Cao Xuân Dục (1843–1923)

Thân thế

Cao Xuân Dục tự là Tử Phát, ông sinh năm 1843 tại thôn Thịnh Mỹ (Thịnh Khánh), xã Cao Xá, huyện Đông Thành, phủ Diễn Châu (nay là xã Tân Châu), tỉnh Nghệ An. Cao Xuân Dục nổi tiếng thông minh từ nhỏ, khi theo học được thầy dạy yêu mến, gả cho con gái. Nhưng về đường khoa cử, Cao Xuân Dục lại khá lận đận, muộn màng, mãi đến năm ông 34 tuổi (1876) mới đỗ Cử nhân, năm sau đi thi Hội lại bị trượt.

Sự nghiệp quan trường

Sau khi đỗ Cử nhân năm 1876 dưới triều vua Tự Đức, Cao Xuân Dục bắt đầu con đường làm quan tại tỉnh Quảng Ngãi. Năm 1877, ông được bổ làm Hậu bổ, sau đó lần lượt giữ chức Tri huyện Bình Sơn và Tri huyện Mộ Đức. Thời điểm này, Quảng Ngãi liên tiếp chịu hạn hán và lũ lụt, đời sống nhân dân vô cùng khó khăn, nạn cướp bóc xảy ra ở nhiều nơi. Phối hợp với Khâm phái Đoàn Khắc Nhượng, ông tổ chức phát chẩn cứu đói, xin triều đình cho người dân vay vốn sản xuất để khôi phục sinh kế, góp phần ổn định tình hình địa phương.

Năm 1880, nhờ thành tích trong công việc, ông được thăng hàm Hàn lâm Biên tu. Một năm sau, ông được điều về kinh giữ chức Lãnh Tư vụ Bộ Hình, rồi chuyển sang Bộ Hộ, tham gia công việc hành chính của triều đình. Năm 1882, khi quân Pháp đánh chiếm Hà Nội, ông theo phái đoàn do Trần Đình Túc dẫn đầu ra Bắc thương thuyết với tư cách Thư ký, qua đó có cơ hội tham gia các hoạt động ngoại giao trong bối cảnh đất nước đang đối mặt với sự xâm lược của Pháp.

Đến năm 1884, khi giữ chức Tri phủ Ứng Hòa, Cao Xuân Dục được đánh giá là một vị quan có năng lực trong việc giữ gìn an ninh địa phương. Nhờ những thành tích trong công tác dẹp loạn và quản lý hành chính, ông được thăng Hồng lô Tự Thiếu khanh, Biện lý Bộ Hình, rồi tiếp tục được giao quyền Án sát Hà Nội, phụ trách công việc tư pháp và an ninh của tỉnh.

Năm 1885, khi phong trào Giặc Sậy hoạt động mạnh tại các huyện Thanh Trì, Thanh Oai, Ứng Hòa và Thường Tín, Cao Xuân Dục trực tiếp chỉ huy quân lính tổ chức truy quét, bắt giữ nhiều thủ lĩnh, thu được vũ khí và lập công lớn. Nhờ đó, ông được vua Đồng Khánh ban thưởng kim khánh khắc hai chữ “Nhung Công”. Năm 1886, ông được bổ làm Bố chính Hà Nội, rồi năm 1887 thăng Thị lang, kiêm Hải phòng sứ Hải Dương, phụ trách việc phòng thủ và tuần tra vùng ven biển phía Bắc.

Dưới triều vua Thành Thái, sự nghiệp của Cao Xuân Dục tiếp tục phát triển. Năm 1891, ông được bổ làm Tổng đốc Sơn – Hưng – Tuyên, cai quản ba tỉnh Sơn Tây, Hưng Hóa và Tuyên Quang. Hai năm sau, ông được phong tước An Xuân nam. Ngoài công tác hành chính, ông còn được giao nhiều nhiệm vụ về giáo dục và khoa cử. Năm 1894, ông giữ chức Chủ khảo kỳ thi Hương trường Hà Nam, trực tiếp điều hành một trong những kỳ thi quan trọng của triều đình.

Từ cuối thế kỷ XIX, Cao Xuân Dục ngày càng giữ vai trò quan trọng trong lĩnh vực học thuật. Năm 1900, ông được bổ làm Hiệp biện Đại học sĩ, kiêm Phó Tổng tài Quốc sử quán, tham gia biên soạn quốc sử và chỉ đạo biên tập sách Nhân Thế Tu Tri – một tác phẩm tập hợp các chuẩn mực đạo đức, phép ứng xử và những tấm gương tiêu biểu nhằm giáo hóa nhân dân. Cùng năm, ông được triều đình cấp kinh phí để khai khẩn ruộng đất tại Nghệ An, thể hiện sự quan tâm của ông đối với phát triển nông nghiệp.

Năm 1901, ông giữ chức Chánh Chủ khảo kỳ thi Hội, một trong những chức vụ cao nhất trong hệ thống khoa cử triều Nguyễn. Năm 1902, ông cùng nhiều đại thần ra Hà Nội tham dự Hội đấu xảo và thay mặt triều đình tiếp xúc với chính quyền Đông Dương. Trong giai đoạn này, Cao Xuân Dục tiếp tục giữ nhiều trọng trách trong triều, đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục và sử học. Ông tham gia các hội nghị về học chính, chủ trì việc sửa đổi quy chế thi cử, nhiều lần giữ chức Độc quyển và Chủ khảo các kỳ thi Hội, đồng thời là thành viên Hội đồng tu chỉnh học quy nhằm cải cách nền giáo dục Nho học trước yêu cầu đổi mới. 

Đến năm 1906, khi triều đình tổ chức hội nghị bàn về cải cách giáo dục và sửa đổi học quy tại Hà Nội, Cao Xuân Dục được cử tham gia với tư cách Phó Tổng tài Quốc sử quán, góp phần thảo luận những thay đổi của nền giáo dục Nho học trong bối cảnh đất nước đang đứng trước nhiều biến chuyển đầu thế kỷ XX.

Năm 1907, ông được cử làm Phụ chính Đại thần, kiêm Thượng thư Bộ Học khi bộ này được thành lập, trực tiếp phụ trách các chính sách giáo dục của triều Nguyễn. Ông đề xuất cải cách chương trình học, giản lược sách giáo khoa và tổ chức biên soạn tài liệu mới phục vụ việc giảng dạy.

Trong những năm tiếp theo, Cao Xuân Dục nhiều lần được triều đình cử đi khảo sát tình hình các địa phương, tham dự các hội nghị về giáo dục và đại diện triều đình đón tiếp các viên Toàn quyền, Khâm sứ Pháp. Ông lần lượt được thăng Thái tử Thiếu bảo, phong tước An Xuân tử, đồng thời tiếp tục giữ chức Tổng tài Quốc sử quán, chủ trì biên soạn nhiều bộ sử và sách khoa cử quan trọng như Quốc triều Hương khoa lục và Quốc triều Đăng khoa lục.

Năm 1913, ông được thăng Đông Các điện Đại học sĩ trước khi xin về hưu, khép lại hơn ba thập niên giữ nhiều cương vị quan trọng dưới các triều Tự Đức, Đồng Khánh, Thành Thái và Duy Tân.

Di cảo văn chương

Cao Xuân Dục là một trong những tác giả lớn giai đoạn cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX. Ông sở hữu lượng tác phẩm tương đối đồ sộ.

Cao Xuân Dục tham gia soạn thảo các sách:

• Đại Nam thực lục (ghi sử 1883-1888),
• Quốc triều tiền biên toát yếu (ghi sử các chúa Nguyễn từ Nguyễn Kim đến hết Chúa Nguyễn Phúc Dương),
• Quốc triều chính biên toát yếu (ghi sử nhà Nguyễn từ khi vua Gia Long lên ngôi (1802) đến năm Đồng Khánh thứ 3 (1889),
• Đại Nam Nhất Thống Chí (địa chí Trung Bộ soạn thời vua Duy Tân – 1910),
• Đại Nam Dư Địa Chí Ước Biên (Trung và Bắc Bộ),
• Quốc Triều Luật Lệ Toát Yếu (1907-1916),
• Quốc triều khoa bảng lục (ghi chép tên họ, quê quán người thi đỗ),
• Quốc Triều Hương Khoa Lục (ghi chép tên họ, quê quán người thi đỗ).

Ngoài ra ông còn biên tập:

• Bộ Nhân Thế Tu Tri (1901 – 8 tập 900 trang) trích trong Kinh Sử những lời hay ý đẹp nhằm giúp giáo dục con người tu dưỡng, sửa mình và mưu sinh;
• Long Cương Văn Đối;
• Long Cương Bát Thập Thọ Ngôn;
• Long Cương Đối Liên;
• Long Cương lai hạ tập;
• Long Cương hưu đình hiệu tần;
• Hà Nam trường hương thi văn tuyển;
• Hạ Thọ Liên;
• Hạ Ngôn đăng lục.

Gia đình

Thê thiếp

Cao Xuân Dục có 7 vợ và thê thiếp, sinh tổng cộng 8 trai và 12 gái.

• Chánh thất là Phan Thị Tiệp, quê Nghệ An, sinh được 1 trai 3 gái.
• Thứ thất Phan Thị Chiêu, quê Nghệ An, không có con.
• Thứ thất Trương Thị Liễu, quê Nghệ An, sinh 1 con trai.
• Thứ thất Ngô Thị Trinh, quê Hà Đông, sinh 1 trai 1 gái.
• Thứ thất Lê Thị Nhữ (? – 1927), quê Hải Dương, sinh 3 gái.
• Thứ thất Lê Thị Tính (? – 1948), quê Hà Đông, sinh 1 trai 3 gái.
• Thứ thất Lê Thị Di, sinh 4 trai 2 gái.

Con trai

• Con trai cả Cao Xuân Tiếu, mẹ là Phan Thị Tiệp, Phó bảng khoa Ất Mùi (1895), làm quan đến Thượng thư,
• Con trai thứ 2 Cao Xuân Khôi (? – 1955), mẹ là Trương Thị Liễu, đỗ Tú tài (1905),
• Con trai thứ 3 Cao Xuân Xang (1889 – 1930), mẹ là Ngô Thị Trinh. Đỗ Cử nhân (1909), tham gia phong trào Đông Du. Năm 1911 đi du học Pháp rồi về nước làm quan đến chức Thương tá, hàm Tòng nhị phẩm. Ông mất năm 1930 khi còn tại chức. Ông lấy bà Nguyễn Thị Hoàn (1892 – 1926), con Thượng thư Nguyễn Hữu Toản, vào năm 1912, có 6 người con; sau tục huyền với bà Hồ Thị Hạnh, con Quận Công Hồ Đắc Trung.
• Con trai thứ 4 Cao Xuân Thọ (1899 – 1952), Cử nhân (1911), làm quan Tri phủ. Ông có 3 vợ và thê thiếp, trong đó bà Hà Thị Thanh Hải (1900 – 1961) là con Hiệp tá Hà Thúc Tuân.
• Con trai thứ 5 Cao Xuân Đài (? – 1953), mẹ là Lê Thị Di, được tập ấm Hàn lâm viện Trước tác.
• Con trai thứ 6 Cao Xuân Cẩm (1906 – 1981), mẹ là Lê Thị Di, bác sĩ. Người vợ đầu của ông là Hoàng Thị Tỵ (1905 – ?), con Quan Đại thần Hoàng Mạnh Trí.
• Con trai thứ 7 Cao Xuân Thể (1910 – 1931), mẹ là Lê Thị Di, đỗ Tú tài, sau du học Pháp học khoa Dược, mất vì bệnh lao.
• Con trai út Cao Xuân Tuệ (1913 – ?), mẹ là Lê Thị Di, dược sỹ, sau nhập tịch Pháp, vợ ông là Dominique Romani người Ý.

Con gái

• Con gái cả Cao Thị Bích (1864 – 1949), mẹ là Phan Thị Tiệp, lấy ông Đặng Văn Thuỵ, Đình nguyên Hoàng giáp năm Giáp Thìn (1904), làm quan đến chức Tế tửu.
• Con gái thứ 2 Cao Thị Quán, mẹ là Phan Thị Tiệp, chồng là Tiến sĩ Nguyễn Xuân Trị, con trai cả Tiến sĩ Nguyễn Xuân Ôn, thủ lĩnh phong trào Cần Vương ở Nghệ An.
• Con gái thứ 3 Cao Thị Hoà (1878 – 1970), bút hiệu Ngọc Anh, mẹ là Phan Thị Tiệp, nữ thi sĩ Việt Nam hiện đại. Bà lấy ông Cử nhân Nguyễn Duy Nhiếp, con ông Nguyễn Trọng Hợp, Văn minh Đại học sĩ.
• Con gái thứ 4 Cao Thị Thuyên (1882 – 1954), mẹ là Ngô Thị Trinh, lấy ông Hoàng Tăng Bí, Phó bảng khoa Canh Tuất (1910).
• Con gái thứ 5 Cao Thị Trâm (1887 – 1971), mẹ là Lê Thị Nhữ, lấy ông Lê Xuân Mai (1874 – 1945), Quang lộc tự Khanh.
• Con gái thứ 6 Cao Thị Soa (1888 – 1978), mẹ là Lê Thị Nhữ, lấy ông Võ Văn Chấp (1868 – 1932), đỗ Cử nhân năm Đinh Dậu (1897), sau làm đến Thừa chỉ Nội các, Hàn lâm viện Thị độc.
• Con gái thứ 7 Cao Thị Diệm (1895 – 1977), mẹ là Lê Thị Tính, lấy ông Trương Như Đính (1892 – 1970), Thượng thư bộ Kinh Tế.
• Con gái thứ 8 Cao Thị Ngân (1901 – 1981), mẹ là Lê Thị Nhữ, lấy ông Nguyễn Hữu Cung (1899 – 1993), Phó Chưởng lý, Chánh Nhất Toà Thượng thẩm Huế, sau 1975 tị nạn tại Canada. Ông Cung là con quan Tuần vũ Nguyễn Hữu Đắc.
• Con gái thứ 9 Cao Thị Đoá (1908 – 1975), mẹ là Lê Thị Tính, chồng đầu là Tri phủ Nguyễn Hữu Phúc, con quan Tuần vũ Nguyễn Hữu Đắc; người chồng thứ hai là Giáo sư Thái Cửu.
• Con gái thứ 10 Cao Thị Nhuỵ (1910 – 2004), mẹ là Lê Thị Tính, người chồng đầu là Bác sĩ Nguyễn Công Huân (? – 1931), chồng thứ 2 là Tôn Thất Viễn Đệ, con Bố chánh Tôn Thất Chiêm Thiết thuộc Hoàng tộc nhà Nguyễn. Hai người sau đó ly hôn, rồi bà làm kế thất của ông Lê Văn Minh (1901 – 1984). Sau 1975, bà cùng gia đình sang Úc định cư.
• Con gái thứ 11 Cao Thị Kính, mẹ là Lê Thị Di, mất sớm năm 14 tuổi.
• Con gái út Cao Thị Xuân Tích (1914 – 1947), mẹ là Lê Thị Di, lấy ông Trần Văn Thi (? – 1946), con ông Phán sự Trần Văn Căn.

Tài liệu tham khảo

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

Cao Xuan Duc (1843–1923)

Background

Cao Xuan Duc, courtesy name Tu Phat, was born in 1843 in Thinh My (Thinh Khanh) hamlet, Cao Xa commune, Dong Thanh district, Dien Chau prefecture (now Tan Chau commune), Nghe An province. From childhood, Cao Xuan Duc was known for his intelligence. While studying, he won the affection of his teacher, who gave his daughter in marriage to him. However, in terms of the examination path, Cao Xuan Duc faced considerable difficulties and delays. It was not until he was 34 years old (1876) that he passed the Cu nhan (Provincial Graduate) examination; the following year, he took the Hoi examination (Metropolitan Examinations) but failed.

Official Career

After passing the Cu nhan examination in 1876 under Emperor Tu Duc, Cao Xuan Duc began his official career in Quang Ngai province. In 1877, he was appointed Hau bo, then successively held the positions of Tri huyen (District Magistrate) of Binh Son and Tri huyen of Mo Duc. During this period, Quang Ngai suffered successive droughts and floods, making people’s lives extremely difficult, with banditry occurring in many places. Coordinating with Kham phai Doan Khac Nhuong, he organized famine relief, petitioned the court to lend people production capital to restore their livelihoods, and contributed to stabilizing the local situation.

In 1880, thanks to his work achievements, he was promoted to the rank of Han lam Bien tu (Hanlin Compiler). A year later, he was transferred to the capital to serve as Lanh Tu vu of the Ministry of Justice, then moved to the Ministry of Finance, participating in administrative affairs of the court. In 1882, when the French captured Hanoi, he joined the delegation led by Tran Dinh Tuc to the North for negotiations as Secretary, gaining opportunities to participate in diplomatic activities while the country faced French invasion.

By 1884, when serving as Tri phu (Prefect) of Ung Hoa, Cao Xuan Duc was regarded as a capable official in maintaining local security. Thanks to his achievements in suppressing rebellions and administrative management, he was promoted to Hong lo Tu Thieu khanh, Bien ly of the Ministry of Justice, then was further appointed acting An sat (Provincial Judge) of Hanoi, responsible for judicial and security affairs of the province.

In 1885, when the “Giac Say” (Reed Bandits) movement was active in Thanh Tri, Thanh Oai, Ung Hoa, and Thuong Tin districts, Cao Xuan Duc directly commanded troops in pursuit operations, capturing many leaders, seizing weapons, and achieving great merit. For this, Emperor Dong Khanh awarded him a golden qing (musical stone) engraved with two characters “Nhung Cong” (Military Merit). In 1886, he was appointed Bo chinh (Provincial Administrator) of Hanoi, then in 1887 promoted to Thi lang (Vice Minister), concurrently Hai phong su (Naval Defense Commissioner) of Hai Duong, responsible for defense and patrol of the northern coastal region.

Under Emperor Thanh Thai, Cao Xuan Duc’s career continued to develop. In 1891, he was appointed Tong doc of Son–Hung–Tuyen, governing the three provinces of Son Tay, Hung Hoa, and Tuyen Quang. Two years later, he was granted the title An Xuan Nam. In addition to administrative work, he was also entrusted with many educational and examination-related responsibilities. In 1894, he served as Chief Examiner for the Huong examination at the Ha Nam examination ground, directly administering one of the court’s important examinations.

From the late 19th century, Cao Xuan Duc increasingly played an important role in academic fields. In 1900, he was appointed Hiep bien Dai hoc si, concurrently Phó Tong tai (Deputy Chief Compiler) of the National History Office, participating in the compilation of national history and directing the editing of the book Nhan The Tu Tri – a work compiling moral standards, codes of conduct, and exemplary models for educating the people. That same year, the court provided him with funds to reclaim land in Nghe An, reflecting his concern for agricultural development.

In 1901, he served as Chinh Chu khao (Chief Examiner) for the Hoi examination (Metropolitan Examinations), one of the highest positions in the Nguyen dynasty’s examination system. In 1902, together with many high officials, he went to Hanoi to attend the Hanoi Exposition and represented the court in contacts with the Indochinese authorities.  After 1902, Cao Xuan Duc continued to hold many important positions at court, particularly in education and historiography. He participated in conferences on academic policy, presided over revisions to examination regulations, repeatedly served as Doc quyen (Chief Reader) and Chief Examiner for the Hoi examinations, and was a member of the Council for Revising Academic Regulations aimed at reforming Confucian education in response to the demands of modernization.

By 1906, when the court organized a conference to discuss educational reform and revise academic regulations in Hanoi, Cao Xuan Duc was appointed to participate as Phó Tong tai of the National History Office, contributing to deliberations on changes to Confucian education as the country faced many transformations in the early 20th century.

In 1907, he was appointed Phu chinh Dai than (Regent), concurrently Thuong thu of the Ministry of Education when it was established, directly overseeing the educational policies of the Nguyen court. He proposed curriculum reforms, simplification of textbooks, and organized the compilation of new materials for teaching.

In the following years, Cao Xuan Duc was repeatedly dispatched by the court to survey local conditions, attend educational conferences, and represent the court in receiving French Governors-General and Residents-Superior. He was successively promoted to Thai tu Thieu bao (Junior Guardian to the Heir Apparent), granted the title An Xuan Tu, while continuing to serve as Tong tai of the National History Office, presiding over the compilation of many important historical works and examination records such as Quoc trieu Huong khoa luc (Records of Provincial Examinations of the Dynasty) and Quoc trieu Dang khoa luc (Records of Metropolitan Examinations of the Dynasty).

In 1913, he was promoted to Dong Cac dien Dai hoc si before requesting retirement, closing over three decades of holding important positions under the reigns of Tu Duc, Dong Khanh, Thanh Thai, and Duy Tan.

Literary Legacy

Cao Xuan Duc was one of the major authors of the late 19th and early 20th centuries. He possessed a relatively voluminous body of work.

Cao Xuan Duc participated in drafting the following works:

• Dai Nam thuc luc (Veritable Records of Dai Nam, recording history 1883–1888)
• Quoc trieu tien bien toat yeu (Summary of the Early History of the Dynasty, recording the Nguyen lords from Nguyen Kim to Lord Nguyen Phuc Duong)
• Quoc trieu chinh bien toat yeu (Summary of the Official History of the Dynasty, recording the Nguyen dynasty from Emperor Gia Long’s accession in 1802 to the 3rd year of Dong Khanh, 1889)
• Dai Nam Nhat Thong Chi (Gazetteer of Central Vietnam, Duy Tan era, 1910)
• Dai Nam Du Dia Chi Uoc Bien (Concise Gazetteer of Central and Northern Vietnam)
• Quoc Trieu Luat Le Toat Yeu (Summary of the Dynasty’s Laws and Regulations, Duy Tan era, 1907–1916)
• Quoc trieu khoa bang luc (Records of names and hometowns of examination passers)
• Quoc Trieu Huong Khoa Luc (Records of names and hometowns of provincial examination passers)

Additionally, he edited:

• Nhan The Tu Tri (What People Should Know, 1901 – 8 volumes, 900 pages), excerpting wise sayings from the Classics and Histories to help educate people in self-cultivation, self-improvement, and livelihood
• Long Cuong Van Doi (Long Cuong Literary Couplets)
• Long Cuong Bat Thap Tho Ngon (Long Cuong’s 80th Birthday Congratulations)
• Long Cuong Doi Lien (Long Cuong Couplets)
• Long Cuong lai ha tap (Long Cuong’s Later Collection)
• Long Cuong huu dinh hieu tan (Long Cuong’s Retirement Pavilion Poems)
• Ha Nam truong huong thi van tuyen (Selected Poetry and Prose from the Ha Nam Provincial Examination)
• Ha Tho Lien (Longevity Couplets)
• Ha Ngon dang luc (Record of Congratulatory Words)

Family

Wives and Concubines

Cao Xuan Duc had 7 wives and concubines, who bore him a total of 8 sons and 12 daughters.

• Primary wife: Phan Thi Tiep, from Nghe An, bore 1 son and 3 daughters.
• Concubine: Phan Thi Chieu, from Nghe An, had no children.
• Concubine: Truong Thi Lieu, from Nghe An, bore 1 son.
• Concubine: Ngo Thi Trinh, from Ha Dong, bore 1 son and 1 daughter.
• Concubine: Le Thi Nhu (? – 1927), from Hai Duong, bore 3 daughters.
• Concubine: Le Thi Tinh (? – 1948), from Ha Dong, bore 1 son and 3 daughters.
• Concubine: Le Thi Di, bore 4 sons and 2 daughters.

Sons

• Eldest son, Cao Xuan Tieu – mother Phan Thi Tiep. Passed the Pho bang (Associate Doctorate) in the At Mui year (1895), served as an official up to Thuong thu (Minister).
• Second son, Cao Xuan Khoi (? – 1955) – mother Truong Thi Lieu. Passed the Tu tai (Bachelor) examination (1905).
• Third son, Cao Xuan Xang (1889–1930) – mother Ngo Thi Trinh. Passed the Cu nhan (1909), participated in the Dong Du (Eastern Travel) movement. In 1911, went to study in France, then returned to serve as an official up to the rank of Thuong ta, with the rank of Tong nhi pham (Senior Second Rank). He died in 1930 while still in office. He married Nguyen Thi Hoan (1892–1926), daughter of Thuong thu Nguyen Huu Toan, in 1912, and had 6 children; later remarried Ho Thi Hanh, daughter of Quan Cong Ho Dac Trung.
• Fourth son, Cao Xuan Tho (1899–1952) – passed the Cu nhan (1911), served as Tri phu (Prefect). He had 3 wives and concubines, including Ha Thi Thanh Hai (1900–1961), daughter of Hiep ta Ha Thuc Tuan.
• Fifth son, Cao Xuan Dai (? – 1953) – mother Le Thi Di. Inherited the position of Han lam vien Truoc tac (Hanlin Author).
• Sixth son, Cao Xuan Cam (1906–1981) – mother Le Thi Di. Physician. His first wife was Hoang Thi Ty (1905–?), daughter of Grand Minister Hoang Manh Tri.
• Seventh son, Cao Xuan The (1910–1931) – mother Le Thi Di. Passed the Tu tai, later studied Pharmacy in France, died of tuberculosis.
• Youngest son, Cao Xuan Tue (1913–?) – mother Le Thi Di. Pharmacist, later naturalized French. His wife was Dominique Romani, of Italian origin.

Daughters

• Eldest daughter, Cao Thi Bich (1864–1949) – mother Phan Thi Tiep. Married Dang Van Thuy, Dinh nguyen Hoang giap (Top Doctoral Laureate) in the Giap Thin year (1904), who served as an official up to Te tuu (Rector of the Imperial Academy).
• Second daughter, Cao Thi Quan – mother Phan Thi Tiep. Married Doctor Nguyen Xuan Tri, eldest son of Doctor Nguyen Xuan On, leader of the Can Vuong movement in Nghe An.
• Third daughter, Cao Thi Hoa (1878–1970) – pen name Ngoc Anh, mother Phan Thi Tiep. A modern Vietnamese female poet. She married Cu nhan Nguyen Duy Niep, son of Nguyen Trong Hop, Van minh Dai hoc si.
• Fourth daughter, Cao Thi Thuyen (1882–1954) – mother Ngo Thi Trinh. Married Hoang Tang Bi, Pho bang (Associate Doctorate) in the Canh Tuat year (1910).
• Fifth daughter, Cao Thi Tram (1887–1971) – mother Le Thi Nhu. Married Le Xuan Mai (1874–1945), Quang loc tu Khanh.
• Sixth daughter, Cao Thi Soa (1888–1978) – mother Le Thi Nhu. Married Vo Van Chap (1868–1932), who passed the Cu nhan in the Dinh Dau year (1897), later served as Thua chi of the Cabinet and Han lam vien Thi doc.
• Seventh daughter, Cao Thi Diem (1895–1977) – mother Le Thi Tinh. Married Truong Nhu Dinh (1892–1970), Thuong thu of the Ministry of Economy.
• Eighth daughter, Cao Thi Ngan (1901–1981) – mother Le Thi Nhu. Married Nguyen Huu Cung (1899–1993), Phó Chuong ly (Deputy Chancellor), Chinh Nhat of the Hue Superior Court, later took refuge in Canada after 1975. Cung was the son of Tuan vu Nguyen Huu Dac.
• Ninth daughter, Cao Thi Doa (1908–1975) – mother Le Thi Tinh. First husband was Tri phu Nguyen Huu Phuc, son of Tuan vu Nguyen Huu Dac; second husband was Professor Thai Cuu.
• Tenth daughter, Cao Thi Nhu (1910–2004) – mother Le Thi Tinh. First husband was Doctor Nguyen Cong Huan (?–1931); second husband was Ton That Vien De, son of Bo chanh Ton That Chiem Thiet, of the Nguyen royal family. They later divorced, and she became the second wife of Le Van Minh (1901–1984). After 1975, she and her family settled in Australia.
• Eleventh daughter, Cao Thi Kinh – mother Le Thi Di. Died young at age 14.
• Youngest daughter, Cao Thi Xuan Tich (1914–1947) – mother Le Thi Di. Married Tran Van Thi (?–1946), son of Phan su Tran Van Can.

References

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Pháp

Cao Xuan Duc (1843–1923)

Biographie

Cao Xuan Duc, dont le prénom social était Tu Phat, naquit en 1843 au hameau de Thinh My (Thinh Khanh), commune de Cao Xa, district de Dong Thanh, préfecture de Dien Chau (aujourd’hui commune de Tan Chau), province de Nghe An. Il fut réputé dès son enfance pour son intelligence. Ses maîtres l’appréciaient au point de lui donner leur fille en mariage. Cependant, sa carrière dans les examens fut difficile et tardive : ce n’est qu’à l’âge de 34 ans (en 1876) qu’il obtint le grade de Cu nhan, et l’année suivante, il échoua aux examens du palais (thi Hoi).

Carrière administrative

Après avoir obtenu le grade de Cu nhan en 1876 sous le règne de l’empereur Tu Duc, Cao Xuan Duc débuta sa carrière mandarinale dans la province de Quang Ngai. En 1877, il fut nommé mandarin suppléant (Hau bo), puis occupa successivement les postes de préfet de district (Tri huyen) de Binh Son et de Mo Duc. À cette époque, Quang Ngai subissait alternativement sécheresses et inondations, rendant la vie de la population extrêmement difficile, et les pillages étaient fréquents. En coordination avec le commissaire impérial Doan Khac Nhuong, il organisa des distributions de secours, demanda à la cour des prêts pour la production afin de permettre aux habitants de reconstruire leurs moyens de subsistance, contribuant ainsi à stabiliser la situation locale.

En 1880, en reconnaissance de ses résultats, il fut promu rédacteur à l’Académie Hanlin (Han lam Bien tu). Un an plus tard, il fut rappelé à la capitale pour occuper le poste de chef de bureau (Lanh Tu vu) au ministère de la Justice (Bo Hinh), puis fut transféré au ministère des Finances (Bo Ho), participant aux affaires administratives de la cour. En 1882, lorsque les Français s’emparèrent de Hanoi, il accompagna la délégation dirigée par Tran Dinh Tuc dans le Nord en tant que secrétaire pour des négociations, ce qui lui donna l’occasion de participer à des activités diplomatiques alors que le pays faisait face à l’invasion française.

En 1884, alors qu’il occupait le poste de préfet de la préfecture d’Ung Hoa (Tri phu Ung Hoa), Cao Xuan Duc fut reconnu comme un mandarin compétent dans le maintien de la sécurité locale. Grâce à ses succès dans la répression des troubles et l’administration, il fut promu vice-ministre des Cérémonies (Hong Lo Tu Thieu khanh), puis chargé des affaires au ministère de la Justice (Bien ly Bo Hinh), avant de se voir confier les fonctions de juge d’instruction par intérim (An sat) de Hanoi, responsable des affaires judiciaires et de la sécurité de la province.

En 1885, lorsque le mouvement des « Giac Say » (Rebelles des Roseaux) s’intensifia dans les districts de Thanh Tri, Thanh Oai, Ung Hoa et Thuong Tin, Cao Xuan Duc commanda personnellement les troupes pour les traquer, capturant de nombreux chefs, saisissant des armes et remportant un grand succès. Pour cela, l’empereur Dong Khanh lui décerna un gong en or (kim khanh) gravé des deux caractères « Nhung Cong » (Mérites militaires). En 1886, il fut nommé ministre des Finances (Bo chinh) de Hanoi, puis, en 1887, promu vice-ministre (Thi lang), cumulant les fonctions de commissaire à la défense maritime (Hai phong su) de Hai Duong, chargé de la défense et des patrouilles de la région côtière du Nord.

Sous le règne de Thanh Thai, la carrière de Cao Xuan Duc continua de progresser. En 1891, il fut nommé gouverneur général de Son – Hung – Tuyen (Tong doc Son – Hung – Tuyen), administrant les trois provinces de Son Tay, Hung Hoa et Tuyen Quang. Deux ans plus tard, il fut anobli du titre de An Xuan nam. Outre ses fonctions administratives, il se vit confier de nombreuses missions dans le domaine de l’éducation et des examens. En 1894, il fut examinateur en chef (Chu khao) du concours provincial (thi Huong) de Ha Nam, dirigeant directement l’un des examens les plus importants de la cour.

À partir de la fin du XIXe siècle, Cao Xuan Duc joua un rôle de plus en plus important dans le domaine académique. En 1900, il fut nommé Grand Secrétaire (Hiep bien Dai hoc si), cumulant les fonctions de directeur adjoint des Archives historiques (Pho Tong tai Quoc su quan), participant à la compilation de l’histoire nationale et dirigeant l’édition de l’ouvrage Nhan The Tu Tri – une œuvre rassemblant des normes morales, des règles de conduite et des modèles exemplaires visant à l’éducation morale du peuple. La même année, la cour lui accorda des fonds pour défricher des terres à Nghe An, témoignant de son intérêt pour le développement agricole.

En 1901, il fut examinateur en chef (Chanh Chu khao) des examens du palais (thi Hoi), l’une des fonctions les plus élevées du système des examens sous la dynastie des Nguyen. En 1902, il se rendit à Hanoi avec de nombreux hauts dignitaires pour participer à l’Exposition universelle (Hoi dau xao) et représenta la cour dans ses contacts avec les autorités d’Indochine. 

Après 1902, Cao Xuan Duc continua d’occuper de hautes fonctions à la cour, notamment dans les domaines de l’éducation et de l’histoire. Il participa aux conférences sur les affaires éducatives (hoc chinh), présida la révision des règlements des examens, fut à plusieurs reprises examinateur en chef (Doc quyen et Chu khao) des examens du palais, et fut membre du Conseil de révision des règlements scolaires (Hoi dong tu chinh hoc quy) pour réformer l’éducation confucéenne face aux exigences de modernisation.

En 1906, lorsque la cour organisa une conférence sur la réforme de l’éducation et la modification des règlements scolaires à Hanoi, Cao Xuan Duc y participa en tant que directeur adjoint des Archives historiques (Pho Tong tai Quoc su quan), contribuant aux discussions sur les évolutions de l’éducation confucéenne dans un contexte de profonds changements au début du XXe siècle.

En 1907, il fut nommé régent (Phu chinh Dai than), cumulant les fonctions de ministre de l’Éducation (Thuong thu Bo Hoc) lors de la création de ce ministère, directement responsable des politiques éducatives de la cour des Nguyen. Il proposa des réformes des programmes, la simplification des manuels scolaires et l’organisation de la rédaction de nouveaux supports pédagogiques.

Au cours des années suivantes, Cao Xuan Duc fut régulièrement chargé par la cour d’inspecter les provinces, de participer à des conférences sur l’éducation et de représenter la cour pour accueillir les gouverneurs généraux et les résidents français. Il fut successivement promu tuteur adjoint du prince héritier (Thai tu Thieu bao), anobli du titre de An Xuan tu, tout en conservant son poste de directeur général des Archives historiques (Tong tai Quoc su quan), dirigeant la compilation de plusieurs ouvrages historiques et de documentation sur les examens, tels que le Quoc trieu Huong khoa luc et le Quoc trieu Dang khoa luc.

En 1913, il fut promu Grand Secrétaire du cabinet de l’Est (Dong Cac dien Dai hoc si) avant de demander sa retraite, mettant fin à plus de trois décennies passées à occuper de hautes fonctions sous les règnes de Tu Duc, Dong Khanh, Thanh Thai et Duy Tan.

Œuvres littéraires posthumes

Cao Xuan Duc fut l’un des plus grands auteurs de la fin du XIXe et du début du XXe siècle. Il laissa une œuvre considérable.

Il participa à la rédaction des ouvrages suivants :

• Dai Nam thuc luc (Chroniques authentiques du Dai Nam, couvrant la période 1883-1888)
• Quoc trieu tien bien toat yeu (Chroniques des seigneurs Nguyen, de Nguyen Kim à Nguyen Phuc Duong)
• Quoc trieu chinh bien toat yeu (Chroniques de la dynastie des Nguyen, de l’avènement de Gia Long en 1802 à la 3e année de Dong Khanh, 1889)
• Dai Nam Nhat Thong Chi (Géographie du Centre – Duy Tan, 1910)
• Dai Nam Du Dia Chi Uoc Bien (Géographie du Centre et du Nord)
• Quoc Trieu Luat Le Toat Yeu (Code des lois et règlements de la dynastie nationale – Duy Tan, 1907-1916)
• Quoc trieu khoa bang luc (Registre des noms et origines des lauréats des examens)
• Quoc Trieu Huong Khoa Luc (Registre des noms et origines des lauréats des examens provinciaux)

Il dirigea également l’édition de :

• Nhan The Tu Tri (1901 – 8 volumes, 900 pages), recueillant dans les Classiques et les Histoires les plus beaux préceptes pour l’éducation morale, le perfectionnement personnel et les moyens de subsistance.
• Long Cuong Van Doi
• Long Cuong Bat Thap Tho Ngon
• Long Cuong Doi Lien
• Long Cuong lai ha tap
• Long Cuong huu dinh hieu tan
• Ha Nam truong huong thi van tuyen
• Ha Tho Lien
• Ha Ngon dang luc

Famille

Épouses et concubines

Cao Xuan Duc eut 7 épouses et concubines, qui lui donnèrent 8 fils et 12 filles.

• Épouse légitime : Phan Thi Tiep, originaire de Nghe An, lui donna 1 fils et 3 filles.
• Concubine : Phan Thi Chieu, originaire de Nghe An, sans enfant.
• Concubine : Truong Thi Lieu, originaire de Nghe An, lui donna 1 fils.
• Concubine : Ngo Thi Trinh, originaire de Ha Dong, lui donna 1 fils et 1 fille.
• Concubine : Le Thi Nhu (? – 1927), originaire de Hai Duong, lui donna 3 filles.
• Concubine : Le Thi Tinh (? – 1948), originaire de Ha Dong, lui donna 1 fils et 3 filles.
• Concubine : Le Thi Di, lui donna 4 fils et 2 filles.

Fils

1. Cao Xuan Tieu(fils aîné, mère Phan Thi Tiep) : obtint le grade de Pho bang en 1895 (année At Mui), devint ministre (Thuong thu).
2. Cao Xuan Khoi(? – 1955) (2e fils, mère Truong Thi Lieu) : obtint le grade de Tu tai (bachelier) en 1905.
3. Cao Xuan Xang(1889 – 1930) (3e fils, mère Ngo Thi Trinh) : obtint le grade de Cu nhan en 1909, participa au mouvement Dong Du. En 1911, il partit étudier en France, puis rentra et occupa des fonctions jusqu’au rang de vice-ministre du Commerce (Thuong ta), avec le rang de mandarin de deuxième grade inférieur (Tong nhi pham). Il mourut en 1930 alors qu’il était encore en fonction. Il épousa en 1912 Nguyen Thi Hoan (1892 – 1926), fille du ministre Nguyen Huu Toan, avec qui il eut 6 enfants ; il se remaria ensuite avec Ho Thi Hanh, fille du duc Ho Dac Trung (Quan Cong).
4. Cao Xuan Tho(1899 – 1952) (4e fils) : obtint le grade de Cu nhan en 1911, devint préfet (Tri phu). Il eut 3 épouses et concubines, dont Ha Thi Thanh Hai (1900 – 1961), fille du vice-ministre Ha Thuc Tuan.
5. Cao Xuan Dai(? – 1953) (5e fils, mère Le Thi Di) : reçut par hérédité le titre de rédacteur à l’Académie Hanlin (Han lam vien Truoc tac).
6. Cao Xuan Cam(1906 – 1981) (6e fils, mère Le Thi Di) : médecin. Sa première épouse fut Hoang Thi Ty (1905 – ?), fille du grand dignitaire Hoang Manh Tri.
7. Cao Xuan The(1910 – 1931) (7e fils, mère Le Thi Di) : obtint le grade de Tu tai, puis partit étudier la pharmacie en France, où il mourut de la tuberculose.
8. Cao Xuan Tue(1913 – ?) (fils cadet, mère Le Thi Di) : pharmacien, naturalisé français. Son épouse fut Dominique Romani, d’origine italienne.

Filles

1. Cao Thi Bich(1864 – 1949) (fille aînée, mère Phan Thi Tiep) : épousa Dang Van Thuy, docteur de premier rang (Hoang giap) en 1904, qui devint recteur de l’Université impériale (Te tuu).
2. Cao Thi Quan(2e fille, mère Phan Thi Tiep) : épousa le docteur ès lettres Nguyen Xuan Tri, fils aîné du docteur Nguyen Xuan On, chef du mouvement Can Vuong à Nghe An.
3. Cao Thi Hoa(1878 – 1970) (3e fille, mère Phan Thi Tiep), nom de plume Ngoc Anh : poétesse vietnamienne moderne. Elle épousa le lauréat Cu nhan Nguyen Duy Niep, fils de Nguyen Trong Hop, Grand Secrétaire du cabinet Van Minh (Van Minh Dai hoc si).
4. Cao Thi Thuyen(1882 – 1954) (4e fille, mère Ngo Thi Trinh) : épousa Hoang Tang Bi, lauréat du Pho bang en 1910 (année Canh Tuat).
5. Cao Thi Tram(1887 – 1971) (5e fille, mère Le Thi Nhu) : épousa Le Xuan Mai (1874 – 1945), vice-ministre des Cérémonies (Quang loc tu Khanh).
6. Cao Thi Soa(1888 – 1978) (6e fille, mère Le Thi Nhu) : épousa Vo Van Chap (1868 – 1932), lauréat du Cu nhan en 1897 (année Dinh Dau), qui devint secrétaire en chef du Cabinet impérial (Thua chi Noi cac) et lecteur impérial à l’Académie Hanlin (Han lam vien Thi doc).
7. Cao Thi Diem(1895 – 1977) (7e fille, mère Le Thi Tinh) : épousa Truong Nhu Dinh (1892 – 1970), ministre de l’Économie (Thuong thu Bo Kinh Te).
8. Cao Thi Ngan(1901 – 1981) (8e fille, mère Le Thi Nhu) : épousa Nguyen Huu Cung (1899 – 1993), vice-président du conseil d’administration et président de la Cour d’appel de Hue, qui s’exila au Canada après 1975. Il était fils du gouverneur militaire Nguyen Huu Dac (Tuan vu).
9. Cao Thi Doa(1908 – 1975) (9e fille, mère Le Thi Tinh) : première épouse du préfet Nguyen Huu Phuc, fils du gouverneur militaire Nguyen Huu Dac ; seconde épouse du professeur Thai Cuu.
10. Cao Thi Nhuỵ(1910 – 2004) (10e fille, mère Le Thi Tinh) : première épouse du docteur Nguyen Cong Huan (? – 1931), seconde épouse de Ton That Vien De, fils du ministre des Finances Ton That Chiem Thiet, membre de la famille impériale des Nguyen. Après leur divorce, elle devint la troisième épouse de Le Van Minh (1901 – 1984). Après 1975, elle s’installa en Australie avec sa famille.
11. Cao Thi Kinh(11e fille, mère Le Thi Di) : décédée jeune à l’âge de 14 ans.
12. Cao Thi Xuan Tich(1914 – 1947) (fille cadette, mère Le Thi Di) : épousa Tran Van Thi (? – 1946), fils du chef de bureau Tran Van Can.

Références

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Trung

高春育（1843－1923）

身世

高春育字子发，1843年生于乂安省演州府东城县高舍社盛美（盛庆）村（今属新州社）。高春育自幼以聪慧闻名，从学时深得老师喜爱，并将女儿许配给他。但在科举之路上，高春育颇为坎坷迟滞，直至34岁（1876年）才考中举人，次年参加会试又落第。

仕途生涯

1876年在嗣德朝考中举人后，高春育在广义省开始了仕途。1877年，他被任命为候补，随后先后担任平山知县和慕德知县。当时广义省连遭旱涝灾害，民生极度艰难，劫掠事件频发。他与钦派段克让配合，组织赈灾济饥，奏请朝廷允许百姓借贷资金恢复生产，为稳定地方局势做出了贡献。

1880年，因政绩突出，他升任翰林编修衔。一年后，他被调回京城担任刑部领司务，后转入户部，参与朝廷行政事务。1882年，法军攻占河内时，他随陈廷肃率领的代表团以北圻谈判秘书身份北上，从而有机会在国家面临法国侵略的背景下参与外交活动。

1884年，担任应和知府时，高春育被认为是维护地方治安有方的官员。因在平乱和行政管理方面的功绩，他升任鸿胪寺少卿、刑部办理，后继续被委任署理河内按察使，负责该省的司法和治安工作。

1885年，匪党在青池、青威、应和、常信等县活动猖獗时，高春育直接指挥军队组织追剿，抓获多名首领、缴获武器，立下大功。为此，同庆帝赐予金磬，上刻“戎功”二字。1886年，他被任命为河内布政使，1887年升侍郎，兼海阳海防使，负责北方沿海地区的防御和巡逻事务。

在成泰朝，高春育的仕途继续发展。1891年，他被任命为山兴宣总督，管辖山西、兴化和宣光三省。两年后，受封安春男爵。除行政工作外，他还被委派多项教育和科举任务。1894年，他担任河南省乡试主考官，亲自主持朝廷重要科举考试之一。

自十九世纪末起，高春育在学术领域日益发挥重要作用。1900年，他被任命为协办大学士，兼国史馆副总裁，参与编纂国史并指导编纂《人世须知》——一部汇集道德规范、处世准则和典范事迹以教化民众的著作。同年，朝廷拨款资助其在乂安开垦土地，体现了他对农业发展的关注。

1901年，他担任会试正主考官，这是阮朝科举体系中的最高职务之一。1902年，他与多位大臣前往河内参加博览会，并代表朝廷与印度支那当局接触。

1902年后，高春育继续在朝中担任多项重任，尤其是在教育和史学领域。他参加学政会议，主持修改考试章程，多次担任会试读卷官和主考官，同时是学规修订委员会成员，旨在顺应革新要求改革儒学教育。

至1906年，当朝廷在河内召开会议讨论教育改革和修改学规时，高春育以国史馆副总裁身份参与，为二十世纪初国家面临诸多变革背景下儒学教育的变革讨论做出了贡献。

1907年，他被任命为辅政大臣，兼学部尚书（该部新设），直接负责阮朝的教育政策。他提议改革课程设置、精简教科书并组织编写新教材服务于教学。

此后数年，高春育多次受朝廷委派考察地方情况，参加教育会议，并代表朝廷接待法国总督和钦使。他先后升任太子少保，封安春子爵，同时继续担任国史馆总裁，主持编纂多部史书和科举要籍，如《国朝乡科录》和《国朝登科录》。

1913年，他在退休前升任东阁殿大学士，结束了在嗣德、同庆、成泰和维新四朝三十余年担任多项要职的生涯。

遗稿文学

高春育是十九世纪末二十世纪初的重要作家之一，拥有相当丰富的著述。

高春育参与编纂的书籍包括：

• 《大南实录》（记载1883-1888年历史）
• 《国朝前编撮要》（记载自阮淦至阮福阳历代阮主历史）
• 《国朝正编撮要》（记载自嘉隆帝登基（1802年）至同庆三年（1889年）阮朝历史）
• 《大南一统志》（中部地志—维新—1910年）
• 《大南舆地志约编》（中北部）
• 《国朝律例撮要》（维新1907-1916年）
• 《国朝科举录》（记载中举者姓名、籍贯）
• 《国朝乡科录》（记载中举者姓名、籍贯）

此外，他还编纂了：

• 《人世须知》（1901年—8卷900页），摘录经史中的嘉言懿行，以助人修身养性和谋生；
• 《龙冈文对》
• 《龙冈八十寿言》
• 《龙冈对联》
• 《龙冈来下集》
• 《龙冈休亭效颦》
• 《河南场乡试文选》
• 《夏寿联》
• 《夏言登录》

家庭

妻妾

高春育有七位妻妾，共育有八子十二女。

• 正室潘氏捷，乂安人，育有一子三女。
• 次室潘氏昭，乂安人，无子嗣。
• 次室张氏柳，乂安人，育有一子。
• 次室吴氏贞，河东人，育有一子一女。
• 次室黎氏汝（？－1927），海阳人，育有三女。
• 次室黎氏静（？－1948），河东人，育有一子三女。
• 次室黎氏宜，育有四子二女。

子嗣

• 长子高春晚，母潘氏捷，乙未科（1895年）副榜，官至尚书。
• 次子高春魁（？－1955），母张氏柳，秀才（1905年）。
• 三子高春昌（1889－1930），母吴氏贞，举人（1909年），参加东游运动。1911年赴法留学后回国，官至商佐，从二品。1930年于任上去世。1912年娶尚书阮有篡之女阮氏完（1892－1926），育有六子；后续弦郡公胡得忠之女胡氏幸。
• 四子高春寿（1899－1952），举人（1911年），官至知府。他有三房妻妾，其中何氏清海（1900－1961）为协佐何叔遵之女。
• 五子高春台（？－1953），母黎氏宜，袭荫翰林院著作衔。
• 六子高春锦（1906－1981），母黎氏宜，医生。其首任妻子黄氏巳（1905－？），大臣黄明智之女。
• 七子高春体（1910－1931），母黎氏宜，秀才，后赴法留学药学，因肺结核去世。
• 幼子高春慧（1913－？），母黎氏宜，药剂师，后入法国籍，其妻多米尼克·罗曼尼（Dominique Romani）为意大利人。

女嗣

• 长女高氏碧（1864－1949），母潘氏捷，嫁邓文瑞——甲辰科（1904年）庭元黄甲，官至祭酒。
• 次女高氏贯，母潘氏捷，夫为进士阮春治，其长子为进士阮春温——乂安勤王运动领袖。
• 三女高氏和（1878－1970），笔名玉英，母潘氏捷，越南现代女诗人。嫁举人阮维摄——文明大学士阮仲合之子。
• 四女高氏诠（1882－1954），母吴氏贞，嫁黄增秘——庚戌科（1910年）副榜。
• 五女高氏簪（1887－1971），母黎氏汝，嫁黎春梅（1874－1945），光禄寺卿。
• 六女高氏沙（1888－1978），母黎氏汝，嫁武文洽（1868－1932），丁酉科（1897年）举人，后官至内阁承旨、翰林院侍读。
• 七女高氏艳（1895－1977），母黎氏静，嫁张如定（1892－1970），经济部尚书。
• 八女高氏银（1901－1981），母黎氏汝，嫁阮有恭（1899－1993），副掌理、顺化上审院正一，1975年后流亡加拿大。阮有恭为巡武阮有得之子。
• 九女高氏朵（1908－1975），母黎氏静，首任丈夫阮有福（巡武阮有得之子、知府），第二任丈夫为蔡九教授。
• 十女高氏蕊（1910－2004），母黎氏静，首任丈夫阮公勋医生（？－1931），第二任丈夫尊室远弟（布政尊室占铁之子，阮朝宗室）。后离婚，再嫁黎文明（1901－1984）为继室。1975年后随家定居澳大利亚。
• 十一女高氏敬，母黎氏宜，十四岁早夭。
• 幼女高氏春锡（1914－1947），母黎氏宜，嫁陈文施（？－1946）——判事陈文根之子。

参考资料

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.