Bà Triệu (226 – 248) – Chốn Thiêng

Bà Triệu (226 – 248)

Thân thế

Bà Triệu (226 – 248) là một nữ thủ lĩnh khởi nghĩa nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam vào thế kỷ thứ III. Bà tên thật là Triệu Thị Trinh, sinh ra tại miền núi Quan Yên (hay Quân Yên), thuộc quận Cửu Chân, nay là làng Quan Yên (hay Yên Thôn), xã Định Tiến, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa. Từ thuở nhỏ, Bà Triệu đã sớm tỏ rõ chí khí hơn người, với hoài bão lớn lao được thể hiện qua câu trả lời rắn rỏi với cha mình rằng: “Lớn lên con sẽ đi đánh giặc như bà Trưng Trắc, Trưng Nhị”. Cha mẹ mất sớm, Bà Triệu chuyển đến sống cùng với anh ruột là Triệu Quốc Đạt, một hào trưởng có uy tín tại vùng Quan Yên, nơi bà sau này gây dựng lực lượng khởi nghĩa chống lại ách đô hộ Đông Ngô.

Sự nghiệp

Từ thuở thiếu thời, Bà Triệu đã sớm bộc lộ khí phách mạnh mẽ và khác thường. Bà có sức vóc hơn người, giỏi võ nghệ và nuôi chí lớn muốn giúp dân thoát khỏi cảnh lầm than. Đến năm 19 tuổi, vì gặp người chị dâu độc ác, ngang ngược, không thể chung sống, bà đã trừ kẻ tàn bạo ấy rồi rời bỏ gia đình, ẩn mình nơi vùng núi Nưa hiểm trở (thuộc các vùng Triệu Sơn, Như Thanh và Nông Cống ngày nay). Tại đây, Bà Triệu dựng cờ chiêu mộ hào kiệt bốn phương, chẳng bao lâu đã tập hợp được hơn ngàn tráng sĩ trung dũng, hình thành một lực lượng vũ trang có tổ chức.

Đến mùa xuân năm Mậu Thìn (248), trước cảnh quan lại nhà Đông Ngô thống trị tàn bạo, sưu thuế nặng nề khiến dân chúng lầm than, Bà Triệu cùng anh trai là Triệu Quốc Đạt quyết định phất cờ khởi nghĩa. Từ căn cứ ở núi Nưa và Yên Định, nghĩa quân tiến đánh và chiếm được huyện trị Tư Phố – một vị trí quân sự trọng yếu ở hữu ngạn sông Mã, đồng thời là trung tâm cai trị của quân Đông Ngô tại vùng Cửu Chân. Thắng lợi này giúp nghĩa quân củng cố thế lực và lan rộng ảnh hưởng xuống vùng đồng bằng.

Giữa lúc thế lực đang trên đà phát triển, Triệu Quốc Đạt đột ngột qua đời. Nghĩa quân một lòng tôn Bà Triệu lên làm chủ soái, vì khâm phục trí dũng và khí phách của bà. Dưới sự chỉ huy của nữ chủ tướng, nghĩa quân phối hợp với ba anh em họ Lý ở vùng Bồ Điền, mở rộng phạm vi kiểm soát ra toàn bộ vùng Bắc Thanh Hóa. Đồng thời, bà cho xây dựng phòng tuyến quân sự từ Bồ Điền đến cửa biển Thần Phù nhằm ngăn chặn viện binh của quân Ngô từ phương Bắc theo đường biển tiến vào.

Hình tượng Bà Triệu cưỡi voi trắng một ngà, mặc giáp vàng, đi guốc ngà, cài trâm vàng, dẫn quân xung trận đã trở thành biểu tượng anh hùng rực rỡ. Bà được nhân dân tôn xưng là Nhụy Kiều Tướng Quân. Quân giặc nghe danh bà mà khiếp sợ. Truyền thuyết kể rằng để mua chuộc và lôi kéo bà, quân Ngô từng phong tước Lệ Hải Bà Vương, hứa ban nhiều vàng lụa, nhưng Bà Triệu kiên quyết kháng cự, không chịu khuất phục. Quân giặc phải thốt lên:

“Hoành qua đương hổ dị,
Đối diện Bà Vương nan.”
(Vung giáo đánh cọp còn dễ,
Đối mặt Bà Vương mới khó.)

Trước sự phát triển của cuộc khởi nghĩa, vua Ngô là Tôn Quyền sai tướng Lục Dận, cháu Lục Tốn, mang theo 8.000 quân tinh nhuệ sang đàn áp. Lục Dận vừa dùng quân lực, lại vừa dùng kế mua chuộc các thủ lĩnh địa phương để cô lập Bà Triệu. Sau nhiều trận chiến ác liệt tại phòng tuyến Bồ Điền, nghĩa quân dần rơi vào thế yếu vì lực lượng chênh lệch và không nhận được chi viện từ các phong trào địa phương khác. Căn cứ bị bao vây trong hơn hai tháng rồi tan vỡ, cuộc khởi nghĩa thất bại.

Qua đời – thờ phụng

Sau nhiều năm kiên trì chiến đấu chống lại ách đô hộ của nhà Ngô, thế lực của nghĩa quân Bà Triệu dần suy yếu trước sức tấn công mạnh mẽ và liên tiếp của quân xâm lược. Trong bối cảnh lực lượng bị tổn hao, quân lương ngày càng thiếu, bà vẫn giữ vững tinh thần quyết không khuất phục. Tuy nhiên, trước thế lực quá chênh lệch, nghĩa quân buộc phải rút về vùng núi Tùng (xã Triệu Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa) để cố thủ.

Tại đây, Bà Triệu đã lâm bệnh và qua đời vào ngày 21 tháng 2 (Âm lịch), khi tuổi đời còn rất trẻ. Sự ra đi của bà để lại tiếc thương sâu sắc trong lòng nhân dân. Người đời sau thương cảm mà tôn bà là Triệu Trinh Nữ Vương, một bậc nữ anh hùng bất khuất, dám đứng dậy chống cường quyền, quyết không cam chịu thân phận tầm thường.

Trên núi Tùng, thuộc xã Triệu Lộc, vẫn còn di tích lăng mộ Bà Triệu. Không xa lăng mộ, ngay dưới chân núi Gai, sát Quốc lộ 1A đoạn đi qua thôn Phú Điền, là Đền Bà Triệu. Đền nằm giữa không gian núi đồi thoáng đạt, phía trước là đồng bằng mở rộng, phía sau tựa lưng vào thế núi, tạo nên khung cảnh trang nghiêm và hài hòa. Mỗi năm, ngày 21 tháng 2 âm lịch, nhân dân địa phương cùng du khách thập phương tổ chức Lễ hội Bà Triệu long trọng: rước kiệu, tế lễ, diễn xướng dân gian… thể hiện lòng tri ân và niềm kính ngưỡng.

Nhận định – đánh giá

Bà Triệu được các sử gia nhiều đời ghi nhận là một trong những nữ anh hùng kiệt xuất của dân tộc Việt Nam. Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên thế kỷ XV nhận định rằng tuy cuộc khởi nghĩa chưa đạt đến quy mô khôi phục lãnh thổ như Hai Bà Trưng, nhưng tài năng và khí phách của Bà cũng là bậc hùng tài trong nữ giới, đủ để hiệu triệu quân dân, khiến các bộ lạc vùng Cửu Chân đi theo đông đảo như bóng theo hình. Điều đó cho thấy bà có uy tín, tầm ảnh hưởng và tài thao lược, biết khơi dậy tinh thần phản kháng trong dân.

Đến thế kỷ XIX, Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục và vua Tự Đức cũng khẳng định Bà Triệu là một nữ kiệt hiếm có, khí phách hơn người, dẫu nam nhi cũng khó sánh bằng, xứng đáng sánh vai cùng Hai Bà Trưng trong lịch sử chống ngoại xâm. Cách đánh giá này không chỉ đề cao sức mạnh chiến đấu mà còn tôn vinh ý chí tự chủ, tinh thần không chịu khuất phục, coi bà là biểu tượng của phẩm chất anh hùng của người phụ nữ Việt Nam.

Từ thế kỷ XVI, sử gia Lê Tung cũng đã xem cuộc khởi nghĩa của bà là minh chứng cho khả năng huy động lực lượng, tổ chức chiến trận và làm chủ tình thế trong buổi đầu thời Bắc thuộc. Những trang sử phong kiến, vốn thường đề cao vai trò nam giới, nhưng với Bà Triệu, họ dành tôn xưng đặc biệt, chứng tỏ sự kính trọng sâu sắc.

Tinh thần Bà Triệu không chỉ được ghi trong chính sử, mà còn sống mạnh mẽ trong thơ ca dân gian và truyền tụng. Hình ảnh bà cưỡi voi xung trận cầm cờ vàng giữa núi rừng Cửu Chân đã trở thành biểu tượng anh hùng gần gũi, mạnh mẽ và thiêng liêng. Câu nói dân gian “Hoành qua đương hổ dị, đối diện Bà Vương nan” (Múa giáo đánh cọp còn dễ, đối mặt Bà Vương thì khó) chính là lời khẳng định rõ ràng nhất về uy danh và nỗi khiếp sợ mà bà gây ra cho quân Ngô.

Trong thơ ca bác học, từ Hồng Đức quốc âm thi tập đến thơ ca của các chí sĩ đầu thế kỷ XX như Dương Bá Trạc, hình tượng Bà Triệu luôn được tôn vinh như ngọn lửa tinh thần bất diệt, hun đúc ý chí độc lập dân tộc và lòng tự hào giống nòi suốt nhiều thời đại.

Bà Triệu không chỉ là một nữ tướng khởi nghĩa chống ngoại xâm, mà còn là biểu tượng văn hóa của ý chí quật cường, niềm tin vào độc lập dân tộc và sức mạnh của người phụ nữ Việt Nam. Cuộc đời bà trở thành một tượng đài tinh thần, vừa dữ dội trong chiến trận, vừa lung linh trong truyền thuyết và thi ca, sống mãi trong tâm thức dân tộc suốt hơn XVIII thế kỷ qua.

Tài liệu tham khảo

Khuyết danh, Đại Việt sử lược, Nguyễn Gia Tường dịch, Nxb TP. Hồ Chí Minh, 1993.
Ngô Sĩ Liên (1983), Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Nxb Khoa học xã hội.
Trần Trọng Kim (1968), Việt Nam sử lược, Nxb Tân Việt.
Phạm Văn Sơn (1968), Việt sử tân biên, Quyển 1, Nxb Khai Trí.
Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh (1983), Lịch sử Việt Nam, tập I, Nxb Đại học & THCN
Trương Hữu Quýnh, Phan Đại Đoàn, Nguyễn Cảnh Minh (2007), Đại cương lịch sử Việt Nam, tập I, Nxb Giáo dục.
Nhiều người soạn (1977), Lịch sử Việt Nam (trước thế kỷ 10), quyển 1 tập 1, Nxb Giáo dục.
Văn Lang, Quỳnh Cư, Nguyễn Anh (1995), Danh nhân đất Việt (Tập 1), Nxb Thanh niên.
Đỗ Thị Hảo, Mai Thị Ngọc Chúc (1984), Các nữ thần Việt Nam, Nxb Phụ nữ.

__________________

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

Ba Trieu (226–248) was a renowned female insurgent leader in third-century Vietnamese history. Her personal name was Trieu Thi Trinh. She was born in the mountainous area of Quan Yen (also rendered Quan Yen), in Cuu Chan Commandery—today Quan Yen (also called Yen Thon) village, Dinh Tien commune, Yen Dinh district, Thanh Hoa Province. From childhood, Ba Trieu displayed exceptional resolve. Her lofty ambition was expressed in her firm reply to her father: “When I grow up, I will go and fight the enemy like Lady Trung Trac and Trung Nhi.” Orphaned early, she went to live with her elder brother, Trieu Quoc Dat, a respected local magnate in the Quan Yen area, where she later organized forces for an uprising against the rule of Dong Ngo (Eastern Wu).

Career

From her youth, Ba Trieu showed a powerful, uncommon spirit. She was of striking physique, skilled in martial arts, and nourished a great resolve to help the people escape misery. At age nineteen, unable to live with a cruel, overbearing sister-in-law, she eliminated that tyrannical person and left home, going into seclusion in the rugged Nua Mountain region (covering today’s Trieu Son, Nhu Thanh, and Nong Cong). There she raised a banner and recruited the worthy from all quarters; before long she had assembled more than a thousand loyal, valiant fighters and formed an organized armed force.

In the spring of the year Mau Thin (248), confronted with the brutal domination and heavy taxation imposed by the officials of Dong Ngo, which had plunged the people into suffering, Ba Trieu and her brother Trieu Quoc Dat resolved to launch an uprising. From their bases at Nua Mountain and Yen Dinh, the insurgents attacked and seized the district seat of Tu Pho—a militarily vital position on the right bank of the Ma River and the administrative center of the Eastern Wu in the Cuu Chan region. This victory enabled the insurgents to consolidate their strength and extend their influence into the lowlands.

Just as their power was rising, Trieu Quoc Dat died suddenly. United in admiration for her wisdom, courage, and bearing, the insurgents acclaimed Ba Trieu as commander-in-chief. Under the leadership of the woman general, the forces coordinated with the three Ly brothers of the Bo Dien area and extended control across all of northern Thanh Hoa. At the same time, she built a defensive line from Bo Dien to the Than Phu sea-gate to block Wu reinforcements coming from the north by sea.

The image of Ba Trieu riding a white, single-tusked elephant, clad in golden armor, wearing ivory clogs and a golden hairpin, leading her troops into battle, became a shining heroic emblem. The people honored her as Nhuy Kieu Tuong Quan. The enemy, hearing her name, quailed. Legend says that to buy her off and lure her, the Wu forces conferred the title Le Hai Ba Vuong and promised abundant gold and silk, but Ba Trieu steadfastly resisted and refused to submit. The enemy had to exclaim:

To brandish a spear against a tiger is easy;

To face the Lady King is hard.

As the uprising gathered momentum, the Wu ruler Sun Quan sent the general Luc Dan, a nephew of Luc Ton, with 8,000 elite troops to suppress it. Luc Dan used force while also bribing local leaders to isolate Ba Trieu. After many fierce battles along the Bo Dien defensive line, the insurgents, outmatched in strength and unsupported by other local movements, gradually fell into a disadvantage. Their base was besieged for over two months and then collapsed.

The uprising failed. According to Viet Nam Su Luoc by Tran Trong Kim, Ba Trieu resisted for a year and six months and then performed self-sacrifice on Tung Mountain (Trieu Loc, Hau Loc, Thanh Hoa) in the year Mau Thin (248), at the age of twenty-three. Legend further relates that, after burying her on the mountain summit, the three Ly brothers also performed self-sacrifice at the foot of the mountain to fulfill their oath to their commander.

Passing and Veneration

After years of persistent struggle against the domination of the Wu, the strength of Ba Trieu’s insurgent forces waned under the invaders’ strong and repeated attacks. As manpower was depleted and supplies grew scarce, she still maintained an unyielding spirit. Yet before the greatly superior power arrayed against them, the insurgents had to withdraw to the Tung Mountain area (Trieu Loc commune, Hau Loc district, Thanh Hoa Province) to hold out.

There, Ba Trieu fell ill and passed away on the 21st day of the second lunar month, in her very young years. Her passing left deep sorrow among the people. Later generations, moved by compassion and reverence, honored her as Trieu Trinh Nu Vuong—a steadfast woman hero who dared to stand against tyranny and refused a base fate.

On Tung Mountain in Trieu Loc commune there remains the mausoleum of Ba Trieu. Not far from the tomb, at the foot of Gai Mountain, beside National Highway 1A near Phu Dien hamlet, stands the Ba Trieu Temple. Set amid airy hills with open plains before it and the mountain at its back, it forms a solemn, harmonious scene. Each year on the 21st day of the second lunar month, local residents and visitors from afar hold the Ba Trieu Festival with palanquin processions, rites, and folk performances—expressions of gratitude and veneration.

Assessments and Evaluations

Historians across generations have recognized Ba Trieu as one of Viet Nam’s outstanding woman heroes. In the fifteenth century, Ngo Si Lien’s Dai Viet Su Ky Toan Thu judged that, although her uprising did not reach the scale of territorial restoration achieved by the Two Trung Sisters, her talent and spirit ranked among the heroic in womanhood, sufficient to summon troops and people so that the tribes of Cuu Chan followed her as a shadow follows the body. This shows her prestige, influence, and strategic skill in awakening popular resistance.

By the nineteenth century, both the Kham Dinh Viet Su Thong Giam Cuong Muc and Emperor Tu Duc affirmed that Ba Trieu was a rare woman of exceptional mettle—one whom even men could scarcely match—worthy to stand alongside the Two Trung Sisters in the history of resisting foreign invasion. This appraisal exalts not only fighting prowess but also the will to self-rule and the spirit of non-submission, taking her as a symbol of the heroic virtues of Vietnamese women.

From the sixteenth century, the historian Le Tung already viewed her uprising as proof of the ability to mobilize forces, organize campaigns, and command the situation in the early period of Northern Domination. Feudal chronicles, which often exalted male roles, reserved for Ba Trieu a special honorific—evidence of profound respect.

The spirit of Ba Trieu lives not only in official histories but also vibrantly in folk verse and legend. The image of her riding an elephant into battle, bearing a golden flag amid the mountains and forests of Cuu Chan, has become a close, powerful, and sacred heroic symbol. The popular saying, “To brandish a spear against a tiger is easy; to face the Lady King is hard,” is the clearest affirmation of the fear and awe she inspired in the Wu forces.

In classical literature—from the Hong Duc Quoc Am Thi Tap to the poetry of early twentieth-century patriots such as Duong Ba Trac—the figure of Ba Trieu is continually honored as an undying flame of spirit, forging the will for national independence and pride of lineage across many eras.

Ba Trieu was not only a woman general who rose against foreign rule; she is also a cultural emblem of indomitable will, faith in national independence, and the strength of Vietnamese women. Her life became a spiritual monument—fierce in battle, luminous in legend and poetry—living on in the nation’s consciousness for more than eighteen centuries.

References

Khuyết danh, Đại Việt sử lược, Nguyễn Gia Tường dịch, Nxb TP. Hồ Chí Minh, 1993.
Ngô Sĩ Liên (1983), Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Nxb Khoa học xã hội.
Trần Trọng Kim (1968), Việt Nam sử lược, Nxb Tân Việt.
Phạm Văn Sơn (1968), Việt sử tân biên, Quyển 1, Nxb Khai Trí.
Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh (1983), Lịch sử Việt Nam, tập I, Nxb Đại học & THCN
Trương Hữu Quýnh, Phan Đại Đoàn, Nguyễn Cảnh Minh (2007), Đại cương lịch sử Việt Nam, tập I, Nxb Giáo dục.
Nhiều người soạn (1977), Lịch sử Việt Nam (trước thế kỷ 10), quyển 1 tập 1, Nxb Giáo dục.
Văn Lang, Quỳnh Cư, Nguyễn Anh (1995), Danh nhân đất Việt (Tập 1), Nxb Thanh niên.
Đỗ Thị Hảo, Mai Thị Ngọc Chúc (1984), Các nữ thần Việt Nam, Nxb Phụ nữ.

Tiếng Pháp (Français’)

Origines

Ba Trieu (226-248) fut une célèbre cheffe d’insurrection du IIIᵉ siècle dans l’histoire du Viet Nam. Son nom personnel était Trieu Thi Trinh. Elle naquit dans la région montagneuse de Quan Yen (également appelée Quan Yen), relevant du district de Cuu Chan ; le site correspond aujourd’hui au village de Quan Yen (dit aussi Yen Thon), commune de Dinh Tien, district de Yen Dinh, province de Thanh Hoa. Dès l’enfance, Ba Trieu manifesta une détermination hors du commun, exprimant une grande ambition par cette réponse ferme à son père : « Quand je serai grande, j’irai combattre l’ennemi comme les Dames Trung Trac et Trung Nhi. » Orpheline de bonne heure, elle alla vivre chez son frère aîné, Trieu Quoc Dat, un notable influent de la région de Quan Yen, où elle constitua plus tard les forces de l’insurrection contre la domination de Dong Ngo (Wu oriental).

Carrière

Dès sa jeunesse, Ba Trieu révéla un caractère puissant et singulier. De haute stature, experte en arts martiaux, elle nourrit la volonté d’aider le peuple à sortir de la misère. À dix-neuf ans, ne pouvant cohabiter avec une belle-sœur cruelle et tyrannique, elle élimina cette personne brutale puis quitta sa famille pour se retirer dans la chaîne escarpée du mont Nua (couvrant aujourd’hui les régions de Trieu Son, Nhu Thanh et Nong Cong). Là, elle leva l’étendard et recruta des braves de toutes parts ; en peu de temps, plus d’un millier de preux dévoués furent rassemblés, formant une force armée organisée.

Au printemps de l’année Mau Thin (248), face à l’oppression féroce des fonctionnaires de Dong Ngo et à des impôts écrasants qui accablaient la population, Ba Trieu et son frère Trieu Quoc Dat décidèrent de soulever l’étendard de la révolte. Depuis leurs bases du mont Nua et de Yen Dinh, les insurgés attaquèrent et s’emparèrent du chef-lieu de Tu Pho — position militaire clé sur la rive droite du fleuve Ma et centre administratif des troupes de Wu oriental dans la région de Cuu Chan. Cette victoire permit aux insurgés de consolider leurs forces et d’étendre leur influence vers la plaine.

Au moment où la puissance du mouvement croissait, Trieu Quoc Dat mourut subitement. Les insurgés, à l’unanimité, portèrent Ba Trieu au commandement suprême, admirant sa sagesse, sa vaillance et son panache. Sous la conduite de la cheffe de guerre, les troupes coopérèrent avec les trois frères Ly de la région de Bo Dien et étendirent leur contrôle à tout le nord de la province de Thanh Hoa. Parallèlement, elle fit établir une ligne défensive de Bo Dien jusqu’à la porte maritime de Than Phu afin d’interdire l’arrivée par mer des renforts de Wu depuis le Nord.

L’image de Ba Trieu, juchée sur un éléphant blanc à une seule défense, en armure d’or, chaussée de sabots d’ivoire, épingle d’or aux cheveux, menant ses soldats à l’assaut, devint un symbole héroïque éclatant. Le peuple la vénéra sous le titre de Nhuy Kieu Tuong Quan. Les ennemis tremblaient à l’énoncé de son nom. La tradition rapporte que, pour la soudoyer et l’attirer, les troupes de Wu lui conférèrent le titre de Le Hai Ba Vuong et promirent or et soieries ; mais Ba Trieu résista avec fermeté et refusa de se soumettre. L’ennemi dut s’exclamer :

Brandir la hallebarde contre un tigre est aisé ;

Affronter la Dame-Roi est difficile.

Devant l’essor de l’insurrection, le roi de Wu, Sun Quan, envoya le général Luc Dan, neveu de Luc Ton, à la tête de 8 000 soldats d’élite pour la réprimer. Luc Dan usa à la fois de la force et de la corruption des chefs locaux afin d’isoler Ba Trieu. Après de nombreux combats acharnés sur la ligne de Bo Dien, les insurgés, inférieurs en effectifs et privés de l’appui d’autres mouvements locaux, passèrent progressivement en position de faiblesse. Leur base fut assiégée plus de deux mois, puis tomba.

L’insurrection échoua. Selon le Viet Nam su luoc de Tran Trong Kim, Ba Trieu résista un an et six mois, puis se donna la mort sur le mont Tung (Trieu Loc, Hau Loc, Thanh Hoa) en l’année Mau Thin (248), à l’âge de vingt-trois ans. La légende ajoute qu’après avoir enseveli la cheffe au sommet, les trois frères Ly se donnèrent eux aussi la mort au pied de la montagne pour tenir leur serment envers leur commandante.

Décès et culte

Après des années de lutte opiniâtre contre la domination de la maison Wu, la force des insurgés de Ba Trieu s’affaiblit sous les attaques puissantes et répétées des envahisseurs. Dans un contexte d’effectifs réduits et de vivres de plus en plus rares, elle demeura inébranlable. Toutefois, face à un rapport de forces trop déséquilibré, les insurgés durent se replier vers la zone du mont Tung (commune de Trieu Loc, district de Hau Loc, province de Thanh Hoa) pour tenir la position.

Là, Ba Trieu tomba malade et s’éteignit le 21ᵉ jour du 2ᵉ mois lunaire, en pleine jeunesse. Sa disparition laissa un profond chagrin dans le cœur du peuple. Les générations suivantes, émues et respectueuses, la honorèrent comme Trieu Trinh Nu Vuong, héroïne indomptable qui osa se dresser contre la tyrannie et refusa une condition médiocre.

Sur le mont Tung, dans la commune de Trieu Loc, subsiste le mausolée de Ba Trieu. Non loin du tombeau, au pied du mont Gai, le long de la Route nationale 1A à hauteur du hameau de Phu Dien, se trouve le temple de Ba Trieu. Implanté dans un paysage aéré de collines, ouvert sur la plaine à l’avant et adossé à la montagne à l’arrière, le site offre un cadre solennel et harmonieux. Chaque année, le 21ᵉ jour du 2ᵉ mois lunaire, les habitants et des pèlerins venus de toutes parts célèbrent la Fête de Ba Trieu par des processions en palanquin, des rites et des représentations folkloriques, témoignages de gratitude et de vénération.

Appréciations et évaluations

Les historiens de nombreuses époques reconnaissent en Ba Trieu l’une des grandes héroïnes du Viet Nam. Au XVe siècle, le Dai Viet su ky toan thu de Ngo Si Lien jugea que, si son soulèvement n’égala pas l’ampleur de la restauration territoriale menée par les Deux Dames Trung, son talent et sa prestance étaient de rang héroïque parmi les femmes, suffisants pour rallier soldats et populace, au point que les tribus de Cuu Chan la suivirent comme l’ombre suit le corps. Cela atteste son prestige, son influence et son art du commandement, capables d’éveiller l’esprit de résistance populaire.

Au XIXe siècle, le Kham dinh Viet su thong giam cuong muc et l’empereur Tu Duc confirmèrent que Ba Trieu était une femme d’exception, d’un courage supérieur — que bien des hommes auraient peine à égaler —, digne d’être placée aux côtés des Deux Dames Trung dans l’histoire des luttes contre l’envahisseur. Cette appréciation exalte non seulement la valeur combattante, mais aussi la volonté d’autonomie et l’esprit d’insoumission, faisant d’elle un symbole des vertus héroïques de la femme vietnamienne.

Dès le XVIe siècle, l’historien Le Tung considérait déjà son insurrection comme une preuve de capacité à mobiliser les forces, organiser les batailles et tenir l’initiative aux débuts de la période de domination du Nord. Les chroniques féodales, qui valorisaient souvent le rôle des hommes, réservent à Ba Trieu un titre d’honneur particulier, signe d’un respect profond.

L’esprit de Ba Trieu ne vit pas seulement dans l’historiographie officielle, mais aussi avec vigueur dans la poésie populaire et la tradition orale. L’image de la cheffe, à dos d’éléphant, brandissant un drapeau d’or au milieu des montagnes et forêts de Cuu Chan, est devenue un symbole héroïque proche, puissant et sacré. Le dicton « Brandir la hallebarde contre un tigre est aisé ; affronter la Dame-Roi est difficile » constitue l’affirmation la plus claire de la crainte et de l’effroi qu’elle inspirait aux troupes de Wu.

Dans la poésie savante — du Hong Duc quoc am thi tap aux vers des patriotes du début du XXᵉ siècle tels que Duong Ba Trac —, la figure de Ba Trieu est sans cesse célébrée comme une flamme d’esprit impérissable, forgeant la volonté d’indépendance nationale et l’orgueil de la lignée à travers les âges.

Ba Trieu ne fut pas seulement une générale insurgée contre la domination étrangère ; elle est aussi un emblème culturel de volonté indomptable, de foi en l’indépendance nationale et de la force des femmes vietnamiennes. Sa vie est devenue un monument spirituel — âpre dans la mêlée, lumineuse dans la légende et la poésie —, vivant dans la conscience nationale depuis plus de dix-huit siècles.

Bibliographie

Khuyết danh, Đại Việt sử lược, Nguyễn Gia Tường dịch, Nxb TP. Hồ Chí Minh, 1993.
Ngô Sĩ Liên (1983), Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Nxb Khoa học xã hội.
Trần Trọng Kim (1968), Việt Nam sử lược, Nxb Tân Việt.
Phạm Văn Sơn (1968), Việt sử tân biên, Quyển 1, Nxb Khai Trí.
Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh (1983), Lịch sử Việt Nam, tập I, Nxb Đại học & THCN
Trương Hữu Quýnh, Phan Đại Đoàn, Nguyễn Cảnh Minh (2007), Đại cương lịch sử Việt Nam, tập I, Nxb Giáo dục.
Nhiều người soạn (1977), Lịch sử Việt Nam (trước thế kỷ 10), quyển 1 tập 1, Nxb Giáo dục.
Văn Lang, Quỳnh Cư, Nguyễn Anh (1995), Danh nhân đất Việt (Tập 1), Nxb Thanh niên.
Đỗ Thị Hảo, Mai Thị Ngọc Chúc (1984), Các nữ thần Việt Nam, Nxb Phụ nữ.

Tiếng Trung (中文)

身世

婆趙（226－248），本名趙氏貞，是越南史上三世紀著名的女性起義首領。她出生於九真郡觀安（亦作軍安）山區，今清化省安定縣定進社觀安村（又稱安村）。自幼即顯不凡志氣，其宏大抱負見於她對父親的剛毅之語：「長大我要像徵側、徵貳那樣去討伐強敵。」雙親早逝後，婆趙遷居其兄趙國達處。趙國達是觀安地方頗有威望的豪長，婆趙後來即在此地籌組義軍，抗擊東吳的統治。

事業

自少年時期，婆趙即展現剛烈非常的氣概。她體格壯健，精於武藝，立志拯民於塗炭。十九歲時，因遇凶悍跋扈之嫂，難以共處，遂除其暴，離家隱居於訥山險境（約當今之趙山、如清、農貢一帶）。在此，婆趙舉旗招聚四方豪傑，不久即集得千餘名忠勇壯士，形成一支有組織的武裝力量。

至戊辰年（248）春，面對東吳官吏殘暴統治與苛捐雜稅，致百姓困苦，婆趙與兄趙國達決意舉義。自訥山與安定為根據地，義軍發兵攻取資舖縣治——此地為馬河右岸的重要軍事要衝，亦為東吳在九真地區之治所。是役告捷，使義軍得以鞏固實力，並將影響擴展至平原。

正當勢力蒸蒸日上之際，趙國達猝然去世。義軍眾心一意，推婆趙為主帥，敬服其智勇與氣魄。在女主將統率之下，義軍與博田地區李氏三兄弟協同作戰，將控制範圍擴及清化北部全境。同時，她又構築自博田至神扶海門的防線，以截斷吳軍自北方沿海道路之援兵。

婆趙騎一牙白象、披金甲、著象牙木屐、簪金釵，率軍衝陣的形象，遂成燦爛的英雄象徵。民間尊稱她為「蕊嬌將軍」。寇敵聞名皆懾。傳說為了收買拉攏她，吳軍曾授予「麗海婆王」之號，並許以金帛厚賜，但婆趙堅決抗拒，不肯屈服。敵軍嘆曰：

橫戈當虎易，

對面婆王難。

由於起義發展壯大，吳主孫權遣將陸胤（陸遜之侄）率八千精兵來鎮壓。陸胤既用兵力，又以利誘策反地方首領，圖孤立婆趙。經過多場在博田防線上的惡戰，義軍因兵力懸殊，且未獲他處義眾聲援，漸處劣勢。其根據地被圍困逾二月而後潰破。

起義終告失敗。《越南史略》（陳仲金著）記載：婆趙力抗一年六月，後於戊辰年（248）在松山（清化省厚祿縣趙祿）殉節，時年二十三。又傳李氏三兄弟於山頂安葬其主後，亦於山腳自盡，以全與主將之誓。

逝世與祀奉

歷經多年堅持抗吳之戰，婆趙義軍之實力終在強敵頻繁猛攻下轉趨衰弱。兵力折損、軍糧日絀之際，她仍不改不屈之志。然而勢力懸殊，義軍被迫退守松山（清化省厚祿縣趙祿社）一帶固守。

在此，婆趙染疾，於農曆二月二十一日逝世，英年早逝。其離世，令民眾深切哀悼。後人哀慕而尊稱她為「趙貞女王」，視之為不屈不撓、敢抗強權而不甘卑屈之女英雄。

松山（趙祿社）尚存婆趙陵墓遺跡。離陵墓不遠，荊山之麓、國道1A經富田村一段旁，有婆趙祠（亦稱婆趙廟、趙夫人廟）。祠宇座落於山巒開闊之間，前臨平疇，後依山勢，景致肅穆而和諧。每年農曆二月二十一日，當地民眾與四方來客隆重舉行婆趙廟會：擡轎巡行、祭祀禮儀、民間演藝，以申感戴與景仰。

評述

歷代史家皆以婆趙為越南民族最傑出的女英雄之一。十五世紀吳士連《大越史記全書》評曰：雖其起義未達二徵（徵側、徵貳）恢復疆土之規模，然其才能與氣概，屬女中雄傑，足以號召軍民，使九真諸部如影隨形。此足證其威望、影響與用兵統御之才，能激發民間抗爭精神。

至十九世紀，《欽定越史通鑑綱目》與嗣德帝亦斷言：婆趙實為罕見之女傑，氣節過人，縱丈夫亦難以企及，堪與二徵並肩於抗外史事。此種評價不僅稱頌戰鬥之力，尤褒揚自主之志與不屈之魂，視其為越南婦女英雄品格之象徵。

自十六世紀起，史家黎嵩亦以其起義為北屬初期調動兵力、組織戰事、把持局勢之明證。封建史書多重男功，但於婆趙則加以特別尊稱，足見其深厚之敬意。

婆趙之精神，不僅載於正史，亦在民間詩歌與口傳中蓬勃不息。她騎象執金旗、馳騁於九真山林之形象，已成為親近而強勁、亦神聖的英雄符號。俗語「橫戈當虎易，對面婆王難」，正是她所令吳軍心懼神驚之最明晰表述。

於雅文詩歌中，自《洪德國音詩集》以降，至二十世紀初愛國志士如楊伯卓之詩篇，婆趙形象長為不滅精神之火，熔鑄民族獨立意志與族類自豪，跨越諸多世代。

婆趙不僅是抗擊外侮之女將軍，亦為文化象徵——象徵不屈意志、民族獨立之信念與越南女性之力量。其一生遂化作精神豐碑：戰陣之中剛烈，傳說詩歌之間瑩然，十八個世紀以來長存於民族心靈。

參考資料

Khuyết danh, Đại Việt sử lược, Nguyễn Gia Tường dịch, Nxb TP. Hồ Chí Minh, 1993.
Ngô Sĩ Liên (1983), Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Nxb Khoa học xã hội.
Trần Trọng Kim (1968), Việt Nam sử lược, Nxb Tân Việt.
Phạm Văn Sơn (1968), Việt sử tân biên, Quyển 1, Nxb Khai Trí.
Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh (1983), Lịch sử Việt Nam, tập I, Nxb Đại học & THCN
Trương Hữu Quýnh, Phan Đại Đoàn, Nguyễn Cảnh Minh (2007), Đại cương lịch sử Việt Nam, tập I, Nxb Giáo dục.
Nhiều người soạn (1977), Lịch sử Việt Nam (trước thế kỷ 10), quyển 1 tập 1, Nxb Giáo dục.
Văn Lang, Quỳnh Cư, Nguyễn Anh (1995), Danh nhân đất Việt (Tập 1), Nxb Thanh niên.
Đỗ Thị Hảo, Mai Thị Ngọc Chúc (1984), Các nữ thần Việt Nam, Nxb Phụ nữ.