Thông tin chung
Phạm Thị Ngọc Trần (范氏玉陳; 1386 – 24 tháng 3 năm 1425), còn được biết đến với các danh xưng Cung Từ Hoàng Thái Hậu hoặc Phạm Hiền Phi, là vợ của Lê Lợi – thủ lĩnh khởi nghĩa Lam Sơn, người sau này lên ngôi hoàng đế, trở thành vua Lê Thái Tổ. Bà sinh hoàng tử Lê Nguyên Long vào năm Quý Mão (1423), người sau này kế vị, lên ngôi vua Lê Thái Tông.
Xuất thân
Phạm Thị Ngọc Trần, người làng Quần Lai, huyện Lôi Dương (nay là huyện Thọ Xuân, Thanh Hóa), là em gái tướng quân Phạm Vấn, người sau này trở thành đại thần nhà Hậu Lê. Vào ngày 20 tháng 11 năm Quý Mão (1423), trong năm thứ sáu của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, bà sinh hạ hoàng tử Lê Nguyên Long. Thời điểm này, Lê Thái Tổ đang chống quân Minh rất ác liệt, phải liên tục di chuyển, và bà theo hầu trong những điều kiện gian khổ. Vua Lê Thái Tổ không lập chính thất, chỉ có một số phi tần như Quận vương mẫu Trịnh Thần phi, Phạm Huệ phi và Phạm Thị Ngọc Trần.
Tên húy của bà là Ngọc Trần, ban đầu được ghi là Trần Thị Ngọc Trần, sau đổi thành Phạm Thị Ngọc Trần, có thể vì kết duyên với Lê Lợi. Bà còn được gọi là Cung Từ Hoàng Thái Hậu hoặc Phạm Hiền Phi, và khi con trai Lê Nguyên Long lên ngôi Lê Thái Tông, bà được truy tôn làm Cung Từ Quốc Thái Mẫu, sau đó là Cung Từ Quang Mục Hoàng Thái Hậu vào năm 1437.
Quê quán của bà cùng quê tổ với Lê Lợi. Bà được miêu tả là người con gái xinh đẹp, nết na, mang dáng dấp quý phái của giai nhân, hiền thục và sắc sảo. Lời nói của bà nhẹ nhàng, thanh thoát, thể hiện phẩm chất đáng kính bậc phu nhân, hoàng hậu.
Cuộc đời
Năm Ất Tỵ (1425), khi Lê Lợi tiến quân vây thành Nghệ An, đến cửa Triều Khẩu ở Hưng Nguyên, sông Lam nổi giông tố, sóng dữ khiến quân lính và voi ngựa không thể qua sông. Trong lúc ấy, Lê Lợi nằm mộng thấy vị thần Phổ Hộ hiện ra xin một người thiếp và hứa sẽ phù hộ cho Cao Hoàng đánh tan quân Minh. Ông bèn hỏi ý các bà phi, hứa rằng người nào hiến thân sẽ được con mình lập làm Thiên tử. Các phi tần khác do dự, duy chỉ có Phạm Thị Ngọc Trần khảng khái quỳ xuống, thưa: “Nếu minh công giữ lời hứa, thiếp nguyện xả thân. Ngày sau làm nên nghiệp lớn chớ phụ con của thiếp”. Khi đó, hoàng tử Lê Nguyên Long mới hơn hai tuổi. Ngày 24 tháng 3, bà hiến thân, gieo mình xuống dòng sông, lập nên sự tích ghi trong Đại Việt thông sử và Lam Sơn thực lục. Sau đó, dòng nước bỗng lặng, nghĩa quân dễ dàng vượt sông và tiếp tục giải phóng các vùng từ Nghệ An đến Thuận Hóa.
Lê Lợi sau đó nói: “Bà ấy đáng làm chúa cả trăm vị thần nước ta, không ai dám trái”, và sai Lê Cối rước quan tài về táng ở Thanh Hóa. Trên đường đi, khi đến chợ Mía (làng Thịnh Mỹ, xã Thọ Diên), trời tối, chưa kịp qua sông, họ nghỉ lại qua đêm. Sáng hôm sau, mối đùn lên quanh quan tài thành một nấm mồ lớn. Vua Lê Thái Tổ cho rằng đây là ý của bà, bèn lập mộ tại đó, dựng điện Hiến Nhân để thờ phụng, đồng thời lập miếu, đặt thần chủ ở Lam Kinh để cúng tế.
Sau khi đánh bại quân Minh, Lê Thái Tổ ban đầu lập Quận vương Lê Tư Tề, con của Thần Phi Trịnh Thị Ngọc Lữ, làm giám quốc, quên lời hứa với bà Ngọc Trần. Một hôm, vua nằm mộng thấy Hoàng hậu oán trách và biến mất, khiến ông bồi hồi cảm xúc. Ngay lập tức, Lê Nguyên Long, con bà Ngọc Trần, được lập làm Hoàng thái tử.
Năm 1433, Lê Thái Tổ qua đời, Lê Nguyên Long nối ngôi, tức vua Lê Thái Tông. Ngay sau, vua truy phong mẹ mình là Cung Từ Quốc Thái Mẫu (恭慈國太母), và đến năm 1437, bà được truy tôn Cung Từ Quang Mục Hoàng Thái Hậu (恭慈光穆皇太后), đồng thời thần chủ của bà được rước vào thờ phụng ở Thái miếu Lam Kinh. Bà cũng được gọi là Cung Từ Cao Hoàng Hậu.
Về phần mộ, ban đầu bà được táng ở chợ Mía (Thịnh Mỹ). Đến năm Cảnh Hưng thứ 10 (1749), lụt lớn làm mộ bị lở xuống sông, quan tài trôi đến làng Thượng Vôi (xã Xuân Hòa, huyện Thọ Xuân) và được táng lại, đồng thời lập đền thờ gọi là Quốc Thái Mẫu Linh Từ. Năm 1942, nhân dân chuyển đền về vị trí hiện nay do sông Chu đổi dòng.
Hiện nay, mộ chính xác của bà vẫn chưa xác định được. Tại làng Quần Lai (xã Thọ Diên) có một ngôi đền nhỏ thờ bà, dựng lại năm 2008, và tại làng Thượng Vôi (xã Xuân Hòa) có đền Quốc mẫu Phạm Thị Ngọc Trần, được xếp hạng di tích cấp tỉnh. Các nhà nghiên cứu, nghi rằng một khối hợp chất chìm dưới lòng sông Chu (cách đền Thượng Vôi khoảng 300–400m) chính là ngôi mộ cổ của bà, làm bằng đất sét, mật mía, vỏ sò chứ không phải đá tự nhiên. Tuy nhiên, để xác nhận, cần có khảo cứu khảo cổ học nghiêm túc.
Trong suốt thời gian khởi nghĩa Lam Sơn (1418–1425), Phạm Thị Ngọc Trần không chỉ quản lý sản xuất, cấy trồng, mà còn theo hầu Lê Lợi trong các trận đánh, lo liệu quân lương và chỉ đạo đội nữ binh tại trại Như Áng, Lam Sơn. Khi mang thai, bà vẫn đảm trách thu xếp lương thực, và sinh hạ hoàng tử Lê Nguyên Long vào năm 1423, giữa những gian khổ của cuộc khởi nghĩa. Sự hy sinh của bà năm 1425 đã trở thành huyền thoại, được ghi nhớ như một biểu tượng trung trinh, nghĩa tình và sự tận hiến vì dân, vì nước.
Thờ phụng
Sự tôn vinh và thờ phụng Hoàng Thái hậu Phạm Thị Ngọc Trần gắn liền với hành động tự nguyện hiến thân của bà vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, giúp Lê Lợi vượt qua những khó khăn sinh tử để giành chiến thắng. Ngay sau khi bà hy sinh, Lê Lợi đã công nhận công lao và đức hạnh của bà.
Hệ thống thờ phụng bà được hình thành từ rất sớm và gắn liền với các sự kiện kỳ lạ về mộ phần. Sau khi hiến thân, Lê Lợi sai Lê Cối rước quan tài bà về táng ở Thanh Hóa, đến chợ Mía (làng Thịnh Mỹ, xã Thọ Diên), mối đùn lên quanh quan tài thành nấm mồ lớn, vua lập mộ tại đó và dựng điện Hiến Nhân để thờ phụng, đồng thời lập Thái miếu và đặt thần chủ ở Lam Kinh. Sau lũ lụt năm Cảnh Hưng thứ 10 (1749), mộ bà ở Thịnh Mỹ bị lở, quan tài trôi dạt đến làng Thượng Vôi (xã Xuân Hòa, huyện Thọ Xuân), nơi triều đình cho hoàn táng và lập đền thờ gọi là Quốc Thái mẫu linh từ. Ngôi đền tại Thượng Vôi có từ thế kỷ 15 và hiện nay đã được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Ngoài ra, bà còn được thờ tại nhiều nơi khác như xã Triều Khẩu (Hưng Nguyên, Nghệ An), làng Quần Đội (xã Thọ Diên, Thọ Xuân), Thái miếu Lam Kinh, Thái miếu nhà Hậu Lê (phường Đông Vệ, TP Thanh Hóa) và đền Thánh Mẫu tại Hà Tĩnh.
Việc tưởng nhớ bà được duy trì qua các lễ hội và hoạt động kỷ niệm. Ngày húy kỵ 24/3 âm lịch trở thành lễ hội thường niên trong các địa phương, nhằm tưởng nhớ công lao và sự hy sinh cao cả của bà, giáo dục truyền thống yêu nước và lòng biết ơn các bậc tiền nhân. Nhiều dịp kỷ niệm lớn đã được tổ chức, như năm 2015 nhân 590 năm ngày mất của bà, và năm 2025 tròn 600 năm, các địa phương như Nghi Xuân (Hà Tĩnh) và xã Xuân Hòa tổ chức lễ giỗ, hội thảo và các hoạt động bảo tồn di sản.
Sự tôn vinh Hoàng Thái hậu Phạm Thị Ngọc Trần không chỉ là ghi nhận của triều đình mà còn là sự tri ân sâu sắc của hậu thế đối với lòng trung trinh, nghĩa hiệp và sự hy sinh vì dân, vì nước của bà. Hình tượng bà giống như một ngọn hải đăng tâm linh, ánh sáng của sự hy sinh soi đường cho nghĩa quân vượt qua cửa ải sinh tử, đồng thời là điểm tựa vững chắc cho ngôi vị của con trai và trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, được thờ phụng và tưởng nhớ muôn đời.
Tham khảo
- Phạm Thị Ngọc Trần, Wikipedia.
- Hùng Hoàng, Hoàng hậu Ngọc Trần, trên trang nghiencuulichsu.com, đăng tải ngày 23/1/2013.
- Hội thảo khoa học về thân thế sự nghiệp của Hoàng Thái hậu Phạm Thị Ngọc Trần, Báo và Đài Truyền hình – Phát thanh Thanh Hóa, đăng tải ngày 24/05/2015.
- Chuyện về Hoàng Thái Hậu Phạm Thị Ngọc Trần hiến thân cho thủy thần vì giang sơn, xã tắc, trên trang phuongnam.vanhoavaphattrien.vn, đăng tải ngày 16/07/2022.
- Nguyễn Chung, Bí ẩn mộ cổ ở sông Chu: Nơi yên nghỉ của Hoàng Thái hậu đời Trần?, Tạp chí Dân Việt, đăng tải ngày 05/08/2022.
- Lễ hội đền thờ Thái Hậu Phạm Thị Ngọc Trần – người “tế thần” vì giang sơn xã tắc, Tạp chí Ngày mới Online, đăng tải ngày 12/05/2023.
- Trang trọng lễ giỗ 600 năm Hoàng Hậu Phạm Thị Ngọc Trần, trên trang dhtn.hatinh.gov.vn.
____________
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
General Information
Pham Thi Ngoc Tran (1386 – 24 March 1425), also known by the titles Cung Tu Hoang Thai Hau or Pham Hien Phi, was a consort of Le Loi – leader of the Lam Son uprising, who later ascended the throne as Emperor Le Thai To. She gave birth to Prince Le Nguyen Long in the year Quy Mao (1423), who later succeeded the throne as Emperor Le Thai Tong.
Origin
Pham Thi Ngoc Tran, originally from Quan Lai village, Loi Duong district (now Tho Xuan, Thanh Hoa), was the younger sister of General Pham Van, who later became a high-ranking official of the Later Le dynasty. On 20 November, year Quy Mao (1423), in the sixth year of the Lam Son uprising, she gave birth to Prince Le Nguyen Long. At that time, Le Thai To was engaged in fierce battles against the Ming and had to constantly relocate, and she followed him through all hardships. The king did not establish a principal wife, having only a few consorts such as Trinh Than Phi, Pham Hue Phi, and Pham Thi Ngoc Tran.
Her personal name was Ngoc Tran, first recorded as Tran Thi Ngoc Tran, later changed to Pham Thi Ngoc Tran, possibly due to her marriage with Le Loi. She was also known as Cung Tu Hoang Thai Hau or Pham Hien Phi. When her son Le Nguyen Long ascended the throne as Le Thai Tong, she was posthumously honored as Cung Tu Quoc Thai Mau, and later in 1437 as Cung Tu Quang Muc Hoang Thai Hau.
She came from the same ancestral native land as Le Loi. She was described as a beautiful, virtuous, refined woman with an elegant and noble bearing. Her words were gentle and graceful, reflecting the dignity of a noble consort and future empress.
Life
In the year At Ty (1425), when Le Loi marched to besiege Nghe An and reached Trieu Khau in Hung Nguyen, a violent storm rose on the Lam River, preventing soldiers, elephants, and horses from crossing. During this time, Le Loi dreamed of the deity Pho Ho appearing, requesting one of his consorts in exchange for divine aid to defeat the Ming. He consulted his consorts, promising that the child of whoever sacrificed herself would become the future emperor. All others hesitated, except Pham Thi Ngoc Tran, who knelt and said:
If my lord will keep his word, I am willing to give my life. When you achieve great success, please do not forsake my child.
At that time, Prince Le Nguyen Long was only two years old.
On 24 March, she sacrificed herself by throwing her body into the river, as recorded in the Dai Viet Thong Su and Lam Son Thuc Luc. Immediately after, the waters calmed, and the Lam Son army crossed safely, continuing to liberate Nghe An and Thuan Hoa.
Le Loi later said:
She deserves to be the ruler of all river deities of our land; none would dare disobey her.
He ordered Le Coi to escort her coffin back for burial in Thanh Hoa. Reaching Cho Mia (Thinh My village, Tho Dien commune), night fell before they could cross the river, so they stayed overnight. By morning, a mound of earth raised by termites had formed around the coffin, which Le Loi interpreted as her will. He buried her there, built Hien Nhan Hall for worship, and placed her spirit tablet in the ancestral temple at Lam Kinh.
After defeating the Ming, Le Thai To initially appointed Le Tu Te, son of Trinh Thi Ngoc Lu, as Regent, forgetting his promise to Ngoc Tran. One night he dreamed of her reproaching him before disappearing, which moved him deeply. Soon after, he appointed Le Nguyen Long as Crown Prince.
In 1433, Le Thai To died, and Le Nguyen Long ascended the throne as Emperor Le Thai Tong. He posthumously honored his mother as Cung Tu Quoc Thai Mau, and in 1437 elevated her to Cung Tu Quang Muc Hoang Thai Hau. Her spirit tablet was enshrined in the ancestral temple at Lam Kinh.
Her original tomb at Cho Mia remained until 1749, when a great flood caused it to collapse into the river. The coffin drifted to Thuong Voi village (Xuan Hoa commune, Tho Xuan district), where it was reburied, and a temple called Quoc Thai Mau Linh Tu was erected. In 1942, due to the shifting Chu River, villagers moved the temple to its current location.
Today, the exact site of her tomb is still uncertain. A small shrine rebuilt in 2008 stands in Quan Lai village (Tho Dien), and the Thuong Voi temple remains a provincially recognized heritage site. Researchers believe a solid mass beneath the Chu River, 300–400 meters from the Thuong Voi temple, might be her original tomb—constructed of clay, molasses, and shells rather than natural stone—but archaeological investigation is needed for confirmation.
Throughout the Lam Son uprising (1418–1425), Pham Thi Ngoc Tran not only oversaw farming and food production but also accompanied Le Loi into battles, managed supplies, and directed a women’s military unit at Nhu Ang camp, Lam Son. Even while pregnant, she handled provisions and gave birth to Le Nguyen Long in 1423 amid tremendous hardship. Her sacrifice in 1425 became a legend, remembered as a symbol of loyalty, devotion, and selfless service to the nation.
Veneration
The veneration of Empress Dowager Pham Thi Ngoc Tran is closely tied to her voluntary sacrifice for the nation, helping Le Loi overcome a life-and-death crisis to secure victory. Immediately after her death, Le Loi acknowledged her profound merit and virtue.
Her cult developed early, associated with mysterious events surrounding her burial. After her coffin was carried to Thanh Hoa and the mound miraculously formed at Cho Mia, Le Loi established her tomb there, built Hien Nhan Hall, and enshrined her spirit tablet at Lam Kinh. After the 1749 flood, her coffin drifting to Thuong Voi led to its reburial and the construction of Quoc Thai Mau Linh Tu, a temple dating back to the 15th century and now a provincial cultural heritage site. She is also worshipped in many other places, including Trieu Khau (Hung Nguyen, Nghe An), Quan Doi village (Tho Dien, Tho Xuan), Lam Kinh, the Later Le ancestral temple in Thanh Hoa city, and the Thanh Mau temple in Ha Tinh.
Her commemoration continues through festivals and memorial ceremonies. The 24th day of the third lunar month is observed annually as her memorial day, honoring her sacrifice and educating future generations about patriotism and gratitude. Significant commemorations have been held, such as in 2015 (590th anniversary of her death) and in 2025 (600th anniversary) with memorial rites, academic conferences, and heritage events in Nghi Xuan (Ha Tinh) and Xuan Hoa commune.
Her veneration is not only recognition by the royal court but also a deep expression of gratitude from later generations for her loyalty, righteousness, and sacrifice for the nation. Her image stands as a spiritual beacon — a guiding light that helped the Lam Son army overcome peril, a pillar supporting her son’s legitimacy, and an enduring symbol of patriotism.
References
- Phạm Thị Ngọc Trần, Wikipedia.
- Hùng Hoàng, Hoàng hậu Ngọc Trần, trên trang nghiencuulichsu.com, đăng tải ngày 23/1/2013.
- Hội thảo khoa học về thân thế sự nghiệp của Hoàng Thái hậu Phạm Thị Ngọc Trần, Báo và Đài Truyền hình – Phát thanh Thanh Hóa, đăng tải ngày 24/05/2015.
- Chuyện về Hoàng Thái Hậu Phạm Thị Ngọc Trần hiến thân cho thủy thần vì giang sơn, xã tắc, trên trang phuongnam.vanhoavaphattrien.vn, đăng tải ngày 16/07/2022.
- Nguyễn Chung, Bí ẩn mộ cổ ở sông Chu: Nơi yên nghỉ của Hoàng Thái hậu đời Trần?, Tạp chí Dân Việt, đăng tải ngày 05/08/2022.
- Lễ hội đền thờ Thái Hậu Phạm Thị Ngọc Trần – người “tế thần” vì giang sơn xã tắc, Tạp chí Ngày mới Online, đăng tải ngày 12/05/2023.
- Trang trọng lễ giỗ 600 năm Hoàng Hậu Phạm Thị Ngọc Trần, trên trang dhtn.hatinh.gov.vn.
Tiếng Trung (中文)
中文翻译
Pham Thi Ngoc Tran（范氏玉陳；1386 – 1425 年 3 月 24 日），又稱 Cung Tu Hoang Thai Hau、Pham Hien Phi，是 Le Loi——藍山起義的領袖、後來登基為 Le Thai To 的皇帝——的妃嬪。
1423 年（癸卯），她生下皇子 Le Nguyen Long，即後來的 Le Thai Tong。
出身
Pham Thi Ngoc Tran 是清化省壽春縣（今越南清化省壽春縣）群來村人，是將軍 Pham Van（後為後黎朝大臣）的妹妹。
1423 年 11 月 20 日（癸卯年），藍山起義第六年，她在戰事艱苦、軍隊不斷轉移之際，隨侍 Le Loi，並在惡劣條件下誕下皇子 Le Nguyen Long。
她的名“玉陳”原記為 Tran Thi Ngoc Tran，後改為 Pham Thi Ngoc Tran，可能因與 Le Loi 結緣。她又被稱為 Cung Tu Hoang Thai Hau 或 Pham Hien Phi。當其子 Le Nguyen Long 登基後，於 1437 年追尊她為 Cung Tu Quang Muc Hoang Thai Hau。
她自幼容貌端麗，舉止高雅，溫柔賢淑，言談清雅，被視為具有王妃、皇后風範的女子。
一生事跡
1425 年（乙巳），Le Loi 率軍圍攻乂安，至興源的潮口時，遇上暴風與巨浪，軍隊與象馬均無法渡河。
此時 Le Loi 夢見普護神要求以一位妃嬪為祭，並承諾助其破敵。Le Loi 於是詢問諸妃：「誰願自獻者，其子必立為天子。」諸妃遲疑，唯 Pham Thi Ngoc Tran 俯身自請：
「若明公守信，妾願捨身。日後成就大業，勿負妾之兒。」
當時皇子 Le Nguyen Long 剛滿兩歲。
1425 年 3 月 24 日，她自沉於河，以身殉國。此事記於《大越通史》與《藍山實錄》。
其後大水忽止，義軍順利渡河，並收復乂安至順化一帶。
Le Loi 感念其義，讚曰：
「此婦可為我國百川之神，無人敢逆。」
他命 Le Coi 護送靈柩返清化安葬。行至市米（今壽安縣壽延社盛美村），夜宿河畔。翌晨白蟻築 mound 圍棺成墳，Le Loi 認為這是她的遺意，遂立墓並建憲仁殿祭祀，並將神主奉入藍京太廟。
戰勝後，Le Loi 初封 Le Tu Te（Trinh Thi Ngoc Lu 之子）為監國，未守先前承諾。後來他夢見 Ngoc Tran 前來責訴，醒後悸動不已，遂立 Le Nguyen Long 為皇太子。
1433 年 Le Loi 崩逝，Le Nguyen Long 即位為 Le Thai Tong，追尊母為 Cung Tu Quoc Thai Mau，1437 年再尊為 Cung Tu Quang Muc Hoang Thai Hau。
墓葬與傳說
最初她葬於市米。1749 年景興十年大水，墓崩入河，棺漂至上灰村（今壽春縣春和社），人們重新安葬並建 Quoc Thai Mau Linh Tu。
1942 年因楚江改道，廟宇遷至現址。
迄今其真實墓址仍未確定。壽延社群來村建有小祠，2008 年重修；春和社上灰村亦有 Quoc Mau Pham Thi Ngoc Tran 祠，為省級遺跡。一些研究者推測楚江河床下約 300–400 公尺的一塊特殊凝固物可能為她的古墓。
在藍山起義期間（1418–1425），Ngoc Tran 不僅管理農作、供餉，還伴隨 Le Loi 至前線，統領女軍。即便懷孕，她仍負責軍需，並於 1423 年在艱苦中產下皇子。
她 1425 年的犧牲成為忠貞義烈的象徵，被世代傳頌。
祭祀與敬仰
對 Pham Thi Ngoc Tran 的祭祀源於她為國家存亡而自願犧牲。
祭祀系統形成甚早，並與其墓葬異事相連：
-
市米築墳、建憲仁殿
-
藍京太廟奉其神主
-
1749 年遷葬至上灰村，建 Quoc Thai Mau Linh Tu
-
多地亦奉祀：興源潮口、壽延群隊村、藍京太廟、後黎太廟、河靜聖母殿等
每年農曆 3 月 24 日為她的忌日，各地舉行祭典。2015 年（逝世 590 年）與 2025 年（600 年）均有隆重紀念。
她被視為忠貞、義勇、為國犧牲的象徵，如同精神燈塔，照亮義軍的生死關頭，亦庇佑其子登上帝位，永受後世崇敬。
參考資料
- Phạm Thị Ngọc Trần, Wikipedia.
- Hùng Hoàng, Hoàng hậu Ngọc Trần, trên trang nghiencuulichsu.com, đăng tải ngày 23/1/2013.
- Hội thảo khoa học về thân thế sự nghiệp của Hoàng Thái hậu Phạm Thị Ngọc Trần, Báo và Đài Truyền hình – Phát thanh Thanh Hóa, đăng tải ngày 24/05/2015.
- Chuyện về Hoàng Thái Hậu Phạm Thị Ngọc Trần hiến thân cho thủy thần vì giang sơn, xã tắc, trên trang phuongnam.vanhoavaphattrien.vn, đăng tải ngày 16/07/2022.
- Nguyễn Chung, Bí ẩn mộ cổ ở sông Chu: Nơi yên nghỉ của Hoàng Thái hậu đời Trần?, Tạp chí Dân Việt, đăng tải ngày 05/08/2022.
- Lễ hội đền thờ Thái Hậu Phạm Thị Ngọc Trần – người “tế thần” vì giang sơn xã tắc, Tạp chí Ngày mới Online, đăng tải ngày 12/05/2023.
- Trang trọng lễ giỗ 600 năm Hoàng Hậu Phạm Thị Ngọc Trần, trên trang dhtn.hatinh.gov.vn.
Tiếng Pháp (Français’)
Informations générales
Pham Thi Ngoc Tran (范氏玉陳; 1386 – 24 mars 1425), également connue sous les titres de Cung Tu Hoang Thai Hau ou Pham Hien Phi, fut l’épouse de Le Loi, chef de l’insurrection Lam Son et futur fondateur de la dynastie des Le postérieurs sous le nom de Le Thai To. Elle donna naissance au prince Le Nguyen Long en l’année Quy Mao (1423), qui monta plus tard sur le trône sous le nom de Le Thai Tong.
Origines
Pham Thi Ngoc Tran, originaire du village de Quan Lai, district de Loi Duong (aujourd’hui district de Tho Xuan, province de Thanh Hoa), était la sœur du général Pham Van, futur grand dignitaire des Le postérieurs. Le 20 novembre de l’année Quy Mao (1423), pendant la sixième année de l’insurrection Lam Son, elle donna naissance au prince Le Nguyen Long. À cette époque, Le Thai To combattait intensément les troupes Ming, se déplaçant sans cesse, et elle l’accompagnait dans des conditions extrêmement difficiles. Le souverain ne prit jamais d’impératrice officielle, mais eut plusieurs épouses de rang inférieur, dont Trinh Than Phi, Pham Hue Phi et Pham Thi Ngoc Tran.
Son nom personnel était Ngoc Tran. D’abord enregistrée comme Tran Thi Ngoc Tran, elle fut renommée Pham Thi Ngoc Tran, probablement en raison de son union avec Le Loi. Elle portait également les titres de Cung Tu Hoang Thai Hau ou Pham Hien Phi. Lorsque son fils Le Nguyen Long accéda au trône en tant que Le Thai Tong, elle reçut le titre posthume de Cung Tu Quoc Thai Mau, puis celui de Cung Tu Quang Muc Hoang Thai Hau en 1437.
Elle partageait la même terre d’origine que Le Loi. Les chroniques la décrivent comme une femme d’une grande beauté, gracieuse, vertueuse, raffinée et d’une intelligence remarquable. Ses paroles, douces et mesurées, reflétaient la dignité d’une noble dame et d’une future impératrice.
Vie
En l’année At Ty (1425), alors que Le Loi assiégeait la citadelle de Nghe An, il arriva, à la porte Trieu Khau (aujourd’hui district de Hung Nguyen), que la rivière Lam fût agitée par une tempête violente, empêchant soldats, chevaux et éléphants de traverser. Le Loi rêva alors d’une apparition divine, celle du dieu Pho Ho, qui lui demanda une concubine en sacrifice en échange d’une aide surnaturelle pour vaincre les Ming. Le souverain consulta ses épouses, promettant que celle qui se sacrifierait verrait son fils devenir empereur. Toutes hésitèrent, sauf Pham Thi Ngoc Tran, qui s’agenouilla et déclara :
Si Monseigneur tient parole, je consens à me sacrifier. Lorsque vous accomplirez la grande œuvre, n’abandonnez pas mon enfant.
À cette époque, le prince Le Nguyen Long n’avait qu’un peu plus de deux ans. Le 24 mars, elle se sacrifia en se jetant dans le fleuve, geste consigné dans le Dai Viet thong su et le Lam Son thuc luc. Les eaux s’apaisèrent miraculeusement, permettant aux troupes de traverser et de libérer les régions de Nghe An jusqu’à Thuan Hoa.
Le Loi déclara ensuite :
Elle mérite d’être la souveraine de toutes les divinités aquatiques de notre pays ; nul n’oserait s’y opposer.
Il ordonna à Le Coi de ramener le cercueil pour l’inhumer à Thanh Hoa. Lors du passage au marché Mia (cho Mia, Thinh My), la nuit les obligea à stationner. Le lendemain, un tertre de termites s’était élevé autour du cercueil. Le Loi y vit un signe et fit ériger le tombeau sur place ainsi que le sanctuaire Hien Nhan, tout en installant sa tablette ancestrale au Thai Mieu de Lam Kinh (Thai Mieu Lam Kinh).
Après la victoire contre les Ming, Le Loi nomma d’abord Le Tu Te, fils de Trinh Thi Ngoc Lu, comme prince régent, contrevenant à sa promesse. Une nuit, il rêva de Ngoc Tran qui lui reprochait son oubli. Ému, il proclama immédiatement Le Nguyen Long prince héritier.
En 1433, à la mort de Le Thai To, Le Nguyen Long monta sur le trône (Le Thai Tong). Il honora sa mère du titre de Cung Tu Quoc Thai Mau, puis, en 1437, de Cung Tu Quang Muc Hoang Thai Hau. Sa tablette fut installée solennellement dans le Thai Mieu de Lam Kinh.
Quant à son tombeau, initialement situé à cho Mia (Thinh My), il fut emporté par une crue en l’année Canh Hung 10 (1749). Le cercueil dériva jusqu’au village Thuong Voi (Thuong Voi, commune Xuan Hoa), où il fut réinhumé et où fut érigé le sanctuaire Quoc Thai Mau Linh Tu. En 1942, le temple fut déplacé à son emplacement actuel à cause du changement de cours de la rivière Chu.
Aujourd’hui, l’emplacement exact de la tombe demeure inconnu. Un petit sanctuaire reconstruit en 2008 existe à Quan Lai (Tho Dien), tandis qu’à Thuong Voi (Xuan Hoa) se trouve le den Quoc Mau Pham Thi Ngoc Tran, classé vestige provincial. Des chercheurs pensent qu’une structure enfouie sous la rivière Chu, à 300–400 m du temple, pourrait être sa tombe ancienne, construite en argile, miel de canne et coquillages. Une confirmation nécessiterait des fouilles archéologiques.
Durant toute l’insurrection Lam Son (1418–1425), Pham Thi Ngoc Tran non seulement dirigea la production agricole, mais suivit également Le Loi au combat, gérant le ravitaillement et commandant les troupes féminines au camp Nhu Ang (Nhu Ang, Lam Son). Enceinte, elle continua à assurer les vivres et enfanta Le Nguyen Long en 1423 au cœur des épreuves. Son sacrifice en 1425 devint une légende, symbole de loyauté, d’amour filial et de dévotion absolue envers la nation.
Culte
La vénération de Hoang Thai Hau Pham Thi Ngoc Tran est liée à son sacrifice volontaire qui permit à Le Loi de triompher dans la lutte pour l’indépendance. Aussitôt après sa mort, Le Loi reconnut son mérite et sa vertu.
Le système de culte consacré à Ngoc Tran se constitua très tôt, associé aux phénomènes extraordinaires entourant sa sépulture. Après son sacrifice, son cercueil fut ramené par Le Coi à Thanh Hoa. À cho Mia (Thinh My), l’apparition d’un tertre autour du cercueil fut interprétée comme un signe divin, et Le Loi y fit ériger le tombeau, le sanctuaire Hien Nhan, puis sa tablette au Thai Mieu Lam Kinh. Après la crue de Canh Hung 10 (1749), son cercueil fut réinhumé à Thuong Voi, où fut édifié le Quoc Thai Mau Linh Tu, sanctuaire datant du XVe siècle, classé vestige historique provincial.
Elle est également honorée dans divers lieux : Trieu Khau (Hung Nguyen, Nghe An), village Quan Doi (Tho Dien, Tho Xuan), Thai Mieu Lam Kinh, Thai Mieu des Le postérieurs (Dong Ve, Thanh Hoa) et le den Thanh Mau à Ha Tinh.
La commémoration de sa mort, le 24e jour du 3e mois lunaire, est devenue une fête annuelle visant à honorer son sacrifice et à transmettre les valeurs patriotiques. De grandes cérémonies ont été organisées, notamment en 2015 (590e anniversaire) et en 2025 (600e anniversaire), avec conférences, rituels et programmes de préservation patrimoniale.
L’hommage rendu à Pham Thi Ngoc Tran n’est pas seulement une reconnaissance dynastique, mais le témoignage durable de la gratitude des générations futures envers son courage, son dévouement et son sacrifice pour la nation. Son image apparaît comme un phare spirituel : sa lumière guida les troupes de Lam Son au cœur du danger et demeura un pilier moral assurant la légitimité de son fils — faisant d’elle un symbole éternel de patriotisme.
Références
- Phạm Thị Ngọc Trần, Wikipedia.
- Hùng Hoàng, Hoàng hậu Ngọc Trần, trên trang nghiencuulichsu.com, đăng tải ngày 23/1/2013.
- Hội thảo khoa học về thân thế sự nghiệp của Hoàng Thái hậu Phạm Thị Ngọc Trần, Báo và Đài Truyền hình – Phát thanh Thanh Hóa, đăng tải ngày 24/05/2015.
- Chuyện về Hoàng Thái Hậu Phạm Thị Ngọc Trần hiến thân cho thủy thần vì giang sơn, xã tắc, trên trang phuongnam.vanhoavaphattrien.vn, đăng tải ngày 16/07/2022.
- Nguyễn Chung, Bí ẩn mộ cổ ở sông Chu: Nơi yên nghỉ của Hoàng Thái hậu đời Trần?, Tạp chí Dân Việt, đăng tải ngày 05/08/2022.
- Lễ hội đền thờ Thái Hậu Phạm Thị Ngọc Trần – người “tế thần” vì giang sơn xã tắc, Tạp chí Ngày mới Online, đăng tải ngày 12/05/2023.
- Trang trọng lễ giỗ 600 năm Hoàng Hậu Phạm Thị Ngọc Trần, trên trang dhtn.hatinh.gov.vn
