Thân thế – cuộc đời
Huy Từ hoàng thái hậu họ Trịnh, húy là Tuyên, sau được tôn thụy hiệu Đức Tông Trinh Hoàng hậu, quê ở xã Thủy Chú, huyện Lôi Dương. Bà xuất thân trong một gia đình võ tướng có địa vị cao dưới triều Lê. Ông nội của bà là Ngọc quận công Trịnh Khắc Phục, một Dương Vũ công thần có công với triều Lê; cha bà là Trịnh Trọng Phong, giữ chức Đô đốc thiêm sự. Trong gia đình, bà là con gái thứ tư.
Năm Hồng Đức thứ 15 (1484), khi mới 13 tuổi, Trịnh Thị được tuyển vào làm phi của Kiến vương Lê Tân, con trai Lê Thánh Tông. Sau khi về phủ Kiến vương, bà sinh người con trai là Lê Tương Dực, sau này trở thành hoàng đế.
Năm Đoan Khánh thứ 5 (1509), Lê Tương Dực khởi binh từ Tây Đô nhằm lật đổ Lê Uy Mục. Trong thời gian đó, Uy Mục đã giết hại nhiều người trong tông thất, trong đó có cả Trịnh Thị. Bà bị giết vào ngày Tân Tỵ, 13 tháng 11 năm 1509, khi mới 38 tuổi.
Qua đời – thờ phụng
Khi Lê Tương Dực từ Tây Đô trở về Đông Kinh, nghe tin mẹ bị Lê Uy Mục sát hại, nhà vua vô cùng đau xót và căm phẫn, lập tức sai quan lo việc tang. Ngày 17 tháng 12 năm 1509, Lê Tương Dực truy tôn cha mình là Kiến vương Lê Tân làm Kiến hoàng đế, đồng thời truy tôn Trịnh Thị là Huy Từ Trang Huệ Kiến hoàng thái hậu.
Triều đình tổ chức việc xây dựng sơn lăng với quy mô tương xứng. Thụy Dương hầu Trịnh Hựu, giữ chức Điện tiền đô kiểm, được giao làm Sơn lăng sứ; Thượng thư Bộ Hộ Trịnh Duy Đại làm phó; Điện quận công, Phò mã đô úy Lê Mậu Chiêu giữ chức Tổng hộ sứ. Các Tổng binh thiêm sự ở Thanh Hoa là Nguyễn Bá Thuyên và Đàm Thận Huy làm phó. Ngày 19 tháng ấy, thi hài bà được đưa về an táng tại làng Mỹ Xá, huyện Ngự Thiên. Đến ngày 29, triều đình dựng bia và sai Thị độc Lương Đắc Bằng soạn bài ký.
Về sau, cùng với việc tiếp tục truy tôn duệ hiệu cho Kiến hoàng đế, triều đình dâng thêm thụy hiệu cho Trịnh Thị là Huy Từ Trang Huệ Gia Lượng Nhu Thánh Hòa Mục Tín Khiêm Minh Chính Ỷ Thuần Phúc Khánh hoàng hậu.
Tài liệu tham khảo
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background and Life
Empress Dowager Huy Từ, of the Trịnh family, whose personal name was Tuyên, was later granted the posthumous title Empress Đức Tông Trinh. She was a native of Thủy Chú Commune, Lôi Dương District. She came from a high-ranking military family under the Lê dynasty. Her grandfather was Ngọc quận công Trịnh Khắc Phục, a Dương Vũ meritorious official who had rendered service to the Lê court; her father was Trịnh Trọng Phong, who held the office of Đô đốc thiêm sự. She was the fourth daughter in the family.
In the fifteenth year of the Hồng Đức era (1484), when she was only thirteen years old, Trịnh Thị was selected to become a consort of Prince Kiến Lê Tân, a son of Lê Thánh Tông. After entering the residence of Prince Kiến, she gave birth to a son, Lê Tương Dực, who would later become emperor. From that point onward, Trịnh Thị was closely associated with the Prince Kiến lineage and became the birth mother of a future Lê emperor.
In the fifth year of the Đoan Khánh era (1509), Lê Tương Dực raised troops from Tây Đô in an attempt to overthrow Lê Uy Mục. During this period, Uy Mục had many members of the imperial clan killed, including Trịnh Thị. She was killed on the Tân Tỵ day, the thirteenth day of the eleventh lunar month in 1509, at the age of only thirty-eight.
Death and Posthumous Honors
When Lê Tương Dực returned from Tây Đô to Đông Kinh and learned that his mother had been killed by Lê Uy Mục, he was deeply grieved and enraged, and immediately ordered officials to make arrangements for her funeral.
On the seventeenth day of the twelfth lunar month in 1509, Lê Tương Dực posthumously elevated his father, Prince Kiến Lê Tân, as Emperor Kiến, while at the same time posthumously honoring Trịnh Thị as Empress Dowager Huy Từ Trang Huệ Kiến.
The court organized the construction of her imperial tomb on a scale appropriate to her newly elevated status. Thụy Dương hầu Trịnh Hựu, who held the office of Điện tiền đô kiểm, was appointed Sơn lăng sứ; Minister of Revenue Trịnh Duy Đại served as his deputy; and Điện quận công, Phò mã đô úy Lê Mậu Chiêu was appointed Tổng hộ sứ. The Tổng binh thiêm sự officials in Thanh Hoa, Nguyễn Bá Thuyên and Đàm Thận Huy, served as deputies.
On the nineteenth day of that month, her remains were taken for burial at Mỹ Xá village, Ngự Thiên District. On the twenty-ninth day, the court erected a stele and ordered Thị độc Lương Đắc Bằng to compose its inscription.
Later, together with the continued bestowal of expanded posthumous titles upon Emperor Kiến, the court also granted Trịnh Thị the extended posthumous title Huy Từ Trang Huệ Gia Lượng Nhu Thánh Hòa Mục Tín Khiêm Minh Chính Ỷ Thuần Phúc Khánh Hoàng hậu.
Trịnh Thị represents a distinctive case among the consorts of the Lê dynasty. During her lifetime, she was only the consort of Prince Kiến, but after her death she was posthumously elevated by her son Lê Tương Dực to the rank of Empress Dowager, while her husband was likewise posthumously elevated to the status of emperor.
These posthumous honors and the elaborate funeral arrangements not only expressed Lê Tương Dực’s filial devotion toward his parents, but also served to affirm the legitimacy of the Prince Kiến lineage after he seized the throne from Lê Uy Mục.
Tiếng Pháp (Français)
Origines et vie
L’impératrice douairière Huy Từ, de la famille Trịnh, dont le nom personnel était Tuyên, reçut plus tard le nom posthume de Đức Tông Trinh Hoàng hậu. Elle était originaire de la commune de Thủy Chú, district de Lôi Dương. Elle appartenait à une famille de chefs militaires occupant une position élevée sous la dynastie Lê. Son grand-père, Ngọc quận công Trịnh Khắc Phục, était un Dương Vũ công thần ayant rendu d’importants services à la cour des Lê ; son père, Trịnh Trọng Phong, occupait la fonction de Đô đốc thiêm sự. Dans sa famille, elle était la quatrième fille.
En la quinzième année de l’ère Hồng Đức (1484), alors qu’elle n’avait que 13 ans, Trịnh Thị fut choisie pour devenir la consort de Kiến vương Lê Tân, fils de Lê Thánh Tông. Après son entrée dans la résidence de Kiến vương, elle donna naissance à un fils, Lê Tương Dực, qui devint plus tard empereur. À partir de ce moment, Trịnh Thị fut étroitement liée à la lignée de Kiến vương et devint la mère biologique d’un futur souverain de la dynastie Lê.
En la cinquième année de l’ère Đoan Khánh (1509), Lê Tương Dực leva des troupes à Tây Đô afin de renverser Lê Uy Mục. Pendant cette période, Uy Mục fit mettre à mort de nombreux membres de la famille royale, parmi lesquels Trịnh Thị elle-même. Elle fut tuée le jour Tân Tỵ, le 13e jour du 11e mois de l’année 1509, alors qu’elle n’avait que 38 ans.
Mort et culte posthume
Lorsque Lê Tương Dực revint de Tây Đô à Đông Kinh et apprit que sa mère avait été tuée par Lê Uy Mục, il éprouva une immense douleur mêlée de colère et ordonna immédiatement aux fonctionnaires de s’occuper de ses funérailles. Le 17e jour du 12e mois de 1509, Lê Tương Dực éleva à titre posthume son père, Kiến vương Lê Tân, au rang de Kiến hoàng đế, et conféra en même temps à Trịnh Thị le titre posthume de Huy Từ Trang Huệ Kiến hoàng thái hậu.
La cour organisa la construction du mausolée selon un cérémonial correspondant à son nouveau rang. Thụy Dương hầu Trịnh Hựu, qui occupait la fonction de Điện tiền đô kiểm, fut nommé Sơn lăng sứ ; le ministre du Revenu Trịnh Duy Đại fut désigné comme adjoint ; Điện quận công, Phò mã đô úy Lê Mậu Chiêu reçut la fonction de Tổng hộ sứ. Les Tổng binh thiêm sự de Thanh Hoa, Nguyễn Bá Thuyên et Đàm Thận Huy, furent nommés adjoints. Le 19e jour du même mois, son corps fut transporté et inhumé dans le village de Mỹ Xá, district de Ngự Thiên. Le 29, la cour fit ériger une stèle et chargea le Thị độc Lương Đắc Bằng d’en rédiger l’inscription.
Par la suite, à mesure que de nouveaux titres posthumes étaient ajoutés à Kiến hoàng đế, la cour conféra également à Trịnh Thị un titre posthume plus long : Huy Từ Trang Huệ Gia Lượng Nhu Thánh Hòa Mục Tín Khiêm Minh Chính Ỷ Thuần Phúc Khánh hoàng hậu.
Trịnh Thị constitue un cas particulier parmi les consorts de la dynastie Lê : de son vivant, elle n’était que la consort de Kiến vương, mais après sa mort, son fils Lê Tương Dực l’éleva au rang d’impératrice douairière, tandis que son époux fut lui-même élevé à titre posthume au rang d’empereur.
Ces élévations posthumes et l’organisation de funérailles solennelles exprimaient non seulement l’affection de Lê Tương Dực envers ses parents, mais contribuaient également à affirmer la légitimité de la lignée de Kiến vương après qu’il eut repris le trône à Lê Uy Mục.
Tiếng Trung (中文)
身世与生平
Huy Từ hoàng thái hậu，姓 Trịnh，讳 Tuyên，后来获上谥号 Đức Tông Trinh Hoàng hậu，籍贯为 Lôi Dương 县 Thủy Chú 社。
她出身于黎朝一个地位较高的武将家庭。
她的祖父是 Ngọc quận công Trịnh Khắc Phục，为一名对黎朝有功的 Dương Vũ công thần；父亲是 Trịnh Trọng Phong，担任 Đô đốc thiêm sự。
在家中，她排行第四女。
洪德十五年（1484），Trịnh Thị 年仅13岁时，被选为 Kiến vương Lê Tân 的妃子。Lê Tân 是 Lê Thánh Tông 之子。
嫁入 Kiến vương 王府以后，她生下一子 Lê Tương Dực，此人后来成为皇帝。
从此，Trịnh Thị 与 Kiến vương 一系紧密相连，并成为一位黎朝皇帝的生母。
Đoan Khánh 五年（1509），Lê Tương Dực 从 Tây Đô 起兵，意图推翻 Lê Uy Mục。
在此期间，Uy Mục 杀害了许多皇族成员，其中也包括 Trịnh Thị。
1509年十一月十三日辛巳，Trịnh Thị 被杀，年仅38岁。
去世与奉祀
当 Lê Tương Dực 从 Tây Đô 返回 Đông Kinh 后，得知母亲被 Lê Uy Mục 杀害，极为悲痛和愤恨，立即命官员办理丧事。
1509年十二月十七日，Lê Tương Dực 追尊其父 Kiến vương Lê Tân 为 Kiến hoàng đế，同时追尊 Trịnh Thị 为 Huy Từ Trang Huệ Kiến hoàng thái hậu。
朝廷随后按照相应规模营建山陵。
担任 Điện tiền đô kiểm 的 Thụy Dương hầu Trịnh Hựu 被任命为 Sơn lăng sứ；Hộ bộ Thượng thư Trịnh Duy Đại 任副使；Điện quận công、Phò mã đô úy Lê Mậu Chiêu 任 Tổng hộ sứ。
Thanh Hoa 地区的两名 Tổng binh thiêm sự，即 Nguyễn Bá Thuyên 和 Đàm Thận Huy，担任副职。
同月十九日，她的遗体被送往 Ngự Thiên 县 Mỹ Xá 村安葬。
至二十九日，朝廷树立碑石，并命 Thị độc Lương Đắc Bằng 撰写碑记。
后来，随着朝廷继续为 Kiến hoàng đế 加上睿号，也进一步为 Trịnh Thị 加上谥号：
Huy Từ Trang Huệ Gia Lượng Nhu Thánh Hòa Mục Tín Khiêm Minh Chính Ỷ Thuần Phúc Khánh hoàng hậu。
Trịnh Thị 是黎朝后妃中一个较为特殊的例子：
她生前只是 Kiến vương 的妃子，但去世以后，却由其子 Lê Tương Dực 追尊为皇太后，同时其丈夫也被追尊为皇帝。
这种追尊以及隆重丧礼的举行，不仅体现了 Lê Tương Dực 对父母的感情，也具有确立 Kiến vương 一系政治正统性的作用，即在他从 Lê Uy Mục 手中夺回皇位以后，为其自身统治建立合法性基础。
