Thông tin chung
Công chúa Ngọc Sơn (玉山公主), húy Nguyễn Phúc Dĩ Hy (阮福以嬉; khoảng 1887 – 1907), là công chúa con vua Đồng Khánh nhà Nguyễn. Bà được phong hiệu Ngọc Sơn Công chúa, và là một trong những công chúa nổi bật của triều Nguyễn cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, gắn liền với dòng dõi hoàng tộc và những biến động lịch sử của thời kỳ này.
Xuất thân
Hoàng nữ Nguyễn Phúc Dĩ Hy là con gái thứ của vua Đồng Khánh (Nguyễn Cảnh Tông), vị vua thứ 8 triều Nguyễn, trị vì từ 1885 đến 1889. Mẹ bà là Lục giai Tiệp dư Hồ Thị Quy. Bà Tiệp dư sinh được ba người con gái là Hỷ Duyệt, Dĩ Hy và Nhu Hỷ, nhưng chỉ duy nhất công chúa Dĩ Hy sống đến tuổi trưởng thành.
Cuộc đời
Công chúa Nguyễn Phúc Dĩ Hy kết hôn vào tháng 11 (âm lịch), Thành Thái năm thứ 15 (1903), với Trung quân Đô thống Nguyễn Hữu Tiễn, con trai thứ của Đông Các Đại học sĩ Nguyễn Hữu Thảng. Theo chiếu vua, bà được cấp nữ trang và phủ đệ tổng cộng 2.500 đồng. Tuyên Hóa Quận công Bửu Tán (em ruột vua Thành Thái) đảm nhiệm chủ hôn, còn Thống chế Tôn Thất Phương phụ trách thu xếp lễ nghi.
Bà sinh được một người con gái nhưng không lâu sau mắc bạo bệnh và qua đời khi mới 20 tuổi. Dựa vào năm kết hôn, có thể suy đoán bà sinh khoảng năm 1887 và mất vào khoảng năm 1906–1907.
Theo di nguyện, phò mã Nguyễn Hữu Tiễn tái hôn với Công tôn nữ Thị Trân, con gái Kiên Quận công Ưng Quyền (em vua Đồng Khánh), và có bảy người con.
Tháng 12 (âm lịch), năm Khải Định thứ 2 (1917), vua ban dụ truy tặng công chúa Dĩ Hy làm Ngọc Sơn Công chúa (玉山公主), thụy hiệu Trang Nhã (莊雅). Trong bài dụ có viết:
Cố muội Dĩ Hi tuy đã trưởng thành, lấy chồng chưa được bao lâu thì đã vùi hương đi mất, thực vô cùng đau xót. Từ lâu đã bặt tiếng tiêu huynh đệ, từng ôn niềm Tư Mã thở than. Lòng người yêu quý người thân há đâu phân biệt người còn hay mất
Dẫu cuộc đời ngắn ngủi, công chúa Ngọc Sơn được ghi nhớ qua địa vị hoàng nữ, cuộc hôn nhân với một quan trọng triều Nguyễn, và sự quan tâm tới gia tộc, đồng thời được truy tặng thụy hiệu cao quý, biểu thị lòng tôn kính của triều đình.
Thờ phụng
Việc tôn vinh và thờ phụng Công chúa Ngọc Sơn được thể hiện rõ nét qua phong hiệu truy tặng chính thức của triều đình nhà Nguyễn và qua di sản kiến trúc văn hóa là phủ thờ cổ kính tại Huế, nơi lưu giữ trí nhớ và lòng kính trọng của hậu duệ. Mặc dù cuộc đời công chúa ngắn ngủi, bà đã được vua Khải Định truy tặng danh hiệu vào tháng 12 âm lịch, năm Khải Định thứ 2 (1917) với phong hiệu Ngọc Sơn Công chúa (玉山公主) và thụy hiệu Trang Nhã (莊雅).
Di sản lớn nhất và quan trọng nhất thể hiện lòng tưởng nhớ này là phủ thờ được phò mã Nguyễn Hữu Tiễn xây dựng năm 1921 trên khu đất rộng gần 2.400 m², nay tọa lạc tại số 31 đường Nguyễn Chí Thanh, phường Phú Hiệp, TP Huế. Phủ thờ vừa là nơi thờ vong linh công chúa Ngọc Sơn và chánh thất của phò mã, vừa lưu giữ những kỷ vật quý giá như huy chương vua Khải Định ban tặng, bộ xăm hường bằng xương, đồ sứ ký kiểu Trung Hoa, bộ khay trà chạm cẩn tinh xảo, đồng thời là thư viện gia tộc lưu giữ hàng ngàn cuốn sách quý.
Không gian thờ tự được bài trí theo nguyên tắc “tiền Phật hậu linh”: phía trước thờ Phật, phía sau thờ vong linh các vị Đông Các đại học sĩ Nguyễn Hữu Thảng, phò mã Nguyễn Hữu Tiễn, công chúa Ngọc Sơn, hai bà công chúa, quận chúa và các thế hệ hậu duệ đã khuất, với gian chính treo hoành phi ghi “Ngọc Sơn công chúa từ” và lưu giữ di ảnh của phò mã, công chúa Ngọc Sơn cùng Công tôn nữ Thị Trân, người vợ thứ hai của phò mã. Nhờ sự gìn giữ cẩn thận của hậu duệ, đặc biệt là bà Nguyễn Thị Sương và nhà sử học Phan Thuận An, phủ thờ gần như nguyên vẹn và được xem như một “bảo tàng sống” về văn hóa Huế; công trình được tu bổ năm 2017 nhằm chống xuống cấp và bảo tồn giá trị nhà vườn cố đô. Tẩm mộ Công chúa Ngọc Sơn hiện tọa lạc trên đường Minh Mạng, phường Thủy Xuân, Huế, còn mộ phò mã Nguyễn Hữu Tiễn được táng bên phải, nhỏ hơn nhưng vẫn giữ nghiêm trang. Toàn bộ những hoạt động này phản ánh lòng tưởng nhớ sâu sắc, đồng thời ghi nhận vị thế, nhân cách và tấm lòng của Công chúa Ngọc Sơn trong lịch sử triều Nguyễn.
Tham khảo
- Hội đồng trị sự Nguyễn Phúc tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa – Huế.
- Nguyễn Phúc Dĩ Hy, Wikipedia.
- Trần Đức Anh Sơn, Phủ thờ công chúa Ngọc Sơn – Góc lắng sâu hồn Huế, trên trang https://huetourism.gov.vn/
- Phủ Ngọc Sơn Công Chúa Huế: Vẻ đẹp cổ kính của nhà vườn và dấu ấn công chúa triều Nguyễn, trên trang sovaba.travel
- Đại Dương, Cận cảnh vẻ đẹp khu nhà vườn Phủ Công chúa Ngọc Sơn, Báo Dân Trí, đăng tải ngày 25/05/2017.
- Bảo Bình, Chuyện nàng Ngọc Bình lấy hai chồng… làm Vua, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đăng tải ngày 18/07/2011.
- Bí ẩn danh tính Ngôi mộ bên Lăng vị Hoàng tử con vua Gia Long và Đức phi Ngọc Bình, Youtube Lequang Channel, đăng tải ngày 17/9/2022.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
General Information
Princess Ngoc Son (玉山公主), personal name Nguyen Phuc Di Hy (阮福以嬉; c. 1887–1907), was a daughter of Emperor Dong Khanh of the Nguyen dynasty. She was granted the title Ngoc Son Princess and is remembered as one of the notable princesses of the late 19th and early 20th centuries, closely associated with the royal lineage and the historical turbulence of her time.
Origin
Princess Nguyen Phuc Di Hy was the second daughter of Emperor Dong Khanh (Nguyen Canh Tong), the eighth ruler of the Nguyen dynasty, who reigned from 1885 to 1889. Her mother was Luc giai Tiep du Ho Thi Quy. Lady Tiep du gave birth to three daughters: Hy Duyet, Di Hy, and Nhu Hy, but only Princess Di Hy survived to adulthood.
Life
Princess Nguyen Phuc Di Hy married in the 11th lunar month of the 15th year of Emperor Thanh Thai (1903), to Trung quan Do thong Nguyen Huu Tien, the second son of Dong cac Dai hoc si Nguyen Huu Thang. According to the imperial edict, she was granted jewelry and a residence valued at a total of 2,500 dong. Tuyen Hoa Quan cong Buu Tan (younger brother of Emperor Thanh Thai) served as the principal wedding sponsor, while Tong che Ton That Phuong oversaw the ceremonial arrangements.
She gave birth to one daughter but soon after contracted a severe illness and passed away at the age of twenty. Based on her marriage date, it is estimated that she was born around 1887 and died around 1906–1907.
Fulfilling her final wishes, Prince Consort Nguyen Huu Tien remarried Princess Cong ton nu Thi Tran, daughter of Kien Quan cong Ung Quyen (younger brother of Emperor Dong Khanh), and had seven children.
In the 12th lunar month of the 2nd year of Emperor Khai Dinh (1917), the emperor issued an edict posthumously granting Princess Di Hy the title Ngoc Son Princess (玉山公主) with the posthumous honorific Trang Nha (莊雅). The edict stated:
Although my late younger sister Di Hy had reached adulthood, she passed away not long after marriage, which is truly a matter of great sorrow. For long she has been absent from her brothers’ and sisters’ remembrance, recalling the lament of Sima. Affection toward one’s kin does not distinguish between the living and the dead.
Though her life was brief, Princess Ngoc Son is remembered for her imperial status, her marriage into a distinguished Nguyen dynasty family, her devotion to kinship, and the honor she received through a posthumous title that reflects the respect of the court.
Veneration
The veneration of Princess Ngoc Son is expressed through the formal posthumous title conferred by the Nguyen dynasty and through the architectural and cultural heritage preserved in her ancestral residence in Hue, which maintains the memory and reverence of her descendants. Despite her short life, she was posthumously honored in the 12th lunar month of the 2nd year of Emperor Khai Dinh (1917) with the title Ngoc Son Princess (玉山公主) and the posthumous honorific Trang Nha (莊雅).
The most significant memorial to her is the ancestral residence built by Prince Consort Nguyen Huu Tien in 1921 on a nearly 2,400-square-meter plot of land, now located at 31 Nguyen Chi Thanh Street, Phu Hiep Ward, Hue City. The residence serves both as a memorial to Princess Ngoc Son and the principal wife of the prince consort, and as a repository of valuable heirlooms such as medals bestowed by Emperor Khai Dinh, an ivory xam huong set, Chinese-style porcelain wares, and intricately inlaid tea trays. It also functions as a family library housing thousands of precious books.
The worship space is arranged according to the principle tien Phat hau linh (“Buddha in front, ancestors behind”): the front hall is dedicated to the Buddha, while the rear hall enshrines the spirits of Dong cac Dai hoc si Nguyen Huu Thang, Prince Consort Nguyen Huu Tien, Princess Ngoc Son, two princesses, a district princess, and several generations of departed descendants. The central chamber displays a hoanh phi inscribed “Ngoc Son cong chua tu” and preserves portraits of the prince consort, Princess Ngoc Son, and Princess Cong ton nu Thi Tran, his second wife.
Thanks to the careful preservation by descendants—particularly Madam Nguyen Thi Suong and historian Phan Thuan An—the ancestral residence remains nearly intact and is regarded as a “living museum” of Hue culture. It underwent restoration in 2017 to prevent deterioration and safeguard the values of the ancient Hue garden-house tradition.
The tomb of Princess Ngoc Son is located on Minh Mang Street, Thuy Xuan Ward, Hue, while the tomb of Prince Consort Nguyen Huu Tien lies to the right—smaller yet still dignified. These commemorative acts reflect the enduring reverence for Princess Ngoc Son and affirm her position, character, and legacy within the history of the Nguyen dynasty.
References
- Hội đồng trị sự Nguyễn Phúc tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa – Huế.
- Nguyễn Phúc Dĩ Hy, Wikipedia.
- Trần Đức Anh Sơn, Phủ thờ công chúa Ngọc Sơn – Góc lắng sâu hồn Huế, trên trang https://huetourism.gov.vn/
- Phủ Ngọc Sơn Công Chúa Huế: Vẻ đẹp cổ kính của nhà vườn và dấu ấn công chúa triều Nguyễn, trên trang sovaba.travel
- Đại Dương, Cận cảnh vẻ đẹp khu nhà vườn Phủ Công chúa Ngọc Sơn, Báo Dân Trí, đăng tải ngày 25/05/2017.
- Bảo Bình, Chuyện nàng Ngọc Bình lấy hai chồng… làm Vua, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đăng tải ngày 18/07/2011.
- Bí ẩn danh tính Ngôi mộ bên Lăng vị Hoàng tử con vua Gia Long và Đức phi Ngọc Bình, Youtube Lequang Channel, đăng tải ngày 17/9/2022.
Tiếng Trung (中文)
基本信息
玉山公主（Ngoc Son Cong chua，玉山公主），名阮福以嬉（Nguyen Phuc Di Hy，阮福以嬉；約1887–1907），是阮朝同慶帝（Dong Khanh）之女。她被追封為玉山公主，是19世紀末至20世紀初阮朝顯赫的公主之一，與皇室血脈及當時歷史變遷緊密相關。
出身
阮福以嬉是同慶帝（Nguyen Canh Tong，阮景宗，阮朝第八位皇帝，1885–1889在位）的第八位女兒。她的母親為六階婕妤胡氏葵（Luc giai Tiep du Ho Thi Quy）。胡氏葵共生三女，分別為喜悅（Hy Duyet）、以嬉（Di Hy）及柔喜（Nhu Hy），但只有玉山公主（Di Hy）長大成人。
生平
阮福以嬉於成泰十五年（1903年）農曆十一月與中軍都統阮 huu Tien（Nguyen Huu Tien）成婚。阮 huu Tien為東閣大學士阮 huu Thang（Nguyen Huu Thang）次子。根據皇帝詔令，公主獲贈嫁妝及府第，總價值2,500銅錢。宣化郡公寶贊（Buu Tan，同慶帝胞弟）主持婚禮，統制孫氏方（Ton That Phuong）負責禮儀安排。
公主育有一女，但不久因重病去世，年僅20歲。根據婚姻年份推算，她約生於1887年，卒於1906–1907年。
遵照遺願，駙馬阮 huu Tien再娶公孫女氏珍（Cong ton nu Thi Tran），即堅郡公應權（Kien Quan cong Ung Quyen，同慶帝胞弟）之女，育有七子。
1917年農曆十二月，啟定二年，皇帝下詔追封阮福以嬉為玉山公主（玉山公主），諡號莊雅（Trang Nha，莊雅）。詔書中寫道：
“故妹以嬉雖已成年，婚後不久即香消玉殞，實為痛惜。久無兄弟消息，曾懷思馬而歎息。愛親之人心，豈分生死。”
雖生平短暫，玉山公主以皇女身份、與阮朝官員的婚姻及對家族的關懷為人銘記，並獲追贈高貴諡號，體現朝廷對其敬重。
供奉
玉山公主的追尊與供奉，通過阮朝官方追封以及位於順化的古老廟宇建築得以體現。該廟保存了後代對公主的敬意和紀念。儘管生平短暫，她在啟定二年（1917年）農曆十二月被追封為玉山公主（玉山公主），諡號莊雅（莊雅）。
最重要的紀念遺產是駙馬阮 huu Tien於1921年建造的廟宇，占地近2,400平方米，現位於順化市富協坊（Phu Hiep）阮志清路31號。廟宇既供奉玉山公主與駙馬的靈位，又收藏珍貴物品，如啟定皇帝賜的勳章、骨質香插、仿中式瓷器、精美茶具托盤，同時也是家族圖書館，保存數千冊珍貴書籍。
供奉空間遵循“前佛後靈”原則：前供佛，後供東閣大學士阮 huu Thang、駙馬阮 huu Tien、玉山公主、兩位公主、郡主及歷代後裔的靈位。正殿掛有“玉山公主祠”匾額，保存有駙馬、玉山公主及駙馬第二任妻公孫女氏珍的照片。得益於後人特別是阮氏素香及歷史學家潘順安的妥善保護，廟宇幾乎完整，被視為順化文化的“活博物館”，並於2017年修繕以防止破損、保護古都園林價值。
玉山公主的陵墓現位於順化市水春坊（Thuy Xuan），明命路上，駙馬阮 huu Tien之墓葬於右側，雖小但仍莊重。所有這些活動體現了深切的紀念，同時記錄了玉山公主在阮朝歷史中的地位、人格與情懷。
參考資料
- Hội đồng trị sự Nguyễn Phúc tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa – Huế.
- Nguyễn Phúc Dĩ Hy, Wikipedia.
- Trần Đức Anh Sơn, Phủ thờ công chúa Ngọc Sơn – Góc lắng sâu hồn Huế, trên trang https://huetourism.gov.vn/
- Phủ Ngọc Sơn Công Chúa Huế: Vẻ đẹp cổ kính của nhà vườn và dấu ấn công chúa triều Nguyễn, trên trang sovaba.travel
- Đại Dương, Cận cảnh vẻ đẹp khu nhà vườn Phủ Công chúa Ngọc Sơn, Báo Dân Trí, đăng tải ngày 25/05/2017.
- Bảo Bình, Chuyện nàng Ngọc Bình lấy hai chồng… làm Vua, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đăng tải ngày 18/07/2011.
- Bí ẩn danh tính Ngôi mộ bên Lăng vị Hoàng tử con vua Gia Long và Đức phi Ngọc Bình, Youtube Lequang Channel, đăng tải ngày 17/9/2022.
Tiếng Pháp (Français’)
Informations generales
La princesse Ngoc Son (玉山公主), nom personnel Nguyen Phuc Di Hy (阮福以嬉 ; vers 1887 – 1907), etait une princesse fille de l’empereur Dong Khanh de la dynastie Nguyen. Elle recut le titre de princesse Ngoc Son et fut l’une des princesses les plus remarquables de la fin du XIXe siecle et du debut du XXe siecle, liee a la lignée royale et aux bouleversements historiques de cette periode.
Origines
La princesse Nguyen Phuc Di Hy etait la fille cadette de l’empereur Dong Khanh (Nguyen Canh Tong), le huitieme empereur de la dynastie Nguyen, qui regna de 1885 a 1889. Sa mere etait Ho Thi Quy, concubine de sixieme rang. Cette concubine donna naissance a trois filles : Hy Duyet, Di Hy et Nhu Hy, mais seule la princesse Di Hy atteignit l’age adulte.
Vie
La princesse Nguyen Phuc Di Hy se maria en novembre (calendrier lunaire) de la 15e annee du regne de Thanh Thai (1903) avec le Trung quan Do thong Nguyen Huu Tien, fils cadet du grand erudit Nguyen Huu Thang. Selon le decret imperial, elle recut des bijoux et une residence pour un total de 2 500 piastres. Le Tuyen Hoa Quan cong Buu Tan (frere de l’empereur Thanh Thai) assura la presidence des ceremonies, tandis que le Thong che Ton That Phuong supervisa l’organisation protocolaire.
Elle eut une fille mais tomba gravement malade peu apres et mourut a seulement 20 ans. D’apres l’annee de son mariage, on estime qu’elle serait nee vers 1887 et decedee vers 1906–1907.
Conformement a son dernier souhait, son epoux Nguyen Huu Tien se remaria avec Cong ton nu Thi Tran, fille du Kien Quan cong Ung Quyen (frere de l’empereur Dong Khanh), et eut sept enfants.
En decembre (calendrier lunaire) de la 2e annee du regne de Khai Dinh (1917), l’empereur lui accorda a titre posthume le titre de princesse Ngoc Son (玉山公主) avec le nom posthume Trang Nha (莊雅). L’edict stipulait :
Bien que la defunte Di Hy ait grandi et se soit mariee, elle est decedee prematurement, ce qui est extremement douloureux. Depuis longtemps, la voix fraternelle s’est tue, et elle a inspire la lamentation de Tu Ma. L’affection des proches ne fait pas de distinction entre les vivants et les morts.
Bien que sa vie fut courte, la princesse Ngoc Son est memorable pour son statut de fille imperiale, son mariage avec un haut fonctionnaire de la dynastie Nguyen et son attachement a la famille, tout en recevant un nom posthume honorifique reflechant le respect de la cour.
Veneration
La veneration de la princesse Ngoc Son se manifeste a travers le titre posthume officiel accorde par la dynastie Nguyen et par l’heritage architectural et culturel : son palais funeraire a Hue, conservant la memoire et le respect des descendants. Malgre sa vie breve, elle recut ce titre posthume en decembre de la 2e annee du regne de Khai Dinh (1917).
Le plus important heritage de cette veneration est le palais funeraire construit par son epoux Nguyen Huu Tien en 1921 sur un terrain de pres de 2 400 m², situe aujourd’hui au 31, rue Nguyen Chi Thanh, quartier Phu Hiep, ville de Hue. Ce palais sert a la fois de lieu de culte pour l’ame de la princesse Ngoc Son et de residence principale pour l’epoux, tout en conservant des objets precieux tels que des medailles offertes par l’empereur Khai Dinh, un ensemble de baguettes en os, de la porcelaine chinoise, un plateau a the finement decore, et une bibliotheque familiale contenant des milliers de livres rares.
L’espace de culte est organise selon le principe « Tien Phat hau linh » : devant se trouve l’autel dedie au Bouddha, derriere celui-ci les ames des grands erudits Nguyen Huu Thang, de l’epoux Nguyen Huu Tien, de la princesse Ngoc Son, de deux autres princesses, des seigneurs et des generations de descendants. Dans la salle principale, une inscription horizontale indique « Ngoc Son cong chua tu », et les portraits de l’epoux, de la princesse Ngoc Son et de Cong ton nu Thi Tran (seconde epouse de l’epoux) sont conserves. Grace a la preservation attentive des descendants, notamment Mme Nguyen Thi Suong et l’historien Phan Thuan An, le palais funeraire est quasiment intact et considere comme un « musee vivant » de la culture de Hue ; le site a ete restaure en 2017 pour prevenir la degradation et preserver la valeur du jardin imperial. Le tombeau de la princesse Ngoc Son se trouve actuellement sur la rue Minh Mang, quartier Thuy Xuan, Hue, tandis que celui de Nguyen Huu Tien est situe a droite, plus petit mais toujours solennel. Ces actions reflètent un profond respect et reconnaissent le statut, le caractere et la memoire de la princesse Ngoc Son dans l’histoire de la dynastie Nguyen.
References
- Hội đồng trị sự Nguyễn Phúc tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa – Huế.
- Nguyễn Phúc Dĩ Hy, Wikipedia.
- Trần Đức Anh Sơn, Phủ thờ công chúa Ngọc Sơn – Góc lắng sâu hồn Huế, trên trang https://huetourism.gov.vn/
- Phủ Ngọc Sơn Công Chúa Huế: Vẻ đẹp cổ kính của nhà vườn và dấu ấn công chúa triều Nguyễn, trên trang sovaba.travel
- Đại Dương, Cận cảnh vẻ đẹp khu nhà vườn Phủ Công chúa Ngọc Sơn, Báo Dân Trí, đăng tải ngày 25/05/2017.
- Bảo Bình, Chuyện nàng Ngọc Bình lấy hai chồng… làm Vua, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đăng tải ngày 18/07/2011.
- Bí ẩn danh tính Ngôi mộ bên Lăng vị Hoàng tử con vua Gia Long và Đức phi Ngọc Bình, Youtube Lequang Channel, đăng tải ngày 17/9/2022.
