Thân thế
Cung Từ Tuyên Mục Hoàng thái hậu Phạm Thị Ngọc Trần1 (范氏玉陳, 1386 – 1425), còn được gọi là Phạm Hiền phi, người xã Quần Lai, huyện Lôi Dương, nay thuộc huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Bà là em gái của Phạm Vận, một nhân vật có địa vị trong bộ máy của nghĩa quân Lam Sơn.
Tư liệu về thân thế của bà trước khi theo Lê Lợi hiện không nhiều, các ghi chép chủ yếu tập trung vào những năm tháng bà gắn bó với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, đặc biệt là việc sinh hoàng tử Lê Nguyên Long và sự kiện hy sinh tại Nghệ An năm 1425.
Cuộc đời
Phạm Thị Ngọc Trần sống cùng Lê Lợi trong những năm đầu của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, khi cuộc chiến chống quân Minh còn diễn ra hết sức quyết liệt. Lúc bấy giờ nghĩa quân thường xuyên phải di chuyển, Lê Lợi không có nơi ở cố định, đời sống vô cùng gian khổ. Theo sử liệu, bà vẫn theo hầu Lê Lợi, cùng trải qua những năm tháng đầy khó khăn ấy.
Năm Quý Mão (1423), trong thời gian cuộc khởi nghĩa đang diễn ra, bà sinh hoàng tử Lê Nguyên Long. Đây là người con trai sau này trở thành vua Lê Thái Tông. Khi Lê Nguyên Long ra đời, cuộc chiến giữa nghĩa quân Lam Sơn và quân Minh vẫn chưa kết thúc, vì vậy mẹ con bà tiếp tục sống trong hoàn cảnh chiến tranh và phải di chuyển theo nghĩa quân.
Năm Ất Tỵ (1425), Lê Lợi tiến quân vào Nghệ An và vây thành, khi đến thành Trào Khẩu thuộc Hưng Nguyên, nơi có đền thờ thần Phổ Hộ. Theo Đại Việt thông sử, Lê Lợi nằm mộng thấy một vị thần hiện đến. Vị thần xin Lê Lợi cho một người thiếp và hứa sẽ phù hộ cho nghĩa quân đánh thắng quân Minh, hoàn thành nghiệp lớn. Sau khi tỉnh dậy, Lê Lợi đem chuyện này hỏi những người vợ của mình và nói rằng nếu người nào chịu làm vợ thần, sau khi ông giành được thiên hạ, ông sẽ lập con của người ấy làm thiên tử.
Lời đề nghị ấy khiến những người phụ nữ có mặt đều im lặng, riêng Phạm Thị Ngọc Trần đã chủ động quỳ xuống nhận lời. Bà nói rằng nếu Lê Lợi giữ đúng lời hứa thì bà nguyện đem thân mình hiến cho thần, nhưng sau này khi sự nghiệp đã thành, đất nước được bình định, xin ông đừng quên người con của bà. Lúc đó, Lê Nguyên Long mới khoảng ba tuổi, Lê Lợi cảm phục trước lời nói của bà, vừa khen ngợi vừa thương xót, rồi nhận lời.
Sau đó, Lê Lợi cho chuẩn bị lễ tế thần, Phạm Thị Ngọc Trần giao Lê Nguyên Long cho người hầu chăm sóc, còn bản thân tham gia nghi lễ, bà được dùng làm vật tế thần và qua đời vào ngày 24 tháng 3 năm 1425.
Sau khi Lê Lợi bình định được đất nước và lên ngôi hoàng đế, ông vẫn nhớ đến người vợ đã mất. hà vua nói rằng bà xứng đáng làm “chúa cả trăm vị thần” của nước ta, không ai được trái ý. Ông sai người ở động Nhân Trầm là Lê Cố đưa quan tài bà về Thanh Hóa an táng.
Đoàn đưa tang đi đến xã Thịnh Mỹ thì trời tối, chưa kịp qua sông nên phải nghỉ lại ở chợ. Đêm hôm đó, theo ghi chép, mối từ dưới đất đùn lên quanh quan tài thành một gò đất lớn, tạo thành một ngôi mộ. Người đưa tang thấy sự việc khác thường nên trở về báo với nhà vua. Lê Lợi cho rằng đây chính là vị thần đã thực hiện lời hẹn năm xưa, vì vậy quyết định để quan tài lại nơi đó, dựng điện Hiến Nhân để thờ. Đồng thời, ông cho lập miếu, đặt thần chủ của bà tại Lam Kinh để phụng thờ.
Từ đây, câu chuyện về Phạm Thị Ngọc Trần không dừng lại ở sự hy sinh của một người vợ mà tiếp tục gắn với vấn đề người kế vị của Lê Lợi. Khi ấy, Lê Lợi từng giao Quận vương Lê Tư Tề, con của Trịnh Thần phi, làm Giám quốc, phụ trách việc triều chính. Tuy nhiên, Lê Tư Tề sau đó bị cho là mắc bệnh điên và có nhiều hành động không hợp ý nhà vua. Lê Lợi vì thế phải cân nhắc việc lựa chọn người nối ngôi.
Trong hoàn cảnh ấy, sử liệu kể rằng một hôm giữa trưa, Lê Lợi nằm ngủ và nằm mộng thấy Phạm Thị Ngọc Trần hiện về trách rằng nhà vua đã phụ công của bà. Từ khi mới khởi binh dẹp loạn, bà đã đem thân mình hiến cho thần; nay sự nghiệp đã thành, đất nước đã được bình định nhưng bà vẫn chưa được hưởng ân điển của nhà vua. Lê Lợi tỉnh dậy, trong lòng xúc động và nhớ đến lời hứa trước đây.
Sau giấc mộng ấy, Lê Lợi quyết định lập Lê Nguyên Long làm con đích, cho nối ngôi. Như vậy, từ một hoàng tử còn nhỏ, Lê Nguyên Long trở thành người kế vị của Lê Lợi. Đến năm 1433, Lê Lợi qua đời, Lê Nguyên Long lên ngôi, tức vua Lê Thái Tông.
Gia đình
Phạm Thị Ngọc Trần là một trong những người vợ của Lê Lợi trước khi ông lên ngôi. Theo sử liệu, thời kỳ khởi nghĩa Lê Lợi không lập chính thất mà có Trịnh Thần phi, Phạm Huệ phi và Phạm Thị Ngọc Trần.
Bà sinh hoàng tử Lê Nguyên Long năm 1423. Đây là người con duy nhất của bà được sử liệu ghi nhận và cũng là nhân vật quyết định vị trí của bà trong lịch sử triều Lê sơ. Lê Nguyên Long được Lê Lợi lập làm người nối ngôi và lên ngôi năm 1433, trở thành vua Lê Thái Tông.
Anh trai bà là Phạm Vận, sau này giữ chức Tri tả hữu ban và tham gia nghi lễ truy tôn, đưa thần chủ của bà vào Thái miếu.
Qua đời – thờ phụng
Phạm Thị Ngọc Trần qua đời ngày 24 tháng 3 năm 1425 tại Nghệ An. Sau khi Lê Lợi lên ngôi, quan tài bà được đưa về Thanh Hóa nhưng dừng lại tại xã Thịnh Mỹ. Theo truyền thuyết được ghi trong sử liệu, mối đùn đất quanh quan tài thành mộ nên Lê Lợi cho rằng đó là nơi thần đã định, quyết định để bà lại và dựng điện Hiến Nhân thờ phụng.
Tại Lam Kinh, Lê Lợi cho lập miếu và đặt thần chủ của bà để cúng tế. Sau khi Lê Nguyên Long lên ngôi, bà lần lượt được truy tôn là Cung Từ Quốc thái mẫu năm 1434, rồi Cung Từ Tuyên Mục Hoàng thái hậu năm 1437 và được đưa vào hệ thống thờ phụng tại Thái miếu. Triều đình sai Phạm Vấn và Trần Thuấn Du đưa thần chủ mới vào thờ phụ tại Thái miếu, đồng thời ban sách vàng dâng tôn hiệu. Ngày 8 tháng 7 cùng năm, triều đình sai Hữu bộc xạ Lê Nhữ Lãm đến Lam Kinh dựng miếu thờ Thái mẫu. Đến tháng 12, thần chủ của bà được rước vào thờ phụ tại Thái miếu.
Tháng 2 năm Thiệu Bình thứ tư (1437), Lê Thái Tông tiếp tục truy tôn mẹ làm Cung Từ Tuyên Mục Hoàng thái hậu. Từ một phi tần của Lê Lợi trong thời kỳ khởi nghĩa, Phạm Thị Ngọc Trần đã trở thành Hoàng thái hậu được chính thức phụng thờ trong không gian thiêng của hoàng gia Lê sơ.
Hiện nay, tại quê hương Quần Lai có đền thờ Phạm Thị Ngọc Trần. Tuy nhiên, phần mộ của bà chưa thể xác định chính xác. Những giả thuyết về một ngôi mộ cổ dưới khu vực sông Chu mới chỉ là nhận định của các nhà nghiên cứu địa phương, chưa có đủ căn cứ để khẳng định đó là mộ của bà.
Đánh giá
Cung Từ Tuyên Mục Hoàng Thái hậu Phạm Thị Ngọc Trần là một nhân vật có vị trí đáng chú ý trong lịch sử đầu triều Lê sơ. Cuộc đời bà gắn với những năm tháng đầu của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và đặc biệt là sự ra đời của Lê Nguyên Long, người sau này trở thành vua Lê Thái Tông. Qua câu chuyện được sử liệu ghi lại, có thể thấy bà là người có tình cảm sâu sắc với con, chấp nhận hy sinh và mong Lê Lợi sau này không quên lời hứa với mình.
Tuy nhiên, câu chuyện về Phạm Thị Ngọc Trần cũng có nhiều yếu tố mang màu sắc tín ngưỡng như việc thần Phổ Hộ hiện lên trong giấc mộng, lời hứa giữa Lê Lợi và thần, giấc mộng báo về người kế vị hay chuyện mối đùn thành mộ. Điều đó cũng cho thấy cách người xưa lý giải cái chết của bà và gắn sự hy sinh ấy với sự nghiệp của Lê Lợi cũng như việc Lê Nguyên Long lên ngôi.
Chú thích
- Nhiều tài liệu chép là Cung Từ Quang Mục Hoàng Thái hậu nhưng Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn chép là Cung Từ Tuyên Mục Hoàng Thái hậu.
Tài liệu tham khảo
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử, bản điện tử (ebook).
- Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Empress Dowager Cung Từ Tuyên Mục Phạm Thị Ngọc Trần¹ (范氏玉陳, 1386–1425), also known as Consort Phạm Hiền, was a native of Quần Lai Commune, Lôi Dương District, in what is now Thọ Xuân District, Thanh Hóa Province. She was the younger sister of Phạm Vận, a figure who held a position within the administrative apparatus of the Lam Sơn insurgent forces.
Relatively little information survives concerning her background before she joined Lê Lợi. Existing records focus primarily on the years during which she accompanied him throughout the Lam Sơn uprising, particularly the birth of Prince Lê Nguyên Long and her sacrifice in Nghệ An in 1425.
Life
Phạm Thị Ngọc Trần lived with Lê Lợi during the early years of the Lam Sơn uprising, when the war against the Ming was still extremely intense. At that time, the insurgent forces had to move constantly, and Lê Lợi had no fixed residence. Life was exceptionally difficult. According to historical sources, she nevertheless remained at Lê Lợi’s side and shared with him those years of hardship.
In the year Quý Mão (1423), while the uprising was still underway, she gave birth to Prince Lê Nguyên Long. He would later become Emperor Lê Thái Tông. When Lê Nguyên Long was born, the war between the Lam Sơn forces and the Ming army had not yet ended, and mother and son therefore continued to live under wartime conditions and had to move together with the insurgent army.
In the year Ất Tỵ (1425), Lê Lợi advanced into Nghệ An and laid siege to the citadel. When he reached Trào Khẩu Citadel in Hưng Nguyên, where there was a temple dedicated to the deity Phổ Hộ, Lê Lợi, according to the Đại Việt thông sử, dreamed that a deity appeared before him. The deity asked Lê Lợi to give him one of his consorts and promised in return to assist the insurgent army in defeating the Ming and completing its great cause.
After waking, Lê Lợi related the dream to his wives and said that if any one of them was willing to become the deity’s wife, then after he had won the realm, he would make her son the Son of Heaven.
The proposal caused all the women present to remain silent. Phạm Thị Ngọc Trần alone voluntarily knelt down and accepted. She said that if Lê Lợi kept his promise, she was willing to offer herself to the deity, but that once his cause had succeeded and the country had been pacified, she asked him not to forget her son. At that time, Lê Nguyên Long was only about three years old. Lê Lợi was deeply moved by her words, praised her while also grieving for her, and agreed to her request.
Lê Lợi then ordered preparations for a sacrifice to the deity. Phạm Thị Ngọc Trần entrusted Lê Nguyên Long to the care of attendants and personally took part in the ritual. She was used as the sacrificial offering to the deity and died on the twenty-fourth day of the third lunar month in 1425.
After Lê Lợi had pacified the country and ascended the imperial throne, he continued to remember his deceased wife. The king said that she deserved to become “the sovereign of all the spirits” of the country and that no one should act against her wishes. He ordered Lê Cố of Nhân Trầm cave to transport her coffin back to Thanh Hóa for burial.
When the funeral procession reached Thịnh Mỹ Commune, darkness had already fallen and there was not enough time to cross the river, so the procession had to stop for the night at the marketplace. According to the record, during that night termites pushed earth up from beneath the ground around the coffin, forming a large mound that became a tomb.
Those escorting the coffin considered the event extraordinary and returned to report it to the king. Lê Lợi believed that this was the deity fulfilling the promise made years earlier. He therefore decided to leave the coffin at that place and ordered the construction of Hiến Nhân Hall for her worship. At the same time, he had a shrine established at Lam Kinh and placed her spirit tablet there for worship.
From this point onward, the story of Phạm Thị Ngọc Trần did not end with the sacrifice of a wife, but became closely connected with the question of Lê Lợi’s succession. At that time, Lê Lợi had appointed Quận vương Lê Tư Tề, the son of Consort Trịnh Thần, as Regent and placed him in charge of court affairs. However, Lê Tư Tề was later said to have suffered from mental instability and to have committed a number of actions that displeased the king. Lê Lợi therefore had to reconsider the question of choosing his successor.
Under these circumstances, historical sources recount that one day at noon, while sleeping, Lê Lợi dreamed that Phạm Thị Ngọc Trần appeared and reproached him for having failed to honor what she had done. From the beginning of his campaign to suppress disorder, she had offered herself to the deity; now his cause had succeeded and the country had been pacified, yet she had still not received the king’s favor. Lê Lợi awoke deeply moved and remembered his earlier promise.
After this dream, Lê Lợi decided to designate Lê Nguyên Long as his legitimate son and successor to the throne. Thus, from being a young prince, Lê Nguyên Long became Lê Lợi’s heir. In 1433, Lê Lợi died, and Lê Nguyên Long ascended the throne as Emperor Lê Thái Tông.
Family
Phạm Thị Ngọc Trần was one of Lê Lợi’s wives before he ascended the throne. According to historical sources, during the uprising Lê Lợi had not formally established a principal wife, but had Consort Trịnh Thần, Consort Phạm Huệ, and Phạm Thị Ngọc Trần.
She gave birth to Prince Lê Nguyên Long in 1423. He is the only child of hers recorded in the historical sources and was also the figure who determined her position in the history of the Early Lê dynasty. Lê Nguyên Long was designated by Lê Lợi as his successor and ascended the throne in 1433, becoming Emperor Lê Thái Tông.
Her elder brother was Phạm Vận, who later held the office of Tri tả hữu ban and participated in the ceremony of posthumous elevation, bringing her spirit tablet into the Imperial Ancestral Temple. This detail indicates that Phạm Thị Ngọc Trần’s family continued to maintain ties with the court after her death.
Death and Worship
Phạm Thị Ngọc Trần died on the twenty-fourth day of the third lunar month in 1425 in Nghệ An. After Lê Lợi ascended the throne, her coffin was transported back to Thanh Hóa but stopped at Thịnh Mỹ Commune. According to the legend recorded in historical sources, termites raised the earth around the coffin and formed a tomb. Lê Lợi therefore believed that this was the place designated by the deity and decided to leave her there and construct Hiến Nhân Hall for her worship.
At Lam Kinh, Lê Lợi ordered the construction of a shrine and placed her spirit tablet there for ritual offerings. After Lê Nguyên Long ascended the throne, she was successively posthumously honored as Cung Từ Quốc thái mẫu in 1434 and then as Cung Từ Tuyên Mục Hoàng thái hậu in 1437, and she was incorporated into the system of worship at the Imperial Ancestral Temple.
The court ordered Phạm Vấn and Trần Thuấn Du to bring her new spirit tablet into the Imperial Ancestral Temple for accompanying worship, while a golden investiture document was issued conferring her honorific title. On the eighth day of the seventh lunar month of the same year, the court ordered Hữu bộc xạ Lê Nhữ Lãm to go to Lam Kinh and build a shrine for the Thái mẫu. In the twelfth lunar month, her spirit tablet was formally brought into the Imperial Ancestral Temple for accompanying worship.
In the second lunar month of the fourth year of the Thiệu Bình era (1437), Lê Thái Tông further posthumously honored his mother as Cung Từ Quang Mục Hoàng thái hậu. From a consort of Lê Lợi during the period of the uprising, Phạm Thị Ngọc Trần thus became an Empress Dowager officially worshipped within the sacred royal space of the Early Lê dynasty.
Today, a temple dedicated to Phạm Thị Ngọc Trần stands in her native Quần Lai. However, the precise location of her tomb has not yet been determined. Hypotheses concerning an ancient tomb beneath the area of the Chu River remain only assessments proposed by local researchers and are not supported by sufficient evidence to confirm that it is her burial place.
Assessment
Empress Dowager Cung Từ Tuyên Mục Phạm Thị Ngọc Trần occupies a noteworthy position in the early history of the Early Lê dynasty. Her life was closely associated with the early years of the Lam Sơn uprising and, in particular, with the birth of Lê Nguyên Long, who later became Emperor Lê Thái Tông.
From the story preserved in historical sources, she can be seen as a woman deeply attached to her son, willing to sacrifice herself and asking Lê Lợi not to forget the promise he had made to her.
However, the account of Phạm Thị Ngọc Trần also contains many elements colored by religious belief, such as the deity Phổ Hộ appearing in a dream, the promise between Lê Lợi and the deity, the dream concerning the succession, and the story of termites raising the earth to form a tomb. These elements also show how people of the past interpreted her death and connected her sacrifice with Lê Lợi’s cause as well as with Lê Nguyên Long’s accession to the throne.
Note
Many sources record her title as Cung Từ Quang Mục Hoàng Thái hậu, but Lê Quý Đôn’s Đại Việt thông sử records it as Cung Từ Tuyên Mục Hoàng Thái hậu.
References
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử, bản điện tử (ebook).
- Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.
Tiếng Pháp (Français)
Origines et biographie
L’impératrice douairière Cung Từ Tuyên Mục Phạm Thị Ngọc Trần¹ (范氏玉陳, 1386–1425), également connue sous le nom de Phạm Hiền phi, était originaire de la commune de Quần Lai, district de Lôi Dương, territoire correspondant aujourd’hui au district de Thọ Xuân, province de Thanh Hóa. Elle était la sœur cadette de Phạm Vận, personnage occupant une certaine position dans l’appareil des forces insurgées de Lam Sơn.
Les sources concernant sa vie avant qu’elle ne rejoigne Lê Lợi sont peu nombreuses. Les récits conservés portent principalement sur les années durant lesquelles elle fut liée à l’insurrection de Lam Sơn, en particulier sur la naissance du prince Lê Nguyên Long et sur son sacrifice au Nghệ An en 1425.
Vie
Phạm Thị Ngọc Trần vécut aux côtés de Lê Lợi durant les premières années de l’insurrection de Lam Sơn, alors que la guerre contre les Ming se déroulait encore avec une grande intensité. À cette époque, les forces insurgées devaient se déplacer fréquemment, Lê Lợi ne disposait d’aucune résidence fixe et les conditions de vie étaient extrêmement difficiles. Selon les sources historiques, elle continua néanmoins à accompagner Lê Lợi et partagea avec lui ces années de profondes épreuves.
En l’année Quý Mão (1423), alors que l’insurrection était toujours en cours, elle donna naissance au prince Lê Nguyên Long. Celui-ci devint plus tard le roi Lê Thái Tông. Lorsque Lê Nguyên Long naquit, la guerre entre les forces de Lam Sơn et les Ming n’était pas encore terminée ; la mère et l’enfant continuèrent donc à vivre dans un contexte de guerre et durent se déplacer avec l’armée insurgée.
En l’année Ất Tỵ (1425), Lê Lợi conduisit ses troupes au Nghệ An et entreprit le siège de la citadelle. Lorsqu’il arriva à Trào Khẩu, dans la région de Hưng Nguyên, où se trouvait un temple consacré au dieu Phổ Hộ, il fit, selon le Đại Việt thông sử, un rêve dans lequel une divinité lui apparut.
La divinité demanda à Lê Lợi de lui donner l’une de ses concubines et promit en échange d’aider les forces insurgées à vaincre les Ming et à mener à bien leur grande entreprise. À son réveil, Lê Lợi raconta ce rêve à ses épouses et déclara que si l’une d’elles acceptait de devenir l’épouse du dieu, il ferait de son fils l’empereur une fois qu’il aurait conquis le pays.
À cette proposition, toutes les femmes présentes gardèrent le silence, à l’exception de Phạm Thị Ngọc Trần, qui s’agenouilla de sa propre initiative et accepta. Elle déclara que, si Lê Lợi tenait sa promesse, elle était prête à offrir sa propre personne à la divinité ; mais qu’une fois l’entreprise accomplie et le pays pacifié, il ne devait pas oublier son fils.
À cette époque, Lê Nguyên Long n’avait qu’environ trois ans. Lê Lợi, profondément ému par ses paroles, la loua tout en éprouvant de la compassion pour elle et accepta sa demande.
Lê Lợi fit ensuite préparer une cérémonie sacrificielle. Phạm Thị Ngọc Trần confia Lê Nguyên Long aux soins d’un serviteur, puis participa elle-même au rituel. Elle fut offerte en sacrifice à la divinité et mourut le 24e jour du 3e mois de l’année 1425.
Après que Lê Lợi eut pacifié le pays et fut monté sur le trône impérial, il continua à se souvenir de son épouse disparue. Le roi déclara qu’elle méritait de devenir « la souveraine de la centaine des divinités » du pays et que nul ne devait aller à l’encontre de sa volonté. Il ordonna à Lê Cố, originaire du động de Nhân Trầm, de ramener son cercueil à Thanh Hóa afin qu’elle y soit inhumée.
Lorsque le cortège funèbre parvint à la commune de Thịnh Mỹ, la nuit tomba avant qu’il n’ait pu franchir la rivière, et le groupe dut passer la nuit près du marché. Cette nuit-là, selon le récit conservé, des termites firent remonter de la terre autour du cercueil, formant un grand tertre qui prit l’apparence d’une tombe.
Les membres du cortège, considérant cet événement comme extraordinaire, retournèrent en informer le roi. Lê Lợi estima qu’il s’agissait précisément de la divinité qui accomplissait la promesse faite autrefois. Il décida donc de laisser le cercueil à cet endroit et fit édifier le sanctuaire Hiến Nhân afin qu’elle y soit vénérée. Dans le même temps, il fit établir un temple à Lam Kinh et y plaça sa tablette spirituelle pour le culte.
À partir de là, l’histoire de Phạm Thị Ngọc Trần ne se limita plus au sacrifice d’une épouse, mais demeura étroitement liée à la question de la succession de Lê Lợi.
À cette époque, Lê Lợi avait confié au Quận vương Lê Tư Tề, fils de Trịnh Thần phi, la fonction de Giám quốc, chargé des affaires de la cour. Cependant, Lê Tư Tề fut par la suite considéré comme souffrant de folie et comme ayant commis plusieurs actes qui déplaisaient au souverain. Lê Lợi dut donc reconsidérer la question du choix de son successeur.
Dans ces circonstances, les sources rapportent qu’un jour, alors qu’il dormait à midi, Lê Lợi vit en rêve Phạm Thị Ngọc Trần lui apparaître et lui reprocher d’avoir oublié les services qu’elle lui avait rendus. Depuis les premiers jours où il avait levé des troupes pour réprimer les troubles, elle avait offert sa propre vie à la divinité ; désormais, alors que son entreprise avait été accomplie et que le pays avait été pacifié, elle n’avait toujours pas reçu la faveur que le roi lui avait promise.
À son réveil, Lê Lợi fut profondément ému et se souvint de sa promesse passée.
Après ce rêve, Lê Lợi décida de faire de Lê Nguyên Long son fils légitime et de le désigner comme successeur. Ainsi, alors qu’il n’était encore qu’un jeune prince, Lê Nguyên Long devint l’héritier de Lê Lợi. En 1433, après la mort de Lê Lợi, Lê Nguyên Long monta sur le trône sous le nom de Lê Thái Tông.
Famille
Phạm Thị Ngọc Trần fut l’une des épouses de Lê Lợi avant son accession au trône. Selon les sources historiques, durant la période de l’insurrection, Lê Lợi n’avait pas désigné d’épouse principale, mais avait auprès de lui Trịnh Thần phi, Phạm Huệ phi et Phạm Thị Ngọc Trần.
En 1423, elle donna naissance au prince Lê Nguyên Long. Il s’agit du seul enfant que les sources lui attribuent et également du personnage qui détermina sa place dans l’histoire de la première dynastie des Lê. Lê Nguyên Long fut désigné par Lê Lợi comme successeur et monta sur le trône en 1433 sous le nom de Lê Thái Tông.
Son frère aîné, Phạm Vận, occupa plus tard la fonction de Tri tả hữu ban et participa aux cérémonies de promotion posthume de sa sœur ainsi qu’à l’introduction de sa tablette spirituelle au Thái miếu. Ce détail montre que la famille de Phạm Thị Ngọc Trần continua à entretenir des liens avec la cour après sa mort.
Mort et culte posthume
Phạm Thị Ngọc Trần mourut le 24e jour du 3e mois de l’année 1425 au Nghệ An. Après l’accession au trône de Lê Lợi, son cercueil fut transporté vers Thanh Hóa, mais le cortège s’arrêta à la commune de Thịnh Mỹ. Selon la légende consignée dans les sources, des termites firent remonter de la terre autour du cercueil jusqu’à former une tombe ; Lê Lợi considéra alors qu’il s’agissait de l’endroit désigné par la divinité, décida de l’y laisser et fit construire le sanctuaire Hiến Nhân afin qu’elle y soit vénérée.
À Lam Kinh, Lê Lợi fit également construire un temple et y installa sa tablette spirituelle pour les cérémonies cultuelles. Après l’accession au trône de Lê Nguyên Long, elle reçut successivement les titres posthumes de Cung Từ Quốc thái mẫu en 1434, puis de Cung Từ Tuyên Mục Hoàng thái hậu en 1437, et fut intégrée au système de culte du Thái miếu.
La cour ordonna à Phạm Vấn et Trần Thuấn Du de porter sa nouvelle tablette spirituelle afin qu’elle soit associée au culte du Thái miếu, tandis qu’un livre d’or lui conférant son titre honorifique fut également accordé.
Le 8e jour du 7e mois de la même année, la cour ordonna au Hữu bộc xạ Lê Nhữ Lãm de se rendre à Lam Kinh afin d’y construire un temple consacré à la Thái mẫu. Au douzième mois, sa tablette spirituelle fut transportée et installée pour être vénérée au Thái miếu.
Au deuxième mois de la quatrième année de l’ère Thiệu Bình (1437), Lê Thái Tông conféra à nouveau à sa mère, à titre posthume, le titre de Cung Từ Quang Mục Hoàng thái hậu. Ainsi, de concubine de Lê Lợi pendant la période de l’insurrection, Phạm Thị Ngọc Trần devint une impératrice douairière officiellement honorée dans l’espace sacré de la famille impériale de la première dynastie des Lê.
Aujourd’hui, un temple consacré à Phạm Thị Ngọc Trần se trouve dans sa région natale de Quần Lai. Cependant, l’emplacement exact de sa tombe n’a pas encore pu être déterminé. Les hypothèses relatives à une ancienne tombe qui se trouverait sous la zone de la rivière Chu ne constituent pour l’instant que des interprétations avancées par certains chercheurs locaux et ne disposent pas de preuves suffisantes permettant d’affirmer qu’il s’agit bien de sa sépulture.
Appréciation
L’impératrice douairière Cung Từ Tuyên Mục Phạm Thị Ngọc Trần occupe une place remarquable dans l’histoire des débuts de la première dynastie des Lê. Sa vie est liée aux premières années de l’insurrection de Lam Sơn et, en particulier, à la naissance de Lê Nguyên Long, qui devint plus tard le roi Lê Thái Tông.
À travers le récit transmis par les sources historiques, elle apparaît comme une femme profondément attachée à son fils, ayant accepté de sacrifier sa propre vie tout en demandant à Lê Lợi de ne pas oublier, plus tard, la promesse qu’il lui avait faite.
Toutefois, l’histoire de Phạm Thị Ngọc Trần comporte également de nombreux éléments relevant des croyances religieuses, tels que l’apparition du dieu Phổ Hộ dans un rêve, la promesse conclue entre Lê Lợi et la divinité, le rêve annonçant la question de la succession ou encore le récit des termites formant une tombe.
Ces éléments montrent également la manière dont les anciens expliquaient sa mort et associaient son sacrifice à l’entreprise de Lê Lợi ainsi qu’à l’accession au trône de Lê Nguyên Long.
Note
De nombreux documents donnent le titre de Cung Từ Quang Mục Hoàng Thái hậu, mais le Đại Việt thông sử de Lê Quý Đôn emploie celui de Cung Từ Tuyên Mục Hoàng Thái hậu.
Références bibliographiques
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử, bản điện tử (ebook).
- Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.
Tiếng Trung (中文)
身世
恭慈宣穆皇太后 Phạm Thị Ngọc Trần¹（范氏玉陳，1386—1425），又称 Phạm Hiền phi，籍贯为 Lôi Dương 县 Quần Lai 社，今属 Thanh Hóa 省 Thọ Xuân 县。
她是 Phạm Vận 的妹妹。Phạm Vận 是 Lam Sơn 义军政权机构中具有一定地位的人物。
关于她在追随 Lê Lợi 之前的身世，现存资料并不丰富。相关记载主要集中在她与 Lam Sơn 起义相伴的岁月，尤其是她生下皇子 Lê Nguyên Long，以及1425年在 Nghệ An 牺牲的事件。
生平
Phạm Thị Ngọc Trần 在 Lam Sơn 起义初期与 Lê Lợi 一同生活。当时抗明战争仍进行得十分激烈。
那一时期，义军经常需要转移，Lê Lợi 没有固定住所，生活极为艰苦。
据史料记载，她始终随侍 Lê Lợi，与其共同经历了那些充满困难的岁月。
癸卯年（1423），在起义仍在进行期间，她生下皇子 Lê Nguyên Long。
此人后来即成为 Lê Thái Tông 皇帝。
Lê Nguyên Long 出生时，Lam Sơn 义军与明军之间的战争尚未结束，因此母子二人仍然生活在战争环境之中，并不得不随义军不断迁移。
乙巳年（1425），Lê Lợi 进军 Nghệ An 并围城。
当军队来到 Hưng Nguyên 的 Trào Khẩu 城时，那里有供奉 Phổ Hộ 神的祠庙。
据《Đại Việt thông sử》（《大越通史》）记载，Lê Lợi 梦见一位神灵显现。
神灵请求 Lê Lợi 将一名妾室嫁给自己，并许诺将保佑义军战胜明军，完成大业。
Lê Lợi 醒来以后，将此梦告诉自己的妻妾，并说，如果有人愿意成为神灵之妻，那么等自己取得天下之后，就会立她的儿子为天子。
听到这一请求，在场的女子都沉默不语，只有 Phạm Thị Ngọc Trần 主动跪下应允。
她说，如果 Lê Lợi 能够遵守诺言，她愿意献出自己的身体给神灵；但等到将来大业完成、国家平定之后，希望他不要忘记自己的儿子。
当时 Lê Nguyên Long 只有大约三岁。
Lê Lợi 对她的话深为感动，既赞叹又悲痛，并答应了她的请求。
随后，Lê Lợi 命人准备祭神仪式。
Phạm Thị Ngọc Trần 将 Lê Nguyên Long 交给侍从照顾，自己则参加祭祀仪式。
她被作为祭神的牺牲，于1425年三月二十四日去世。
Lê Lợi 平定国家并登上皇帝之位以后，仍然记得这位已经去世的妻子。
国王说，她足以成为我国“百神之主”，任何人都不得违背她的意愿。
他命 Nhân Trầm 洞人 Lê Cố 将她的棺柩运回 Thanh Hóa 安葬。
送葬队伍行至 Thịnh Mỹ 社时，天色已晚，还未来得及渡河，因此只得在集市暂时停留过夜。
据记载，就在当天夜里，白蚁从地下涌出，在棺柩周围堆积起大量泥土，形成一座坟墓。
送葬者认为此事非常异常，于是返回禀报国王。
Lê Lợi 认为，这正是当年那位神灵履行约定，于是决定将棺柩留在当地，并建立 Hiến Nhân 殿加以奉祀。
与此同时，他又在 Lam Kinh 建立祠庙，安置她的神主进行祭祀。
自此以后，Phạm Thị Ngọc Trần 的故事不再仅仅停留于一位妻子的牺牲，而是进一步与 Lê Lợi 继承人的问题联系在一起。
当时，Lê Lợi 曾命 Trịnh Thần phi 所生的郡王 Lê Tư Tề 担任 Giám quốc，负责朝廷政务。
然而，后来 Lê Tư Tề 被认为患有精神失常之症，并有许多行为不合国王心意。
因此，Lê Lợi 不得不重新考虑继承人的人选。
在这种情况下，史料记载，有一天中午，Lê Lợi 睡觉时梦见 Phạm Thị Ngọc Trần 回来责备他辜负了自己的功劳。
她说，自从起兵平乱之初，自己便将身体献给神灵；如今大业已经完成，国家已经平定，自己却仍未得到国王的恩典。
Lê Lợi 醒来以后，内心十分感动，并想起了从前的承诺。
在这场梦之后，Lê Lợi 决定将 Lê Nguyên Long 立为嫡子，确定为继承人。
由此，原本年纪尚幼的皇子 Lê Nguyên Long 成为 Lê Lợi 的继承者。
1433年，Lê Lợi 去世以后，Lê Nguyên Long 即位，即 Lê Thái Tông 皇帝。
家庭
Phạm Thị Ngọc Trần 是 Lê Lợi 登基以前的妻子之一。
据史料记载，起义时期的 Lê Lợi 并未册立正室，当时有 Trịnh Thần phi、Phạm Huệ phi 和 Phạm Thị Ngọc Trần。
1423年，她生下皇子 Lê Nguyên Long。
这是史料所记载她唯一的儿子，同时也是决定她在黎初历史中地位的重要人物。
Lê Nguyên Long 被 Lê Lợi 立为继承人，并于1433年即位，成为 Lê Thái Tông 皇帝。
她的哥哥 Phạm Vận 后来担任 Tri tả hữu ban，并参与追尊仪式，将她的神主迎入 Thái miếu。
这一细节说明，Phạm Thị Ngọc Trần 的家族在她去世以后仍然与朝廷保持联系。
去世与奉祀
Phạm Thị Ngọc Trần 于1425年三月二十四日在 Nghệ An 去世。
Lê Lợi 登基以后，她的棺柩被运回 Thanh Hóa，但最终停留在 Thịnh Mỹ 社。
按照史料中记载的传说，白蚁在棺柩周围堆土成墓，因此 Lê Lợi 认为这是神灵所指定的地方，决定将她安葬于此，并建立 Hiến Nhân 殿加以奉祀。
在 Lam Kinh，Lê Lợi 又建立祠庙，安置她的神主进行祭祀。
Lê Nguyên Long 即位以后，她先后于1434年被追尊为 Cung Từ Quốc thái mẫu，1437年又被追尊为 Cung Từ Tuyên Mục Hoàng thái hậu，并被纳入 Thái miếu 的皇室祭祀体系。
朝廷命 Phạm Vấn 和 Trần Thuấn Du 将新的神主迎入 Thái miếu 配祀，同时颁赐金册，奉上尊号。
同年七月初八，朝廷又命 Hữu bộc xạ Lê Nhữ Lãm 前往 Lam Kinh，为 Thái mẫu 建立祠庙。
到十二月，她的神主被迎入 Thái miếu 配祀。
Thiệu Bình 四年（1437）二月，Lê Thái Tông 继续追尊母亲为 Cung Từ Quang Mục Hoàng thái hậu。
由此，Phạm Thị Ngọc Trần 从 Lê Lợi 起义时期的一名妃嫔，成为正式受到奉祀、进入黎初皇室神圣祭祀空间的皇太后。
如今，在她的故乡 Quần Lai 仍有 Phạm Thị Ngọc Trần 庙。
不过，她的墓葬位置目前尚无法准确确定。
关于 sông Chu 一带水下某座古墓可能是其墓葬的说法，目前仅属于当地研究者的推测，尚无充分依据能够确认那就是她的墓。
评价
恭慈宣穆皇太后 Phạm Thị Ngọc Trần 是黎初王朝早期历史中一位值得注意的人物。
她的一生与 Lam Sơn 起义初期紧密相连，尤其与 Lê Nguyên Long 的出生密切相关，而 Lê Nguyên Long 后来成为 Lê Thái Tông 皇帝。
从史料所记载的故事来看，她对自己的孩子怀有深厚感情，愿意作出牺牲，同时希望 Lê Lợi 日后不要忘记对她作出的承诺。
不过，关于 Phạm Thị Ngọc Trần 的故事中，也包含许多带有信仰色彩的因素，例如 Phổ Hộ 神在梦中显现、Lê Lợi 与神灵之间的约定、有关继承人的梦境，以及白蚁堆土成墓的故事。
这也反映了古人如何解释她的死亡，并将这一牺牲与 Lê Lợi 的事业以及 Lê Nguyên Long 后来的即位联系起来。
注释
许多资料记作“Cung Từ Quang Mục Hoàng thái hậu”，但 Lê Quý Đôn 的《Đại Việt thông sử》（《大越通史》）记作“Cung Từ Tuyên Mục Hoàng thái hậu”。
参考文献
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Nxb Văn Sử, bản điện tử (ebook).
- Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
- Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.
