Thân thế
Nguyễn Thiếp 阮浹/涉 tự Khải Xuyên, là danh sĩ cuối đời Lê Trung Hưng và Tây Sơn trong lịch sử Việt Nam. Ông là người xây dựng Phượng Hoàng Trung Đô, thủ đô mới của Vương triều Tây Sơn. Ông còn có nhiều tên hiệu do tự xưng hoặc được người đương thời tôn gọi như Khải Xuyên, Hạnh Am, Điên ẩn, Cuồng ẩn, Lạp Phong cư sĩ, Lam Hồng dị nhân, Lục Niên tiên sinh, La Giang phu tử… Riêng Nguyễn Huệ tôn xưng ông là La Sơn phu tử.
Tổ tiên ông là Nguyễn Hợp, quê Cương Gián, Nghi Xuân, trấn Nghệ An. Dòng họ về sau định cư tại làng Nguyệt Ao, huyện La Sơn (nay thuộc Hà Tĩnh). Cha ông là Nguyễn Quang Trạch, giữ chức Quản lĩnh; mẹ là người cùng họ trong làng. Nguyễn Thiếp sinh ra và lớn lên tại đây. Từ nhỏ, ông nổi tiếng ham học, cùng các anh em được chú ruột là Tiến sĩ Nguyễn Hành trực tiếp chỉ dạy, nên sớm bộc lộ tư chất thông minh và tinh thần hiếu học.
Sự nghiệp chính trị
Năm 19 tuổi, khi Nguyễn Hành làm Hiến sát sứ Thái Nguyên, Nguyễn Thiếp theo ra học tập, sau đó còn được gửi nhờ Hoàng giáp Nguyễn Nghiễm trực tiếp chỉ dạy. Chưa đầy một năm, Nguyễn Hành qua đời đột ngột, Nguyễn Thiếp phải tự trở về kinh. Trên đường đến Đông Anh, ông lâm bệnh nặng, thoát chết nhưng để lại di chứng rối loạn tinh thần. Dù vậy, ông vẫn tự điều chỉnh, kiềm chế bệnh tật và tiếp tục con đường học vấn.
Năm 1743, ông đỗ thủ khoa thi Hương Nghệ An, song không ra thi Hội mà chọn đời sống ẩn dật. Đến năm 1748, ông dự thi Hội ở Bắc Hà, vào đến tam trường rồi bỏ, sau đó vào Bố Chính mở lớp dạy học.
Năm 1756, triều đình mời ông làm Huấn đạo Anh Đô. Sáu năm sau, ông được bổ làm Tri huyện Thanh Giang. Tuy nhiên, đến năm 1768, Nguyễn Thiếp xin từ quan, về dựng trại Bùi Phong dưới chân núi Thiên Nhẫn, chuyên tâm giảng dạy.
Năm 1775, giới sĩ phu Bắc Hà đánh giá rất cao học vấn của ông. Nguyễn Nghiễm từng nhận xét: người có đạo học sâu xa nhất ở Hoan Châu chính là Lạp Phong cư sĩ, tức Nguyễn Thiếp.
Năm 1780, chúa Trịnh Sâm mời ông ra Thăng Long. Biết ý định tiếm quyền nhà Lê, Nguyễn Thiếp thẳng thắn can gián nhưng không được nghe theo. Ông liền xin về núi, không nhận chức tước hay bổng lộc, tiếp tục đời sống ẩn dật, dạy học và nghiên cứu khi đã ngoài 60 tuổi.
Giúp nhà Tây Sơn
Năm 1786, sau khi diệt họ Trịnh, Nguyễn Huệ nhiều lần sai người mang thư và lễ vật mời Nguyễn Thiếp ra giúp, nhưng ông đều khéo léo từ chối, viện lý do tuổi cao, sức yếu và tự nhận là thần tử nhà Lê. Từ năm 1787 đến đầu 1788, Nguyễn Huệ liên tiếp ba lần gửi sứ mời, song ông vẫn không nhận lời.
Tháng 4 năm 1788, trên đường ra Bắc trừ Vũ Văn Nhậm, Nguyễn Huệ trực tiếp mời gặp Nguyễn Thiếp tại Nghệ An. Hai người đàm đạo rất tâm đầu ý hợp, nhưng Nguyễn Thiếp vẫn chưa chính thức ra giúp triều Tây Sơn.
Cuối năm 1788, khi lên ngôi hoàng đế và chuẩn bị kháng chiến chống quân Thanh, vua Quang Trung lại triệu Nguyễn Thiếp hỏi kế. Ông nhận định quân Thanh từ xa tới, chủ quan khinh địch; nếu đánh nhanh thì tất thắng, chậm trễ sẽ bất lợi. Ông còn khuyên nhà vua gấp rút tuyển quân ở vùng Thanh – Nghệ, nơi vốn giàu truyền thống thượng võ. Thực tế chiến thắng Kỷ Dậu 1789 đã chứng minh nhận định ấy hoàn toàn chính xác.
Sau đại thắng, Nguyễn Thiếp trở thành bậc học giả được Quang Trung đặc biệt kính trọng. Biết ông không ham chính sự, nhà vua chỉ giao những việc lớn về học thuật và giáo dục. Năm 1789, ông được cử làm Đề điệu kiêm Chánh chủ khảo khoa thi Hương ở Nghệ An, đồng thời khuyên triều đình hòa hiếu với nhà Thanh để tập trung xây dựng đất nước.
Năm 1791, cảm tấm lòng thành của Quang Trung, Nguyễn Thiếp vào Phú Xuân, dâng bản tấu bàn về quân đức, dân tâm và học pháp, lấy tư tưởng “dân là gốc nước” làm cốt lõi. Nhà vua nghe theo, lập Sùng chính Thư viện, mời ông làm Viện trưởng, giao việc tổ chức giáo dục và dịch sách Hán sang Nôm. Trong hai năm, nhiều kinh điển quan trọng được dịch và biên soạn.
Năm 1792, vua Quang Trung băng hà, công việc của Nguyễn Thiếp dang dở. Đến năm 1801, khi Gia Long chiếm Phú Xuân và muốn trọng dụng, ông lấy cớ tuổi già xin về núi, tiếp tục đời sống ẩn dật.
Ngày 6 tháng 2 năm 1804, Nguyễn Thiếp qua đời tại trại Bùi Phong, thọ 81 tuổi, để lại dấu ấn sâu đậm với tư cách một bậc đại nho, quân sư và nhà giáo dục lớn cuối thế kỷ XVIII.
Tác phẩm
Tác phẩm của Nguyễn Thiếp gồm có:
La Sơn tiên sinh thi tập: có hơn 100 bài, có tựa của tác giả (theo Phan Huy Chú). Trần Văn Giáp cho biết bản này hiện đã không còn tìm thấy, và theo ông thì nó còn có tên là Hạnh Am thi cảo. Trong cuốn La Sơn phu tử của GS. Hoàng Xuân Hãn có công bố quyển này (gồm 84 bài thơ chữ Hán, có phụ chép một số câu đối, thơ Nôm và các chiếu biểu, do một người vô danh sưu tầm được), và theo như giáo sư nói là “không chắc còn nguyên bản”.
Hạnh Am di văn: gồm một số bài văn của Nguyễn Thiếp phúc đáp, cáo từ, trần tình, tạ ơn, v.v…gửi vua Quang Trung. Hiện bản này có trong Thư viện Khoa học xã hội, ký hiệu VHb. 212.
Ngoài ra, theo Giáo sư Nguyễn Lộc trong Từ điển văn học (bộ mới), thì ông còn có: Hạnh Am ký (Ghi chép của Hạnh Am, 1782), Thích Hiên ký (Ghi chép ở Thích Hiên, 1786), bài viết đề ở gia phả, và đề tựa Thạch Động thi tập của Phạm Nguyễn Du.
Tưởng nhớ
Mộ ông táng tại xã Nam Hoa, huyện Nam Đàm, tỉnh Nghệ An, năm 1994 được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là Di tích lịch sử văn hóa quốc gia. Đền thờ Nguyễn Thiếp xây tại quê nhà (làng Mật Thiết, xã Kim Song Trường, Can Lộc, Hà Tĩnh) cũng là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia từ năm 1994, năm 2016 được trùng tu và dựng bức tượng đồng Nguyễn Thiếp nặng 200kg.
Hiện đã có nhiều đường phố ở Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Nghệ An, Hà Tĩnh, Lào Cai… mang tên Nguyễn Thiếp. Riêng ở đại nội Huế có đường La Sơn Phu Tử… Gần đây, huyện Can Lộc và tỉnh Hà Tĩnh đã tiến hành lập hồ sơ báo cáo các cấp có thẩm quyền trình lên UNESCO đề nghị công nhận La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp là Danh nhân văn hóa thế giới.
Tài liệu tham khảo
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
La Son Phu Tu Nguyen Thiep (1723–1804)
Background
Nguyen Thiep (阮浹/涉), courtesy name Khai Xuyen, was a renowned scholar of the late Le Restoration period and the Tay Son era in Vietnamese history. He was the planner behind Phuong Hoang Trung Do, the new capital of the Tay Son dynasty. He was also known by many sobriquets and honorific names, either self-adopted or bestowed by contemporaries, such as Khai Xuyen, Hanh Am, Dien an, Cuong an, Lap Phong cu si, Lam Hong di nhan, Luc Nien tien sinh, and La Giang phu tu. Nguyen Hue in particular honored him with the title La Son phu tu.
His ancestor was Nguyen Hop, originally from Cuong Gian, Nghi Xuan, Nghe An tran. The family later settled in Nguyet Ao village, La Son district (now in Ha Tinh). His father, Nguyen Quang Trach, held the post of Quan linh; his mother was from the same clan in the village. Nguyen Thiep was born and raised there. From an early age, he was known for his love of learning. Together with his brothers, he was personally instructed by his paternal uncle, Doctor Nguyen Hanh, and thus early displayed exceptional intelligence and scholarly dedication.
Political Career
At the age of nineteen, when Nguyen Hanh was appointed Hien sat su of Thai Nguyen, Nguyen Thiep accompanied him to continue his studies and was later entrusted to the direct instruction of Hoang giap Nguyen Nghiem. Less than a year later, Nguyen Hanh suddenly passed away, forcing Nguyen Thiep to return to the capital on his own. On the way to Dong Anh, he fell gravely ill; though he survived, the illness left him with lingering mental disorders. Nevertheless, he managed to discipline himself, control his condition, and persist in his scholarly pursuits.
In 1743, he placed first in the Nghe An regional examination, but he chose not to sit for the metropolitan examination, preferring a reclusive life. In 1748, he took the metropolitan examination in Bac Ha, advanced to the third round, then withdrew, afterward going to Bo Chinh to open a private school.
In 1756, the court appointed him as Huandao of Anh Do. Six years later, he was promoted to Magistrate of Thanh Giang. However, in 1768, Nguyen Thiep resigned from office and returned to establish Bui Phong hermitage at the foot of Thien Nhan mountain, devoting himself entirely to teaching.
By 1775, scholars in Bac Ha highly esteemed his learning. Nguyen Nghiem once remarked that the person with the deepest moral learning in Hoan Chau was Lap Phong cu si, namely Nguyen Thiep.
In 1780, Lord Trinh Sam summoned him to Thang Long. Aware of Trinh Sam’s intention to usurp the Le throne, Nguyen Thiep openly remonstrated, but his advice was ignored. He immediately asked to return to the mountains, declined all titles and stipends, and continued his reclusive life of teaching and research, already over sixty years old.
Assisting the Tay Son Dynasty
In 1786, after the destruction of the Trinh regime, Nguyen Hue repeatedly sent envoys with letters and gifts inviting Nguyen Thiep to assist him. Nguyen Thiep tactfully declined each time, citing old age and poor health, and affirming his status as a subject of the Le dynasty. From 1787 to early 1788, Nguyen Hue sent three successive missions, yet he still refused.
In April 1788, while marching north to eliminate Vu Van Nham, Nguyen Hue personally met Nguyen Thiep in Nghe An. Their discussion was highly congenial, but Nguyen Thiep still did not formally enter Tay Son service.
At the end of 1788, after ascending the throne and preparing to resist the Qing invasion, Emperor Quang Trung again summoned Nguyen Thiep for counsel. Nguyen Thiep judged that the Qing forces, coming from afar, were overconfident and contemptuous of the enemy; if attacked swiftly, victory would be assured, but delay would be dangerous. He also advised urgently recruiting troops from the Thanh–Nghe region, long famed for its martial tradition. The victory of Ky Dau in 1789 fully confirmed the accuracy of this assessment.
After the great triumph, Nguyen Thiep became a scholar whom Quang Trung deeply respected. Knowing that he was not inclined toward daily politics, the emperor entrusted him only with major matters of scholarship and education. In 1789, he was appointed Supervisor and Chief Examiner of the provincial examination in Nghe An, and he also advised the court to pursue peaceful relations with the Qing dynasty in order to focus on national reconstruction.
In 1791, moved by Quang Trung’s sincerity, Nguyen Thiep went to Phu Xuan and submitted a memorial discussing military virtue, popular support, and educational policy, centered on the principle that “the people are the foundation of the state.” The emperor accepted his advice, established the Sung Chinh Library, appointed Nguyen Thiep as its Director, and entrusted him with organizing education and translating classical Chinese texts into Nom. Over the next two years, many important classics were translated and compiled.
In 1792, Emperor Quang Trung passed away, leaving Nguyen Thiep’s work unfinished. In 1801, when Gia Long captured Phu Xuan and sought to employ him, Nguyen Thiep cited his advanced age and returned to the mountains, continuing his reclusive life.
On February 6, 1804, Nguyen Thiep died at Bui Phong hermitage at the age of eighty-one, leaving a profound legacy as a great Confucian scholar, strategist, and educator of the late eighteenth century.
Works
Nguyen Thiep’s works include:
- La Son tien sinh thi tap: more than 100 poems, with a preface by the author (according to Phan Huy Chu). Tran Van Giap noted that this version is now lost and may also have been titled Hanh Am thi cao. In La Son phu tu by Prof. Hoang Xuan Han, a version of this collection was published, consisting of 84 Chinese poems, along with several parallel couplets, Nom poems, and imperial proclamations collected by an anonymous compiler; according to the professor, it is “not certainly the complete original.”
- Hanh Am di van: a collection of prose writings by Nguyen Thiep, including replies, farewells, explanations, and expressions of gratitude addressed to Emperor Quang Trung. This manuscript is preserved at the Library of Social Sciences, catalog number VHb.212.
According to Prof. Nguyen Loc in the Dictionary of Literature (new edition), Nguyen Thiep also authored Hanh Am ky (Notes of Hanh Am, 1782), Thich Hien ky (Notes at Thich Hien, 1786), inscriptions in clan genealogies, and a preface to Thach Dong thi tap by Pham Nguyen Du.
Commemoration
His tomb, located in Nam Hoa commune, Nam Dam district, Nghe An province, was recognized in 1994 by the Ministry of Culture and Information as a National Historical and Cultural Monument. The temple dedicated to Nguyen Thiep, built in his hometown (Mat Thiet village, Kim Song Truong commune, Can Loc, Ha Tinh), was also designated a National Historical and Cultural Monument in 1994; in 2016 it was restored and a 200-kg bronze statue of Nguyen Thiep was erected.
Today, many streets in Hanoi, Ho Chi Minh City, Nghe An, Ha Tinh, Lao Cai, and other localities bear the name Nguyen Thiep. Within the Hue Imperial Citadel, there is also La Son Phu Tu Street. In recent years, Can Loc district and Ha Tinh province have prepared a nomination dossier to submit to UNESCO, proposing the recognition of La Son Phu Tu Nguyen Thiep as a World Cultural Figure.
References
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp
La Son phu tu Nguyen Thiep (1723–1804)
Origines et parcours personnel
Nguyen Thiep (阮浹/涉), nom de courtoisie Khai Xuyen, est un grand lettré de la fin de la periode Le Trung Hung et de la dynastie Tay Son dans l’histoire du Vietnam. Il est egalement connu comme le concepteur de Phuong Hoang Trung Do, la nouvelle capitale du royaume Tay Son. Au cours de sa vie, il porta ou recut de nombreux noms et appellations honorifiques, tels que Khai Xuyen, Hanh Am, Dien an, Cuong an, Lap Phong cu si, Lam Hong di nhan, Luc Nien tien sinh, La Giang phu tu… En particulier, Nguyen Hue le venerait sous le titre de La Son phu tu.
Son ancetre etait Nguyen Hop, originaire de Cuong Gian, Nghi Xuan, dans la province de Nghe An. Par la suite, la famille s’installa au village de Nguyet Ao, district de La Son (actuellement dans la province de Ha Tinh). Son pere, Nguyen Quang Trach, exercait la fonction de Quan linh ; sa mere etait issue du meme lignage du village. Nguyen Thiep y naquit et y grandit. Des son plus jeune age, il se distingua par son gout pour l’etude. Avec ses freres, il fut directement instruit par son oncle paternel, le docteur Nguyen Hanh, ce qui lui permit de reveler tres tot une intelligence vive et un esprit studieux.
Carriere politique
A l’age de 19 ans, lorsque Nguyen Hanh fut nomme Hien sat su de Thai Nguyen, Nguyen Thiep l’accompagna pour poursuivre ses etudes. Il fut ensuite confie a l’enseignement direct de Hoang giap Nguyen Nghiem. Moins d’un an plus tard, Nguyen Hanh mourut soudainement, contraignant Nguyen Thiep a rentrer seul a la capitale. En chemin, a Dong Anh, il tomba gravement malade ; il echappa a la mort mais conserva des sequelles affectant son equilibre mental. Malgre cela, il sut se maitriser, contenir sa maladie et poursuivre sa voie intellectuelle.
En 1743, il obtint le premier rang a l’examen provincial (thi Huong) de Nghe An, mais renonca a se presenter a l’examen national (thi Hoi), choisissant une vie de retrait. En 1748, il participa toutefois au thi Hoi a Bac Ha, atteignit la troisieme epreuve, puis se retira volontairement et se rendit a Bo Chinh pour y ouvrir une ecole.
En 1756, la cour l’invita a occuper le poste de Huan dao d’Anh Do. Six ans plus tard, il fut nomme Trieu huyen de Thanh Giang. Cependant, en 1768, Nguyen Thiep demanda a quitter ses fonctions et se retira pour fonder le refuge de Bui Phong, au pied du mont Thien Nhan, ou il se consacra a l’enseignement.
En 1775, les lettrés de Bac Ha reconnurent unanimement la valeur exceptionnelle de son savoir. Nguyen Nghiem affirma que la personne possedant la doctrine la plus profonde a Hoan Chau etait Lap Phong cu si, c’est-a-dire Nguyen Thiep.
En 1780, le seigneur Trinh Sam l’invita a se rendre a Thang Long. Conscient de l’intention de s’emparer du pouvoir aux depens de la maison Le, Nguyen Thiep tenta de l’en dissuader avec franchise, sans succes. Il demanda alors a se retirer a nouveau dans la montagne, refusant titres et emoluments, et poursuivit une vie d’ermite, partagee entre enseignement et recherches, alors qu’il avait depasse soixante ans.
Au service de la dynastie Tay Son
En 1786, apres l’aneantissement de la famille Trinh, Nguyen Hue envoya a plusieurs reprises des emissaires porteurs de lettres et de presents pour inviter Nguyen Thiep a se joindre a lui. Celui-ci declina habilement, invoquant son age avance, sa faiblesse physique et son statut de sujet de la maison Le. Entre 1787 et le debut de 1788, Nguyen Hue renouvela a trois reprises son invitation, sans obtenir de reponse favorable.
En avril 1788, alors qu’il se rendait au Nord pour eliminer Vu Van Nham, Nguyen Hue rencontra personnellement Nguyen Thiep a Nghe An. Leur entretien fut marque par une grande convergence d’idees, mais Nguyen Thiep n’accepta toujours pas officiellement de servir la dynastie Tay Son.
A la fin de l’annee 1788, apres son accession au trone imperial et a la veille de la resistance contre les troupes Qing, l’empereur Quang Trung convoqua de nouveau Nguyen Thiep pour lui demander conseil. Celui-ci estima que l’armee Qing, venue de loin, serait arrogante et sous-estimerait son adversaire ; une attaque rapide assurerait une victoire certaine, tandis qu’un retard serait defavorable. Il recommanda egalement de recruter sans tarder des soldats dans les regions de Thanh et Nghe, traditionnellement riches en esprit martial. La victoire de Ky Dau en 1789 confirma pleinement la justesse de ces analyses.
Apres cette grande victoire, Nguyen Thiep devint un erudit particulierement respecte par Quang Trung. Connaissant son desinteret pour la politique active, l’empereur ne lui confia que les grandes affaires relevant des etudes et de l’education. En 1789, il fut nomme De dieu et Chanh chu khao de l’examen provincial de Nghe An, tout en conseillant a la cour de maintenir des relations pacifiques avec la dynastie Qing afin de se concentrer sur la reconstruction du pays.
En 1791, touche par la sincerite de Quang Trung, Nguyen Thiep se rendit a Phu Xuan et presenta un memoire portant sur la vertu militaire, l’adhesion du peuple et la doctrine educative, fonde sur le principe selon lequel « le peuple est la base de l’Etat ». L’empereur suivit ses recommandations, crea la bibliotheque Sung chinh Thu vien et le nomma directeur, lui confiant l’organisation de l’education et la traduction des ouvrages classiques du han en nom. En l’espace de deux ans, de nombreux textes fondamentaux furent traduits et composes.
En 1792, la mort de l’empereur Quang Trung interrompit ces travaux. En 1801, lorsque Gia Long s’empara de Phu Xuan et chercha a l’employer, Nguyen Thiep invoqua son grand age pour se retirer a nouveau dans la montagne et poursuivre sa vie d’ermite.
Nguyen Thiep s’eteignit le 6 fevrier 1804 au refuge de Bui Phong, a l’age de 81 ans, laissant une empreinte profonde en tant que grand confucianiste, conseiller strategique et educateur majeur de la fin du XVIIIe siecle.
Œuvres
Les œuvres de Nguyen Thiep comprennent notamment :
- La Son tien sinh thi tap : recueil de plus de cent poemes, accompagne d’une preface de l’auteur (selon Phan Huy Chu). Tran Van Giap indique que cette version n’a plus ete retrouvee et qu’elle portait egalement le titre de Hanh Am thi cao. Dans l’ouvrage La Son phu tu du professeur Hoang Xuan Han, ce recueil est publie sous une forme comprenant 84 poemes en caracteres han, auxquels s’ajoutent quelques distiques, des poemes en nom et divers edicts et memorials, rassembles par un compilateur anonyme ; selon le professeur, il n’est pas certain que le texte soit complet.
- Hanh Am di van : ensemble de textes en prose de Nguyen Thiep (reponses, lettres de refus, declarations, remerciements, etc.) adresses a l’empereur Quang Trung. Ce manuscrit est conserve a la Bibliotheque des sciences sociales, sous la cote VHb.212.
Selon le professeur Nguyen Loc dans le Tu dien van hoc (nouvelle edition), Nguyen Thiep est egalement l’auteur de Hanh Am ky (Notes de Hanh Am, 1782), Thich Hien ky (Notes a Thich Hien, 1786), de textes d’inscription dans des genealogies familiales, ainsi que de la preface du Thach Dong thi tap de Pham Nguyen Du.
Memoire et posterite
Sa tombe est situee dans la commune de Nam Hoa, district de Nam Dam, province de Nghe An, et a ete classee monument historique et culturel national en 1994 par le Ministere de la Culture et de l’Information. Le temple dedie a Nguyen Thiep, construit dans son village natal (Mat Thiet, commune de Kim Song Truong, Can Loc, Ha Tinh), est egalement classe monument historique et culturel national depuis 1994 ; en 2016, il a ete restaure et dote d’une statue en bronze de Nguyen Thiep pesant 200 kg.
De nombreuses rues a Hanoi, a Ho Chi Minh Ville, a Nghe An, a Ha Tinh, a Lao Cai, etc., portent aujourd’hui le nom de Nguyen Thiep. Dans la cite imperiale de Hue se trouve notamment une voie nommee La Son Phu Tu. Recemment, le district de Can Loc et la province de Ha Tinh ont etabli un dossier soumis aux autorites competentes en vue de proposer a l’UNESCO la reconnaissance de La Son Phu Tu Nguyen Thiep en tant que personnalite culturelle mondiale.
References
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung
罗山夫子阮涉（Nguyen Thiep，1723—1804）
身世
阮涉（阮浹/涉，字启川），是越南历史上后黎中兴时期及西山王朝末期的重要儒士。他是西山王朝新都——凤凰中都的规划与建设者之一。阮涉一生有多种自号或 contemporaries 所尊称的名号，如：启川、杏庵、癫隐、狂隐、腊峰居士、蓝鸿异人、六年先生、罗江夫子等；其中，阮惠尊称他为“罗山夫子”。
其先祖为阮合，籍贯义安镇宜春府冈涧（Cuong Gian, Nghi Xuan, Nghe An）。后裔定居于罗山县月敖村（今属河静省）。其父阮光泽，官至管领；其母为同村阮氏族人。阮涉出生并成长于此。自幼勤学好问，与兄弟一同由其叔父、进士阮行亲自授业，因而早显聪慧与笃学之资。
政治生涯
十九岁时，阮行任太原宪察使，阮涉随行学习，后又受皇甲阮俨（Nguyen Nghiem）亲自教导。不足一年，阮行骤然去世，阮涉独自返京。途经东英时重病濒危，虽幸存却留下精神失调后遗症。尽管如此，他仍能自我调适、克制病症，继续求学之路。
1743年，阮涉中义安乡试解元，却未赴会试，选择隐居。1748年，他赴北河参加会试，入至第三场后弃考，继而入布政开馆授徒。
1756年，朝廷征召其任英都训导；六年后，补任清江县知县。1768年，阮涉辞官，返归天忍山下筑裴峰草庐，专心讲学。
1775年，北河士林对其学问评价极高。阮俨曾称：欢州道学最为深远者，乃腊峰居士阮涉。
1780年，郑森召其入升龙。阮涉洞察其篡夺黎室之意，直言进谏而不被采纳，遂请求归山，不受官爵俸禄，年逾六旬仍隐居授徒、潜心著述。
辅佐西山
1786年，阮惠灭郑氏后，多次遣使携书礼相请阮涉出山，皆被婉拒，阮涉以年老体弱并自认黎朝臣子为辞。自1787年至1788年初，阮惠三度遣使相邀，仍未能成行。
1788年四月，阮惠北上讨伐武文任（Vu Van Nham），亲赴义安会见阮涉，二人谈论投契，但阮涉尚未正式出仕。
1788年末，阮惠即皇帝位，号光中帝（Quang Trung），并准备抗击清军，再召阮涉问策。阮涉判断清军远来骄纵轻敌，宜速战速胜，若迟疑则不利；并建议急募清—义地区兵员，该地素有尚武传统。己酉年（1789）大捷，完全印证其判断。
战后，阮涉成为光中帝极为尊重的学者。鉴于其无意政务，皇帝仅委以学术与教育大事。1789年，阮涉任义安乡试提调兼正主考，并进言对清修好，以集中力量建设国家。
1791年，感念光中帝诚意，阮涉入富春，上奏论军德、民心与学法，以“民为邦本”为核心思想。皇帝采纳其议，设崇正书院，聘其为院长，主持教育事务并组织汉文经典译为喃字。两年间，多部重要典籍得以翻译与编纂。
1792年，光中帝崩，阮涉诸事未竟。1801年，嘉隆帝（Gia Long）入主富春，欲加礼任用，阮涉以年迈为由辞归山林，继续隐居生活。
1804年二月初六，阮涉卒于裴峰草庐，享年八十一岁。其一生以大儒、军师与教育家之身份，在十八世纪末留下深远影响。
著作
阮涉著作包括：
- 《罗山先生诗集》：百余首，有作者自序（据潘辉注）。陈文甲称其本已佚，或又名《杏庵诗稿》。黄春翰教授所著《罗山夫子》一书中公布一辑（含84首汉诗，并附部分对联、喃诗及诏表文书），为无名氏所辑，原本是否完整尚难确定。
- 《杏庵遗文》：收录阮涉致光中帝之复书、告辞、陈情、谢恩等文，现藏社会科学图书馆，编号VHB.212。
- 另据阮禄教授《文学辞典》（新版）记载，其尚有：《杏庵记》（1782）、《释轩记》（1786）、家谱题记及《石洞诗集》（范阮攸，Pham Nguyen Du）序文等。
纪念
阮涉墓葬于义安省南坛县南和社，1994年被越南文化—信息部认定为国家级历史文化遗迹。其祠建于故里河静省干禄县金松长社密铁村，同于1994年列为国家级遗迹，2016年重修并铸立重200公斤之阮涉铜像。
今河内、胡志明市、义安、河静、老街等多地均有以“阮涉”命名之街道；顺化皇城内设有“罗山夫子”路。近年，干禄县与河静省已立案上报有关部门，呈请联合国教科文组织（UNESCO）认定罗山夫子阮涉（La Son phu tu Nguyen Thiep）为世界文化名人。
参考文献
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
