỉ tập trung vào phần nghi lễ mà còn tái hiện một phần đời sống văn hóa, kinh tế truyền thống. Người dân và du khách có dịp giao lưu, tham quan và trải nghiệm không khí phiên chợ xưa.
Việc tái hiện Chợ Vẻn giúp kết nối câu chuyện về người lập ấp với đời sống sinh hoạt của cộng đồng. Từ một không gian lịch sử, tên gọi làng Vẻn được đưa trở lại trong lễ hội dưới hình thức sinh động, gần gũi. Qua đó, ký ức địa phương được truyền tải không chỉ bằng lời kể mà còn bằng trải nghiệm trực tiếp. Đây là một trong những hoạt động góp phần làm phong phú nội dung của lễ hội.
Nghệ thuật và trò chơi dân gian
Phần hội có nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật truyền thống như hát ca trù, chèo cổ, biểu diễn nhạc cụ dân tộc và các chương trình nghệ thuật tái hiện hình tượng Nữ tướng Lê Chân. Những tiết mục này góp phần kể lại câu chuyện lịch sử bằng ngôn ngữ sân khấu, âm nhạc và trình diễn. Các nghệ sĩ chuyên nghiệp và không chuyên cùng tham gia, tạo nên không khí sôi nổi trong những ngày hội. Qua đó, lễ hội trở thành không gian giới thiệu và bảo tồn nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống.
Bên cạnh biểu diễn nghệ thuật còn có nhiều trò chơi dân gian được tái hiện. Những hoạt động này thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia, tạo sự cân bằng giữa tính trang nghiêm của phần lễ với không khí vui tươi của phần hội. Trò chơi dân gian đồng thời góp phần đưa các hình thức sinh hoạt cộng đồng truyền thống trở lại đời sống hiện đại. Đây cũng là môi trường để các thế hệ trẻ tiếp cận và hiểu thêm về văn hóa quê hương.
Bộ Kim phẩm đền Nghè
Đền Nghè hiện còn lưu giữ một bộ hiện vật đặc biệt gắn với tín ngưỡng thờ Nữ tướng Lê Chân là Bộ Kim phẩm đền Nghè. Bộ kim phẩm gồm 22 hiện vật bằng vàng, được chế tác thủ công tinh xảo vào đầu thế kỷ XX dưới thời Nguyễn và được cung tiến vào đền để tri ân Thánh mẫu Lê Chân. Ngày 31/12/2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1712/QĐ-TTg công nhận Bộ Kim phẩm đền Nghè là Bảo vật quốc gia. Việc công nhận góp phần khẳng định giá trị đặc biệt của hệ thống di sản gắn với việc phụng thờ Nữ tướng Lê Chân.
Sau 48 năm được bảo quản tại Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, bộ kim phẩm được Bảo tàng Hải Phòng tiếp nhận lại và đưa ra trưng bày phục vụ nhân dân, du khách. Việc giới thiệu bảo vật trong dịp lễ hội tạo thêm một điểm nhấn quan trọng cho hoạt động quảng bá di sản. Qua đó, người tham dự không chỉ tiếp cận với các nghi thức phi vật thể mà còn có cơ hội tìm hiểu những hiện vật quý liên quan đến tín ngưỡng thờ Nữ tướng. Sự hiện diện của bộ kim phẩm làm rõ hơn mối liên hệ giữa di tích, lễ hội và hệ thống bảo vật được cộng đồng gìn giữ.
Đặc điểm và ý nghĩa
Lễ hội Nữ tướng Lê Chân có đặc điểm nổi bật là gắn trực tiếp với một nhân vật lịch sử vừa có công chống giặc vừa có công khai phá, lập ấp và xây dựng vùng đất. Vì vậy, nội dung tưởng niệm không chỉ hướng đến hình tượng một nữ tướng mà còn tôn vinh người có công tạo dựng nền móng cho cộng đồng An Biên. Các nghi thức rước, dâng hương, tế nữ quan cùng việc tổ chức tại đền Nghè, đình An Biên và tượng đài tạo nên một hệ thống không gian tưởng niệm liên hoàn. Qua đó, lễ hội thể hiện rõ mối liên hệ giữa nhân vật lịch sử với bản sắc đô thị Hải Phòng.
Lễ hội còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, đạo lý uống nước nhớ nguồn và niềm tự hào về quê hương. Việc tái hiện Chợ Vẻn, tổ chức các chương trình nghệ thuật, trò chơi dân gian và giới thiệu các di tích giúp lễ hội trở thành một không gian văn hóa tổng hợp. Người dân không chỉ đến dự lễ mà còn được tìm hiểu lịch sử, tham gia sinh hoạt cộng đồng và tiếp cận các giá trị nghệ thuật truyền thống. Vì vậy, lễ hội giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa của người dân thành phố Cảng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với Nữ tướng Lê Chân, người tham gia khởi nghĩa Hai Bà Trưng, có công khai phá vùng An Biên và trấn giữ vùng duyên hải Đông Bắc.
Giá trị tín ngưỡng: Việc phụng thờ Nữ tướng tại đền Nghè, đình An Biên cùng các nghi thức rước, dâng hương và tế lễ thể hiện lòng tôn kính sâu sắc của cộng đồng đối với người được tôn là Thành hoàng đất Cảng.
Giá trị văn hóa: Lễ hội kết nối nhiều không gian lịch sử như đền Nghè, đình An Biên, Tượng đài Nữ tướng Lê Chân và Chợ Vẻn, qua đó tái hiện nhiều lớp ký ức của vùng đất An Biên.
Giá trị giáo dục truyền thống: Lễ hội góp phần giáo dục lòng yêu nước, tinh thần chống ngoại xâm, đạo lý uống nước nhớ nguồn và niềm tự hào về lịch sử quê hương.
Giá trị nghệ thuật – trình diễn: Múa lân, trống chiêng, nhạc bát âm, ca trù, chèo cổ, biểu diễn nhạc cụ dân tộc và các chương trình sân khấu hóa tạo nên đời sống nghệ thuật phong phú trong lễ hội.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội có sự tham gia của các đội nghi lễ, nghệ nhân, nghệ sĩ và đông đảo tầng lớp nhân dân, qua đó tăng cường sự gắn kết và ý thức cùng gìn giữ di sản.
Giá trị di sản: Hệ thống đền Nghè, đình An Biên, Tượng đài Nữ tướng Lê Chân và Bộ Kim phẩm đền Nghè tạo nên một quần thể giá trị vật thể gắn chặt với lễ hội phi vật thể.
Giá trị quảng bá văn hóa: Lễ hội là dịp giới thiệu lịch sử, di tích, nghệ thuật truyền thống và hình ảnh con người Hải Phòng đến với du khách trong và ngoài địa phương.
Lễ hội Nữ tướng Lê Chân là một trong những lễ hội tiêu biểu của thành phố Hải Phòng, thể hiện lòng tri ân đối với người nữ tướng vừa có công đánh giặc giữ nước vừa có công khai khẩn, lập nên vùng đất An Biên. Qua các nghi thức rước từ đền Nghè và đình An Biên về Quảng trường Tượng đài Nữ tướng Lê Chân, các lễ dâng hương, tế nữ quan, cùng hoạt động nghệ thuật và trò chơi dân gian, lễ hội tiếp tục gìn giữ ký ức lịch sử và bản sắc văn hóa của thành phố Cảng. Năm 2016, Lễ hội truyền thống Nữ tướng Lê Chân được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị và sức sống bền vững của lễ hội trong đời sống cộng đồng.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
