Thân thế
Nam Phương Hoàng hậu (南芳皇后; 14/11/1913 – 15/9/1963) là chính thất của Hoàng đế Bảo Đại và cũng là vị hoàng hậu cuối cùng của chế độ quân chủ Việt Nam. Việc bà được tấn phong hoàng hậu ngay sau khi thành hôn đã khiến bà trở thành một trong hai người phụ nữ duy nhất của triều Nguyễn mang tước vị “Hoàng hậu” khi còn tại thế (người còn lại là Thừa Thiên Cao Hoàng hậu của vua Gia Long). Đồng thời, trong suốt lịch sử quân chủ Việt Nam, bà cũng là người duy nhất mang danh vị Hoàng hậu nhưng theo Công giáo.
Theo các tài liệu như Souverains et notabilités d’Indochine và Nguyễn Phúc tộc thế phả, Nam Phương Hoàng hậu được ghi nhận sinh vào ngày 17 tháng 10 năm Giáp Dần (tương ứng 4/12/1914). Tuy nhiên, trên bia mộ của bà tại Pháp lại khắc ngày 14/11/1913, khiến vấn đề ngày sinh của bà tồn tại nhiều dị bản.
Tên khai sinh của bà là Jeanne Mariette Nguyễn Hữu Thị Lan. Bà chào đời tại vùng Gò Công – Trao Trảo, thuộc xứ Biên Hòa xưa (nay thuộc phường Long Thạnh Mỹ, thành phố Thủ Đức, TP. Hồ Chí Minh). Do sự thay đổi địa giới và cách gọi vùng đất, nhiều tài liệu nhầm lẫn quê bà thành Gò Công thuộc tỉnh Tiền Giang ngày nay.
Bà xuất thân từ một gia đình Công giáo danh giá, giàu có. Thân phụ là ông Pierre Nguyễn Hữu Hào, thân mẫu là bà Marie Lê Thị Bính (có tài liệu ghi là Lê Thị Bình). Dòng họ ngoại của bà càng nổi bật hơn với ông ngoại là đại phú hộ Lê Phát Đạt, nhân vật giàu có và có thế lực hàng đầu Nam Kỳ thời thuộc địa. Vợ chồng ông Hào chỉ có hai con gái: chị là Marie-Agnès Nguyễn Hữu Hào (sinh năm 1903), và người con gái thứ là Jeanne Mariette, về sau ghi trong giấy tờ Việt Nam là Nguyễn Hữu Thị Lan.
Cuộc sống của gia đình gắn liền với môi trường trí thức, thượng lưu Pháp thuộc. Năm 1928, chị gái bà, Marie-Agnès, kết hôn với Nam tước Pierre Jules François Didelot, một sĩ quan pháo binh Pháp và sau là giám đốc Thông tấn xã Havas ở Hà Nội. Gia đình Didelot từng sinh sống tại nhiều địa chỉ sang trọng: đường Paul Blanchy (Hai Bà Trưng) ở Gò Công, rồi chuyển ra Boulevard Carnot (Phan Đình Phùng), Hà Nội.
Cuộc đời
Gặp gỡ vua Bảo Đại
Năm 1932, sau khi hoàn tất chương trình học tại trường Couvent des Oiseaux danh tiếng ở Pháp, Nguyễn Hữu Thị Lan trở về nước. Không lâu sau, trong dịp vua Bảo Đại lên Đà Lạt nghỉ mát, một buổi dạ tiệc được Toàn quyền Pasquier cùng vợ chồng cựu Khâm sứ Charles và Đốc lý Darles sắp đặt tại khách sạn Lang-Bian Palace đã trở thành khoảnh khắc mở đầu cho một trong những mối lương duyên đặc biệt nhất triều Nguyễn.
Theo lời kể của chính Bảo Đại, ông gặp cô gái trẻ thuộc một gia đình điền chủ giàu có Nam Kỳ, “Marie Thérèse Nguyễn Hữu Hào”, qua lời giới thiệu của Toàn quyền Pasquier. Bà khi ấy chỉ mới mười tám tuổi, dịu dàng, kín đáo và thông thạo lễ nghi phương Tây.
Về phía bà, ký ức buổi gặp ấy cũng hết sức rõ ràng. Bà vốn không có ý định dự tiệc, chỉ miễn cưỡng đi theo cậu mình, ông Lê Phát An. Khi Đốc lý Darles đưa hai cậu cháu vào phòng khách, bà quỳ một gối và cúi đầu theo đúng lễ tiết được học ở trường dòng. Chính phong thái giản dị, đứng đắn và cách hành lễ chuẩn mực ấy khiến Bảo Đại đặc biệt lưu tâm đến nàng.
Sau lần gặp đầu, cả hai nhiều dịp trò chuyện, chia sẻ sở thích về âm nhạc, thể thao và những kỷ niệm thời du học. Một tình cảm lặng lẽ nhưng bền chắc dần hình thành. Trong hồi ký, Bảo Đại viết: “Lan có vẻ đẹp thùy mị của người con gái miền Nam, hiền lành và quyến rũ làm tôi say mê.”
Khi Bảo Đại ngỏ lời cầu hôn, gia đình Nguyễn Hữu Thị Lan đưa ra những điều kiện chưa từng có tiền lệ trong triều Nguyễn:
- Bà phải được tấn phong Chánh cung Hoàng hậu ngay trong ngày cưới.
- Bà được giữ nguyên đạo Công giáo, các con sau này đều phải được rửa tội và nuôi dạy theo đạo.
- Bảo Đại vẫn giữ tín ngưỡng truyền thống của mình.
- Cuộc hôn nhân phải được Tòa Thánh chuẩn thuận đặc biệt.
Những yêu cầu ấy khiến hoàng tộc và giới quan lại phản đối dữ dội. Có người còn tính đến việc buộc bà phải cải đạo. Nhưng Bảo Đại cương quyết: “Trẫm cưới vợ cho Trẫm, đâu phải cưới cho cụ Tôn Thất Hân và triều đình.”
Trong khi đó, người Pháp nhìn thấy ở cuộc hôn nhân này lợi ích chính trị: một hoàng hậu có giáo dục Tây phương, hiểu văn minh Âu châu và có thể trở thành nhịp cầu giữa triều đình Huế với chính quyền bảo hộ. Họ vận động mạnh mẽ để cuộc hôn nhân diễn ra, dù Tòa Thánh Vatican không chấp thuận sự chuẩn miễn.
Hôn lễ và lễ tấn phong hoàng hậu
Ngày 20 tháng 3 năm 1934, hôn lễ được cử hành trọng thể tại Huế. Một ngày sau, lễ tấn phong được tổ chức ở điện Thái Hòa, đây một sự kiện chưa từng có tiền lệ đối với các chính cung triều Nguyễn.
Trong hồi ký, Bảo Đại mô tả khoảnh khắc vợ ông tiến vào giữa sân chầu, trong bộ lễ phục quần áo cổ truyền mà sắc vàng, màu dành riêng cho hoàng đế nay được đặc cách ban cho hoàng hậu:
“Đây là lần đầu tiên trong lịch sử nước An Nam, một người đàn bà tiến lên một mình giữa sự chào đón của triều đình.”
Từ đây, bà mang danh hiệu Nam Phương, nghĩa là “hương thơm phương Nam” cái tên do chính Bảo Đại chọn.
Hoàng hậu cuối cùng
Không được phép ở trong Tử Cấm thành, hai vợ chồng sống tại điện Kiến Trung, công trình tân trang theo lối Tây phương với đầy đủ tiện nghi hiện đại nhất lúc bấy giờ.
Trong hoàng cung, Nam Phương Hoàng hậu đảm nhiệm mọi vai trò của chính cung: dạy dỗ hoàng tử, công chúa; bàn bạc lễ nghi với Bộ Lễ; lo giỗ kỵ trong hoàng tộc; thăm viếng các cung tần và Hoàng thái hậu. Bà cũng tích cực tham gia hoạt động xã hội, từ thiện, và từng đề nghị đưa môn nữ công gia chánh vào học đường.
Trong các nghi lễ ngoại giao: tiếp Tưởng Giới Thạch, quốc vương Lào, Campuchia…, Hoàng hậu luôn xuất hiện với phong thái đoan trang, hiện đại và đầy văn hóa, tạo ấn tượng mạnh đối với các đoàn ngoại quốc.
Dù theo Công giáo, bà ứng xử tinh tế với truyền thống Phật giáo trong hoàng tộc: thường đi lễ chùa, đảm bảo sự kính trọng đầy đủ dành cho các nghi lễ, nhưng vẫn giữ vững nguyên tắc của mình, như không để các con đeo bùa hay tham dự quá nhiều nghi thức mê tín.
Khi vua Bảo Đại thoái vị
Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, ngày 25 tháng 8 năm 1945, Chính phủ Lâm thời của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi điện yêu cầu Bảo Đại thoái vị. Ngày 30 tháng 8, tại Ngọ Môn – Huế, ông long trọng trao quốc ấn Chi Bửu và bảo kiếm cho phái đoàn Chính phủ do Trần Huy Liệu đại diện, chính thức khép lại vai trò cuối cùng của Hoàng đế triều Nguyễn.
Tháng 9 năm 1945, Bảo Đại nhận chức “Cố vấn tối cao” và tháng 3 năm 1946 sang thăm Trung Hoa trong đoàn ngoại giao của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tuy nhiên ông không quay trở lại Việt Nam. Đến khi toàn quốc kháng chiến nổ ra ngày 19 tháng 12 năm 1946, quân Pháp tái chiếm Huế, tình hình tại kinh thành trở nên rối ren.
Để tránh cuốn vào tranh chấp chính trị và chuẩn bị cho việc đưa các con sang Pháp, Hoàng hậu Nam Phương rời Đại Nội sống tạm tại khách sạn Morin, cơ sở duy nhất còn hoạt động giữa biến động. Ngày 1 tháng 1 năm 1947, bà đưa các con rời Việt Nam.
Đổ vỡ trong hôn nhân
Ông Phạm Khắc Hòe, Đổng lý Ngự tiền Văn phòng, từng chứng kiến những đau khổ thầm kín của Hoàng hậu. Năm 1946, từ Hà Nội, Bảo Đại gửi thư nhờ ông Hòe xin tiền vợ. Khi nhận thư hồi âm, bà Nam Phương hỏi ông Hòe trong sự bình tĩnh nhưng đượm buồn:
“Ông Hòe! Chắc ông biết tôi rất tin ông… Tôi muốn ông cho biết tất cả sự thật về việc ông Vĩnh Thụy mê con Lý.”
Bà muốn ra Hà Nội đoàn tụ nhưng sợ làm phiền chính phủ, cũng không muốn khiến cựu hoàng thêm gò bó. Bà chỉ nói:
“Thôi! Tôi đành chịu đựng riêng một mình để cho người ta vui sướng.”
Bà gửi đủ số tiền ông yêu cầu. Không hiểu bà viết gì, chỉ biết rằng khi đọc thư, mặt Bảo Đại “tái dần đi”.
Đầu năm 1946, ông sang Trung Hoa rồi Hong Kong cùng Lý Lệ Hà, bỏ mặc vợ con. Nam Phương gửi cho tình địch một bức thư được Lý Lệ Hà giữ suốt nửa thế kỷ:
“Em Lý Lệ Hà thân quý… Chị biết em hết lòng chăm sóc cựu hoàng… Chị mong lịch sử mai đây không buông rơi cựu hoàng. Đức Từ Cung thái hậu và chị trọn kiếp nhớ ơn em…”
Rời Việt Nam sang Pháp
Ngày 1 tháng 1 năm 1947, Nam Phương cùng các con sang Pháp. Tại đây, bà nhận một phần tài sản lớn do cha để lại: hai khu chung cư tại Neuilly và đại lộ Opéra, cùng nhiều bất động sản ở Congo, Maroc. Bà chia phần lớn cho các con, chỉ giữ lại một trang trại 160 mẫu đất tại Chabrignac với đàn bò gần trăm con và vườn hồng nở quanh năm.
Sau đó, bà đưa các con sang Hong Kong thăm Bảo Đại, rồi quay về Pháp sinh sống. Thời gian đầu, mẹ con bà ở Cannes tại lâu đài Thorenc. Tin tức trong nước chủ yếu do chị ruột ở Sài Gòn kể lại. Năm 1949, Bảo Đại trở lại Việt Nam làm Quốc trưởng nhưng bà không đi theo. Trong các kỳ nghỉ, bà đưa con đi phố, mua đồ chơi, xem chiếu bóng; thi thoảng cùng Bảo Đại vào casino khi ông sang Pháp.
Sau năm 1955, các con lớn dần và đi làm xa. Bà rời lâu đài Thorenc để sống tại Domain de la Perche (Chabrignac), một tòa nhà lớn 32 phòng, 7 phòng tắm, bao quanh bởi rừng. Tài sản vật chất bà không thiếu, nhưng đời sống tinh thần lại hiu quạnh. Hai lần bà bày tỏ mong muốn được trở về Việt Nam, an táng bên mộ song thân ở Đà Lạt, nhưng gia đình không đồng ý.
Những năm cuối, bà ít ra ngoài, chủ yếu đọc sách, chơi đàn, chăm hoa và thỉnh thoảng lên Paris thăm con. Bệnh tim ngày càng nặng khiến bà khó thở, sức khỏe suy kiệt dần.
Gia quyến
Cha: Ông Nguyễn Hữu Hào, đại điền chủ giàu có ở Nam Kỳ, người có thế lực trong Hội đồng Quản hạt.
Mẹ: Bà Lê Thị Bình, phụ nữ đoan trang, thuộc gia đình Công giáo danh giá.
Anh chị em ruột:
- Chị gái: Nguyễn Hữu Thị Oánh (phu nhân Nam tước Didelot).
- Em trai: Nguyễn Hữu Trí (mất sớm).
Chồng: Hoàng đế Bảo Đại, vị vua cuối cùng của triều Nguyễn.
Con cái (5 người):
- Bảo Long (1936 – 2007)
- Phương Mai (1937 – 2021)
- Phương Liên (s. 1938)
- Bảo Thắng (1943 – 2017)
- Phương Dung (s. 1944)
Qua đời
Ngày 15 tháng 9 năm 1963, sau khi dạo bước ngoài nắng rồi trở về tắm nước lạnh, bà đột ngột lên cơn sốt cao kèm đau rát họng. Bác sĩ được mời đến thăm khám ban đầu cho rằng bà chỉ bị viêm họng nhẹ. Không ai ngờ bệnh tình chuyển biến rất nhanh: bà bắt đầu khó thở, hơi thở ngắn dần và trở nên mệt lả.
Do khoảng cách xa và điều kiện y tế ở vùng nông thôn hạn chế, bác sĩ không kịp tới nơi. Hoàng hậu Nam Phương trút hơi thở cuối cùng vào lúc 5 giờ chiều, ngày 15 tháng 9 năm 1963, giữa căn nhà vắng vẻ của trang trại Chabrignac.
Trong giây phút lâm chung, ngoài hai người giúp việc trung thành, bà không có một người thân nào ở bên. Các con bà khi ấy đang học và làm việc tại Paris, còn cựu hoàng Bảo Đại sống tại miền Nam nước Pháp.
Đám tang của bà được cử hành theo nghi lễ Công giáo vào trưa ngày 18 tháng 9 năm 1963. Cựu hoàng Bảo Đại về dự tang, cùng các Hoàng tử, Công chúa và một số bạn bè thân thiết của gia đình.
Nhận định – đánh giá
Cuộc đời của Hoàng hậu Nam Phương mang cả ánh sáng của vinh quang lẫn gam màu lặng thầm của bi kịch. Trong những năm giữ ngôi Hoàng hậu, bà được biết đến bởi sự nhã nhặn, lòng yêu nước kín đáo nhưng chân thành, cùng sự quan tâm sâu sắc đối với giáo dục và các hoạt động xã hội. Tuy nhiên, cuộc hôn nhân với Bảo Đại đầy phong ba bởi sự lạnh nhạt và những cuộc tình của ông đã khiến bà sớm nếm trải sự cô độc. Dù vậy, bà vẫn chọn cách ứng xử kiệm lời, giữ phẩm giá và lo trọn bổn phận của một người mẹ, dồn trọn tình thương và tài sản cho các con.
Bà rời khỏi quê hương, sống những năm dài lưu lạc ở Pháp, tại đó, bà trở về với một đời sống giản dị: chăm sóc gia đình, làm vườn, đọc sách, chơi đàn, tránh xa mọi ồn ào chính trị. Sự thanh nhã và kín đáo trở thành phong thái thường trực của bà. Dẫu sở hữu tài sản lớn, bà không xa xỉ; dẫu từng ở ngôi chí tôn, bà không phô trương, lại khép lại trong tĩnh lặng.
Nhìn lại, Hoàng hậu Nam Phương là biểu tượng của sự thanh lịch và nhân hậu, là dấu nối giữa một triều đại cũ và thời đại mới. Bà là hiện thân của những giá trị đạo đức, của đức hy sinh và sự bền bỉ của người phụ nữ Việt Nam trong giai đoạn đầy biến động. Cuộc đời bà từ khi bước lên ngôi hậu đến những ngày lặng lẽ ở Chabrignac cho hậu thế một hình ảnh đẹp và sâu sắc: một đoá hoa quý phái, nở rộ trong ánh vàng cung điện nhưng tàn trong gió lạnh xứ người, vẫn giữ được hương thơm của phẩm giá cho đến phút cuối cùng.
Tài liệu tham khảo
- Vĩnh Cao và những người khác (1995), Nguyễn Phúc tộc thế phả – Thủy tổ phả – Vương phả – Đế phả, Nxb Thuận Hóa.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (1999), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên.
- Bảo Đại (1990), Con Rồng Việt Nam, Nguyễn Phước Tộc Xuất Bản.
- Vinh Đào, Nguyễn Thanh Thủy (2024), Cuốn sách Theo dấu Hoàng hậu Nam Phương và Vua Bảo Đại, Nxb Phụ nữ Việt Nam.
- Việt Hải, Chuyện về Nam Phương Hoàng Hậu, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
- Phạm Khắc Hòe (1987), Từ Triều đình Huế đến chiến khu Việt Bắc, Nxb Thuận Hóa.
_____________________
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Biography
Empress Nam Phuong (南芳皇后; 14 November 1913 – 15 September 1963) was the primary consort of Emperor Bao Dai and the last empress of the Vietnamese monarchy. Her elevation to the title of Empress immediately after marriage made her one of only two women of the Nguyen dynasty to bear the title Hoang hau while still alive (the other being Thua Thien Cao Empress of Emperor Gia Long). She was also the only empress in the entire history of the Vietnamese monarchy who was a Roman Catholic.
According to sources such as Souverains et notabilités d’Indochine and Nguyen Phuc toc the pha, Empress Nam Phuong was recorded as being born on 17 October, Year of the Tiger (equivalent to 4 December 1914). However, her tombstone in France bears the date 14 November 1913, resulting in various conflicting accounts of her birth date.
Her birth name was Jeanne Mariette Nguyen Huu Thi Lan. She was born in the region of Go Cong – Trao Trao, formerly under Bien Hoa (now Long Thanh My Ward, Thu Duc City, Ho Chi Minh City). Due to administrative boundary changes and differing geographical terminology, many later documents mistakenly list her birthplace as Go Cong in present-day Tien Giang Province.
She came from a distinguished and wealthy Catholic family. Her father was Pierre Nguyen Huu Hao, and her mother was Marie Le Thi Binh (some sources record her as Le Thi Binh). Her maternal lineage was even more prominent: her grandfather was the magnate Le Phat Dat, one of the wealthiest and most influential figures in colonial Cochinchina. The couple had two daughters—Marie-Agnès Nguyen Huu Hao (born 1903) and the younger Jeanne Mariette, later officially recorded in Vietnamese documents as Nguyen Huu Thi Lan.
Her family lived within the French colonial upper-class and intellectual milieu. In 1928, her elder sister, Marie-Agnès, married Baron Pierre Jules François Didelot, a French artillery officer and later director of the Havas News Agency in Hanoi. The Didelot family lived in several prestigious residences: Paul Blanchy Street (Hai Ba Trung) in Go Cong, then Boulevard Carnot (Phan Dinh Phung) in Hanoi.
Life
Meeting Emperor Bao Dai
In 1932, having completed her studies at the prestigious Couvent des Oiseaux in France, Nguyen Huu Thi Lan returned to Vietnam. Shortly afterward, during Bao Dai’s vacation in Da Lat, a soirée arranged by Governor-General Pasquier together with former Resident-Superior Charles and Mayor Darles at the Lang-Bian Palace Hotel would mark the beginning of one of the most singular romances of the Nguyen dynasty.
According to Bao Dai himself, he met the young woman from a wealthy southern landowning family, “Marie Thérèse Nguyen Huu Hao,” through the introduction of Governor-General Pasquier. She was then only eighteen—gentle, discreet, and well-versed in Western etiquette.
Her own recollection of that evening was equally vivid. She had not intended to attend the party and only reluctantly accompanied her uncle Le Phat An. When Mayor Darles led them into the reception room, she knelt on one knee and bowed her head, exactly as she had been taught at the convent school. Her modest, dignified bearing and impeccable manners immediately caught Bao Dai’s attention.
After the first meeting, they conversed frequently, sharing interests in music, sports, and memories of studying abroad. A quiet yet steadfast affection gradually formed. In his memoirs, Bao Dai wrote: “Lan possessed the gentle beauty of southern women, kind and enchanting, and I was captivated by her.”
When Bao Dai proposed, her family set forth unprecedented conditions in the Nguyen dynasty:
She must be invested as Chief Empress Consort on the wedding day.
She must be allowed to remain Roman Catholic, and all future children must be baptized and raised in the faith.
Bao Dai would retain his traditional beliefs.
The marriage must receive special dispensation from the Holy See.
These conditions provoked fierce opposition from the royal clan and officials. Some even sought to force her conversion. But Bao Dai was resolute: “I marry for myself, not for Grand Chamberlain Ton That Han or the court.”
Meanwhile, the French viewed the union as politically advantageous: a Western-educated empress familiar with European culture who could serve as a bridge between the Hue court and the colonial administration. They pushed strongly for the marriage, although the Vatican did not grant formal dispensation.
The Wedding and Investiture
On 20 March 1934, the wedding was held with great ceremony in Hue. The following day, the investiture took place at Thai Hoa Palace-an unprecedented event for a chief consort of the Nguyen court.
Bao Dai described the moment his wife entered the courtyard in the traditional ceremonial dress, in the imperial color of yellow-previously reserved exclusively for the emperor:
“For the first time in the history of Annam, a woman advanced alone amid the court’s homage.”
From then on, she bore the title Nam Phuong, meaning “Fragrance of the South,” chosen by Bao Dai himself.
The Last Empress
Because she was not permitted to reside within the Forbidden Purple City, the couple lived at Kien Trung Palace, modernized with the most advanced Western conveniences of the time.
As Empress, she fulfilled all duties of the chief consort: educating the princes and princesses, consulting on court rituals with the Ministry of Rites, overseeing ancestral ceremonies, and visiting concubines and the Empress Dowager. She was active in social and charitable work and once proposed including domestic science for girls in school curricula.
During diplomatic receptions-hosting Chiang Kai-shek, the kings of Laos and Cambodia, and others-she always appeared dignified, modern, and culturally refined, leaving strong impressions on foreign delegations.
Despite being Catholic, she handled Buddhist traditions within the royal family with sensitivity: she often visited pagodas and ensured full respect for religious ceremonies, yet maintained her principles, such as not allowing her children to wear amulets or take part in superstitious rites.
When Emperor Bao Dai Abdicated
After the August Revolution, on 25 August 1945, the Provisional Government of President Ho Chi Minh requested Bao Dai’s abdication. On 30 August, at Ngo Mon Gate, Hue, he handed over the Imperial Seal Chi Buu and the sword to the government delegation led by Tran Huy Lieu, formally ending the Nguyen dynasty.
In September 1945, Bao Dai was appointed “Supreme Advisor,” and in March 1946 he joined a delegation of the Democratic Republic of Vietnam to China. However, he did not return. When the nationwide resistance broke out on 19 December 1946 and French forces reoccupied Hue, the city entered turmoil.
To avoid political entanglement and prepare to take her children to France, Empress Nam Phuong left the Imperial City and stayed temporarily at the Morin Hotel, the only functioning establishment at the time. On 1 January 1947, she took her children out of Vietnam.
Marital Breakdown
Pham Khac Hoe, Chief of the Imperial Household Secretariat, witnessed her quiet suffering. In 1946, Bao Dai wrote from Hanoi asking him to obtain money from his wife. Upon receiving the reply, she asked Hoe calmly but sorrowfully:
“Mr. Hoe! You know I trust you… I want you to tell me the whole truth about Vinh Thuy’s affair with Ly.”
She wished to go to Hanoi to reunite with him but feared troubling the government and did not want to constrain the former emperor. She only said:
“Well! I will endure alone so that others may be happy.”
She sent the full sum requested. Whatever she wrote to Bao Dai, when he read the letter, his face “gradually turned pale.”
In early 1946, he left for China and then Hong Kong with Ly Le Ha, abandoning his wife and children. Nam Phuong sent her rival a letter, which Ly Le Ha kept for half a century:
“Dear Ly Le Ha… I know you are wholeheartedly caring for the former emperor… I hope history will not forsake him. Empress Dowager Tu Cung and I will remember your kindness forever…”
Leaving Vietnam for France
On 1 January 1947, Nam Phuong and her children went to France. There, she inherited a large portion of her father’s estate: two apartment buildings in Neuilly and on Avenue de l’Opéra, plus multiple properties in Congo and Morocco. She allocated most of these to her children, keeping only a 160-acre agricultural estate in Chabrignac, with nearly a hundred cattle and a rose garden blooming year-round.
She later took her children to Hong Kong to visit Bao Dai, then returned to France. Initially, she lived with them in Cannes at Thorenc Castle. News from Vietnam came mostly through her sister in Saigon. In 1949, Bao Dai returned as Chief of State, but she did not accompany him. During holidays, she took her children shopping, to the cinema, and occasionally into casinos with Bao Dai when he visited France.
After 1955, as her children grew up and moved away for work, she left Thorenc and settled permanently at Domaine de la Perche (Chabrignac), a large house with 32 rooms and seven bathrooms, surrounded by woodland. She lacked nothing materially, but her emotional life grew increasingly lonely. Twice she expressed a desire to return to Vietnam and be buried next to her parents in Da Lat, but her family dissuaded her.
In her final years, she rarely went out, spending her days reading, playing music, tending flowers, and occasionally visiting Paris to see her children. Her heart disease worsened, leaving her frail.
Family
Father: Nguyen Huu Hao, wealthy landowner of Cochinchina and influential member of the Colonial Council.
Mother: Le Thi Binh, a dignified woman from a respected Catholic family.
Siblings:
- Elder sister: Nguyen Huu Thi Oanh (wife of Baron Didelot)
- Younger brother: Nguyen Huu Tri (died young)
Husband: Emperor Bao Dai, the last ruler of the Nguyen dynasty.
Children:
- Bao Long (1936–2007)
- Phuong Mai (1937–2021)
- Phuong Lien (b. 1938)
- Bao Thang (1943–2017)
- Phuong Dung (b. 1944)
Death
On 15 September 1963, after walking in the sun and then bathing in cold water, she suddenly developed a high fever and sore throat. The initial diagnosis by the doctor suggested mild pharyngitis. No one expected her condition to deteriorate rapidly: she began to have difficulty breathing, her breaths grew shorter, and she became exhausted.
Because of the remote rural location and limited medical access, the doctor could not reach her in time. Empress Nam Phuong took her final breath at 5 p.m. on 15 September 1963, in the quiet house of her Chabrignac estate.
At the moment of her passing, only two loyal servants were by her side. Her children were studying and working in Paris, while former emperor Bao Dai lived in southern France.
Her funeral, held according to Catholic rites at noon on 18 September 1963, was attended by Bao Dai, their children, and a few close family friends.
Assessment
The life of Empress Nam Phuong embodies both the brilliance of glory and the muted hues of tragedy. During her years as Empress, she was known for her grace, discreet yet profound patriotism, and deep concern for education and social welfare. Her marriage to Bao Dai, however, was turbulent, marred by his indifference and numerous affairs, which brought her to early solitude. Still, she chose restraint, dignity, and devotion as a mother, giving her children all her affection and wealth.
Far from her homeland, she spent long years in France living a simple life: caring for her family, gardening, reading, playing music, and avoiding political noise. Elegance and discretion became her constant demeanor. Though affluent, she was never extravagant; though once the highest-ranked woman in the empire, she remained unassuming and withdrew into quietude.
In retrospect, Empress Nam Phuong stands as a symbol of refinement and compassion, a bridge between an old dynasty and a new era. She embodied moral virtue, sacrifice, and endurance the qualities of Vietnamese women in a tumultuous age. Her journey from the imperial throne to the silent days in Chabrignac leaves a lasting, poignant image: a noble blossom that bloomed in the golden radiance of the palace yet faded in the cold winds of a foreign land, still retaining the fragrance of dignity until her final moment.
References
- Vĩnh Cao và những người khác (1995), Nguyễn Phúc tộc thế phả – Thủy tổ phả – Vương phả – Đế phả, Nxb Thuận Hóa.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (1999), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên.
- Bảo Đại (1990), Con Rồng Việt Nam, Nguyễn Phước Tộc Xuất Bản.
- Vinh Đào, Nguyễn Thanh Thủy (2024), Cuốn sách Theo dấu Hoàng hậu Nam Phương và Vua Bảo Đại, Nxb Phụ nữ Việt Nam.
- Việt Hải, Chuyện về Nam Phương Hoàng Hậu, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
- Phạm Khắc Hòe (1987), Từ Triều đình Huế đến chiến khu Việt Bắc, Nxb Thuận Hóa.
Tiếng Pháp (Français)
Biographie
Nam Phuong Hoang hau (南芳皇后; 14/11/1913 – 15/09/1963) fut l’épouse légitime de l’empereur Bao Dai et également la dernière impératrice de la monarchie vietnamienne. Le fait qu’elle ait été proclamée impératrice immédiatement après son mariage fit d’elle l’une des deux seules femmes de la dynastie Nguyen à porter le titre de Hoang Hau de leur vivant (l’autre étant Thua Thien Cao Hoang hau, épouse de l’empereur Gia Long). Par ailleurs, dans toute l’histoire monarchique du Vietnam, elle fut la seule impératrice de confession catholique.
Selon des documents tels que Souverains et notabilités d’Indochine et Nguyen Phuc toc the pha, Nam Phuong Hoang hau serait née le 17e jour du 10e mois de l’année Giap Dan (correspondant au 4/12/1914). Toutefois, sa pierre tombale en France indique le 14/11/1913, d’où les divergences concernant sa date de naissance.
Son nom de naissance était Jeanne Mariette Nguyen Huu Thi Lan. Elle vit le jour dans la région de Go Cong – Trao Trao, relevant de l’ancienne province de Bien Hoa (aujourd’hui quartier Long Thanh My, ville de Thu Duc, Ho Chi Minh-Ville). En raison des modifications administratives ultérieures, de nombreux documents ont confondu son lieu natal avec Go Cong de la province actuelle de Tien Giang.
Elle appartenait à une famille catholique prestigieuse et fortunée. Son père, Pierre Nguyen Huu Hao, était un notable propriétaire foncier, et sa mère, Marie Le Thi Binh, une femme issue d’une lignée catholique respectée. La famille maternelle était encore plus en vue, avec son grand-père Le Phat Dat, grand propriétaire terrien, l’un des hommes les plus riches et influents de la Cochinchine coloniale. Le couple Hao n’eut que deux filles : l’aînée Marie-Agnes Nguyen Huu Hao (née en 1903), et la cadette Jeanne Mariette, inscrite plus tard dans les documents vietnamiens sous le nom Nguyen Huu Thi Lan.
La famille baignait dans un milieu intellectuel et mondain de l’Indochine française. En 1928, sa sœur Marie-Agnes épousa le baron Pierre Jules Francois Didelot, officier d’artillerie français, plus tard directeur de l’agence Havas à Hanoi. La famille Didelot résida dans plusieurs demeures élégantes, de la rue Paul Blanchy (Hai Ba Trung) à Go Cong au boulevard Carnot (Phan Dinh Phung) à Hanoi.
Vie
La rencontre avec l’empereur Bao Dai
En 1932, ayant achevé son cursus au prestigieux Couvent des Oiseaux en France, Nguyen Huu Thi Lan retourna au pays. Peu après, alors que l’empereur Bao Dai séjournait à Da Lat, une réception organisée par le gouverneur général Pasquier, le couple de l’ancien Résident supérieur Charles, et le maire Darles à l’hôtel Lang-Bian Palace marqua le début d’un destin singulier dans l’histoire de la dynastie Nguyen.
Selon le témoignage de Bao Dai, il rencontra la jeune fille issue d’une riche famille de propriétaires de Cochinchine, « Marie Thérèse Nguyen Huu Hao », sur présentation du gouverneur Pasquier. Elle n’avait alors que dix-huit ans, douce, réservée et parfaitement au fait des usages occidentaux.
Du côté de la jeune femme, le souvenir de cette rencontre était tout aussi précis. Elle n’avait aucune intention d’assister à la réception et n’y alla que pour accompagner son oncle Le Phat An. Lorsque le maire Darles les introduisit dans le salon, elle s’agenouilla sur un genou et s’inclina selon les règles apprises au pensionnat religieux. Cette attitude simple, digne et parfaitement correcte attira immédiatement l’attention de Bao Dai.
Par la suite, les deux jeunes gens eurent de nombreuses occasions de converser, partageant intérêts musicaux, goûts sportifs et souvenirs d’études à l’étranger. Un attachement discret mais profond se forma progressivement. Dans ses mémoires, Bao Dai écrira :
« Lan avait la grâce douce des jeunes filles du Sud, une gentillesse et un charme qui me subjuguèrent. »
Lorsque Bao Dai demanda sa main, la famille de Nguyen Huu Thi Lan posa plusieurs conditions inédites dans l’histoire de la dynastie Nguyen :
Elle devait être proclamée Chanh cung Hoang hau (impératrice) le jour même du mariage.
Elle devait conserver sa foi catholique ; leurs futurs enfants seraient baptisés et élevés dans cette religion.
Bao Dai conserverait sa religion traditionnelle.
Le mariage devait bénéficier d’une dispense spéciale du Saint-Siège.
Ces exigences provoquèrent une vive opposition de la famille impériale et des mandarins ; certains envisagèrent même de la contraindre à l’abjuration. Mais Bao Dai resta ferme :
« J’épouse une femme pour moi, non pour Ton That Han ni pour la cour. »
Les autorités françaises, en revanche, percevaient dans cette union un intérêt politique : une impératrice instruite à l’occidentale, capable de servir de pont entre la cour de Hue et l’administration coloniale. Elles firent pression pour que le mariage soit célébré, même si le Vatican refusa la dispense.
Le mariage et l’investiture impériale
Le 20 mars 1934, les noces furent célébrées solennellement à Hue. Le lendemain, la cérémonie de proclamation eut lieu au palais Thai Hoa, un événement sans précédent pour une épouse impériale Nguyen.
Dans ses mémoires, Bao Dai décrit le moment où son épouse avança au centre de la cour, revêtue de l’habit traditionnel jaune – couleur jusque-là réservée à l’empereur, mais exceptionnellement accordée à l’impératrice :
« Pour la première fois dans l’histoire d’Annam, une femme s’avança seule au milieu des acclamations de la cour. »
Elle reçut alors le titre Nam Phuong, signifiant « parfums du Sud », nom choisi par l’empereur lui-même.
La dernière impératrice
Ne pouvant résider dans la Cité Interdite pour dames, le couple vécut au palais Kien Trung, bâtiment modernisé selon le style occidental, doté du confort le plus avancé de l’époque.
À la cour, l’impératrice assuma les fonctions d’une Chanh cung : éducation des princes et princesses, organisation des cérémonies impériales, supervision des rites familiaux, visites aux concubines et à la Reine-Mère. Elle s’investissait également dans des activités sociales et caritatives, et proposa même d’introduire les cours de travaux ménagers féminins dans les écoles.
Lors des réceptions diplomatiques – accueil de Chiang Kai-shek, du roi du Laos, du Cambodge, etc. – elle apparut toujours avec dignité, modernité et finesse culturelle, impressionnant fortement les délégations étrangères.
Bien que catholique, elle manifesta un profond respect pour les traditions bouddhiques de la famille impériale : visites régulières aux pagodes, respect strict des rites, tout en préservant ses principes par exemple en refusant que ses enfants portent des talismans ou participent à des pratiques superstitieuses.
Lorsque Bao Dai abdiqua
Après la Révolution d’Août, le 25 août 1945, le Gouvernement provisoire du président Ho Chi Minh demanda formellement l’abdication de Bao Dai. Le 30 août, à Ngo Mon – Hue, l’empereur remit le sceau royal Chi Buu et l’épée de cour à la délégation gouvernementale menée par Tran Huy Lieu, mettant fin à la monarchie.
En septembre 1945, Bao Dai devint « Conseiller suprême » et se rendit en mars 1946 en Chine dans une délégation diplomatique de la République démocratique du Vietnam. Il ne revint toutefois pas au pays. Lorsque la guerre éclata en décembre 1946 et que les Français reprirent Hue, la situation à la cour devint chaotique.
Pour éviter les conflits politiques et préparer l’exil de ses enfants, l’impératrice quitta la Cité Impériale pour séjourner à l’hôtel Morin, seul établissement encore en fonction. Le 1er janvier 1947, elle quitta le Vietnam avec ses enfants.
Les déchirements du mariage
- Pham Khac Hoe, chef du Cabinet impérial, fut témoin de la souffrance silencieuse de l’impératrice. En 1946, depuis Hanoi, Bao Dai lui écrivit pour demander de l’argent à son épouse. Ayant reçu la lettre, Nam Phuong demanda calmement mais tristement :
« Monsieur Hoe ! Vous savez que j’ai confiance en vous… Je souhaite que vous me disiez toute la vérité sur l’affaire de M. Vinh Thuy avec la demoiselle Ly. »
Elle voulait aller à Hanoi, mais craignait de gêner le gouvernement ou de rendre Bao Dai plus contraint. Elle dit seulement :
« Tant pis… J’endurerai seule, pour que les autres soient heureux. »
Elle lui envoya tout l’argent demandé. On ignore ce qu’elle écrivit ensuite, mais Bao Dai, en lisant la lettre, « devint livide ».
Début 1946, il partit en Chine puis à Hong Kong avec Ly Le Ha, abandonnant épouse et enfants. Nam Phuong envoya à sa rivale une lettre que Ly conserva cinquante ans :
« Ma chere Ly Le Ha… Je sais que tu veilles dévouément sur l’ancien empereur… J’espère que l’Histoire ne délaissera pas l’ancien souverain. Dame Tu Cung et moi te serons reconnaissantes toute notre vie… »
Le départ pour la France
Le 1er janvier 1947, Nam Phuong s’exila en France avec ses enfants. Elle reçut une partie considérable de l’héritage paternel : deux immeubles à Neuilly et sur l’avenue de l’Opéra, ainsi que plusieurs propriétés au Congo et au Maroc. Elle en attribua l’essentiel à ses enfants, ne conservant pour elle qu’un domaine agricole de 160 hectares à Chabrignac, comprenant un troupeau d’une centaine de bovins et une roseraie florissante toute l’année.
Elle emmena ensuite ses enfants à Hong Kong rendre visite à Bao Dai, puis revint vivre en France. D’abord installée à Cannes au château Thorenc, elle suivait les nouvelles du pays par sa sœur à Saigon. En 1949, lorsque Bao Dai revint au Vietnam comme Chef de l’État, elle ne l’accompagna pas. Pendant les vacances, elle sortait avec ses enfants, achetant jouets, allant au cinéma ; parfois elle rejoignait Bao Dai au casino lorsqu’il venait en France.
Après 1955, ses enfants, devenus adultes, partirent travailler loin. Elle quitta Thorenc pour s’établir au Domaine de la Perche (Chabrignac), vaste demeure de 32 pièces et 7 salles de bain entourée de forêts. Elle ne manquait de rien matériellement, mais sa vie intérieure était solitaire. Deux fois, elle exprima le souhait de retourner au Vietnam pour être enterrée près de ses parents à Da Lat, mais la famille s’y opposa.
Ses dernières années furent calmes : lectures, musique, jardinage, soins aux fleurs, quelques visites à Paris. Son cœur malade l’affaiblissait chaque jour davantage.
Famille
Père : Nguyen Huu Hao, grand propriétaire terrien influent en Cochinchine.
Mère : Le Thi Binh, femme vertueuse issue d’une famille catholique distinguée.
Fratrie :
- Sœur : Nguyen Huu Thi Oanh (épouse du baron Didelot)
- Frère : Nguyen Huu Tri (mort jeune)
Époux : l’empereur Bao Dai, dernier souverain de la dynastie Nguyen.
Enfants:
- Bao Long (1936–2007)
- Phuong Mai (1937–2021)
- Phuong Lien (née en 1938)
- Bao Thang (1943–2017)
- Phuong Dung (née en 1944)
Décès
Le 15 septembre 1963, après une promenade au soleil suivie d’un bain froid, elle fut prise d’une forte fièvre et de maux de gorge. Le médecin diagnostiqua d’abord une simple angine. Nul n’imaginait l’aggravation rapide : difficultés respiratoires, épuisement croissant.
En raison de l’éloignement et du manque de moyens médicaux ruraux, le médecin n’arriva pas à temps. L’impératrice Nam Phuong s’éteignit à 17 heures, le 15 septembre 1963, dans la demeure isolée de Chabrignac.
Seules deux domestiques fidèles étaient à son chevet. Ses enfants étaient à Paris ; Bao Dai vivait dans le sud de la France.
Ses funérailles catholiques eurent lieu le 18 septembre 1963. Bao Dai y assista, ainsi que les princes, princesses et quelques proches.
Appréciations
La vie de l’impératrice Nam Phuong mêla éclat et tragédie discrète. Durant ses années de règne, elle fut admirée pour sa douceur, sa discrétion patriotique, son engagement envers l’éducation et les œuvres sociales. Son union avec Bao Dai, marquée par l’indifférence et les infidélités, lui apporta tôt la solitude, qu’elle affronta néanmoins avec retenue, dignité et sens du devoir maternel.
Exilée loin de sa patrie, elle adopta en France une vie simple : soins du foyer, lecture, musique, jardinage, loin des tumultes politiques. Élégance et réserve devinrent sa marque. Malgré une grande fortune, elle resta sobre ; malgré son passé impérial, elle ne chercha jamais l’apparat.
À travers les décennies, Nam Phuong apparaît comme un symbole d’élégance et de bonté, un pont entre l’ancienne monarchie et l’époque moderne. Elle incarne les valeurs morales, le sacrifice et la résilience de la femme vietnamienne. De son couronnement aux jours silencieux de Chabrignac, elle laisse à la postérité l’image noble et profonde d’une fleur précieuse : éclose sous la lumière dorée du palais, fanée dans le vent froid d’un pays étranger, mais dont le parfum de dignité demeure jusqu’au dernier souffle.
Sources
- Vĩnh Cao và những người khác (1995), Nguyễn Phúc tộc thế phả – Thủy tổ phả – Vương phả – Đế phả, Nxb Thuận Hóa.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (1999), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên.
- Bảo Đại (1990), Con Rồng Việt Nam, Nguyễn Phước Tộc Xuất Bản.
- Vinh Đào, Nguyễn Thanh Thủy (2024), Cuốn sách Theo dấu Hoàng hậu Nam Phương và Vua Bảo Đại, Nxb Phụ nữ Việt Nam.
- Việt Hải, Chuyện về Nam Phương Hoàng Hậu, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
- Phạm Khắc Hòe (1987), Từ Triều đình Huế đến chiến khu Việt Bắc, Nxb Thuận Hóa.
Tiếng Trung (中文)
身世
南芳皇后（Nam Phuong Huanghou，1913年11月14日－1963年9月15日）是保大皇帝的正室，也是越南君主制度的最后一位皇后。她在成婚后即被册封为皇后，使她成为阮朝历史上唯二在世时获封“皇后”尊号的女性（另一位为嘉隆帝的承天高皇后）。同时，她也是整个越南君主史上唯一一位信奉天主教的皇后。
根据《印度支那君主与名流录》（Souverains et notabilités d’Indochine）与《阮福族世谱》等资料，南芳皇后生于甲寅年十月十七日（相当于1914年12月4日）。然而，她在法国墓碑上所刻的出生日期却是1913年11月14日，因此其生辰存在诸多版本。
她的本名为 Jeanne Mariette Nguyen Huu Thi Lan，出生于昔日邊和領地的 Go Cong – Trao Trao 地區（今属胡志明市守德市隆盛美坊）。由于行政区划变动，许多文献误以为她的故乡是今前江省的 Gò Công。
她出身于著名而富有的天主教家庭。父亲 Pierre Nguyen Huu Hao，母亲 Marie Le Thi Binh（也有资料写作 Le ThiBinh）。其外祖父为南圻殖民时期最富有且最具势力的大豪商 Le Phat Dat。夫妻仅育有两女：长女 Marie-Agnès Nguyen Huu Hao（生于1903年），次女 Jeanne Mariette，即后来在越南官方文书中记作 Nguyen Huu Thi Lan。
她的家庭生活与法属时期的上流文化紧密相连。1928年，她的姐姐 Marie-Agnès 与法国炮兵军官、后任河内哈瓦斯通讯社社长的 Pierre Jules François Didelot 男爵结婚。Didelot 家族曾居住在多处豪华住所：Gò Công 的 Paul Blanchy 街（今海巴中街），后迁至河内 Carnot 大道（今潘廷逢街）。
一生经历
与保大皇帝的相遇
1932年，自法国著名的 Couvent des Oiseaux 修道院学校毕业后，Nguyen Huu Thi Lan 回国。不久，保大皇帝到大叻避暑，总督 Pasquier 与其夫人、前署理钦使 Charles 夫妇及市长 Darles 在 Lang-Bian Palace 酒店安排一场舞会，这成为阮朝最特别姻缘之一的开端。
据保大回忆，他在总督 Pasquier 的介绍下认识了来自南圻富裕地主家庭的年轻女子“Marie Thérèse Nguyen Huu Hao”。当时她只有十八岁，温柔含蓄、懂礼守节，并深谙西方礼仪。
她也对这段记忆十分清晰。原本不意参加宴会，只是勉强随舅父 Le Phat An 前往。进入会客厅时，她按照修道院所学，单膝跪地、俯首行礼。恰是这种端庄而不造作的礼仪风范，引起了保大的特别注意。
其后两人多次谈话，分享音乐、运动和留学见闻，一段静默而坚实的情感逐渐形成。保大在回忆录中写道：“Lan 有着南方女子特有的温婉之美，善良而迷人，使我为之倾倒。”
当保大求婚时，Nguyen Huu Thi Lan 的家族提出阮朝史上前所未有的条件：
她必须在结婚当天即被册封为正宫皇后；
她可继续保持天主教信仰，子女必须受洗并按天主教教育；
保大仍可保持其传统信仰；
婚姻必须得到圣座特别批准。
这些要求引发皇族和官僚强烈反对，甚至有人企图强迫她改宗。但保大坚决表示：“朕是为朕而娶妻，岂是为尊亲 Tôn Thất Hân 与朝廷而娶！”
法国方面则看到此婚姻的政治价值：一位受西方教育、了解欧洲文明的皇后，可成为顺化宫廷与保护国政府间的桥梁。因此积极促成婚事，虽梵蒂冈最终未给予特别豁免。
婚礼与册封
1934年3月20日，婚礼于顺化隆重举行。次日，册封大典在太和殿举行，这是阮朝历史上首位正宫于婚后立即被册封。
保大在回忆录中描述皇后身着特赦的黄色传统礼服进入朝庭的场景：
“这是安南历史上第一次，一位女子独自步入朝堂，接受群臣致敬。”
自此，她获赐号“南芳”，意为“南方之香”，由保大亲自命名。
最后一位皇后
因不得居于紫禁城内，夫妻二人住在按西方风格改建、最具现代化设备的建中殿。
南芳皇后尽责履行正宫之职：教育皇子公主、与礼部商议礼仪、主持皇族祭祀、探视后宫与太皇太后。她亦积极参与公益慈善，并提议将女工家政纳入教育体系。
在接待蒋介石、寮王、柬王等外交仪式上，她以典雅、现代且富文化气质的姿态，给各国来宾留下深刻印象。
尽信奉天主教，她仍对皇族佛教传统表现尊重，常随礼寺庙，但坚持原则，不让子女佩符或参与迷信仪式。
保大退位之后
1945年8月25日，胡志明主席的临时政府电请保大退位。8月30日，保大于阙门将国玺与宝剑交给以 Tran Huy Lieu 为首的政府代表团，阮朝皇帝的最后使命自此终结。
保大受聘为“最高顾问”，并于1946年3月随越南民主共和国外交团访问中国，但此后未再返越。1946年越南全国抗战爆发，法军重占顺化，局势混乱。
为避政治纷争并准备将子女送往法国，南芳皇后离开大内，暂居仍在运作的 Morin 酒店。1947年1月1日，她带子女离开越南。
婚姻破裂
御前文房总理 Pham Khac Hoe 曾见证皇后的诸多隐痛。
1946年，保大自河内致信请他向皇后索取金钱。南芳收到回信后平静而伤感地问：
“Hoe 先生！您知道我向来信任您……我想请您告诉我，Vinh Thuy 与 Ly 之间究竟是不是事实？”
她想北上与丈夫团聚，但担心影响政府，也怕束缚了保大，只淡然说：
“罢了！我愿一人忍受，只愿他人欢悦。”
她仍汇去保大所需的全部金钱。保大看完她的信后“脸色渐渐发白”。
1946年初，保大携 Ly Le Ha 前往中国及香港，弃妻离子。南芳写信给情敌，信件被 Ly Le Ha 保存半世纪：
“亲爱的 Ly Le Ha……姐姐知道你尽心照顾前皇……姐姐祈愿历史不要遗弃他。慈恭太后与姐姐一生感念你的恩情……”
离越赴法
1947年1月1日，南芳与子女赴法。她在此继承父亲遗产的一大部分：Neuilly 与 Opéra 大道两处公寓，以及在刚果、摩洛哥的房产。她将大部分资产分予子女，只保留 Chabrignac 的160亩农场、一百余头奶牛与常年盛开的玫瑰园。
其后，她带子女赴香港探望保大，再返法居住。初期母子居于 Cannes 的 Thorenc 城堡。国内消息主要由在西贡的姐姐寄来。1949年，保大回越担任国长，但她未随行。
1955年后，子女陆续成年外出，她离开 Thorenc，居于 Chabrignac 的 Domain de la Perche——一座有32间房、7间浴室、林木环绕的大宅。物质富足，但精神孤寂。她曾两度表达希望回越，与双亲葬于大叻，但家人皆不同意。
晚年，她鲜少外出，多阅读、弹琴、养花，偶尔去巴黎探望子女。心脏病加剧，呼吸困难，身体日渐衰弱。
家庭
父亲： Nguyen Huu Hao，南圻富有且具权势的大地主。
母亲： Le Thi Binh，端庄的天主教名门女子。
兄弟姐妹：
– 姐：Nguyen Huu Thi Oanh（Didelot 男爵夫人）
– 弟：Nguyen Huu Tri（早逝）
丈夫： 阮朝末代皇帝保大。
子女（五人）：
– Bao Long（1936－2007）
– Phuong Mai（1937－2021）
– Phuong Lien（1938－）
– Bao Thang（1943－2017）
– Phuong Dung（1944－）
逝世
1963年9月15日，她在日光下散步后以冷水沐浴，随即高烧与剧烈喉痛。最初医生以为只是轻微咽喉炎，但病情急转直下，呼吸困难、气息衰弱。
因地处乡间且医疗条件简陋，医生未能及时赶到。南芳皇后于当日下午5时在 Chabrignac 农庄孤独辞世。
她临终时，除两名忠心侍女外，无一亲人在侧。子女皆在巴黎学习与工作，保大则居于法国南部。
葬礼于9月18日中午按照天主教礼仪举行，保大及皇子、公主与数位至交皆前来送别。
评价
南芳皇后一生兼具荣耀与悲剧。在担任皇后期间，她以优雅、含蓄而真挚的爱国情怀，以及对教育与社会事业的关怀而闻名。然而，保大冷落与其情事，使她早早尝尽孤独。尽管如此，她始终保持沉静、守护品格，尽心担任母亲角色，将所有的爱与资源都留给子女。
远离故土后的漫长岁月，她在法国过着简朴隐逸的生活：照料家庭、种花、读书、弹琴，远离政治纷扰。她的优雅与克制成为她最持久的气质。尽管富有，她不奢侈；身居尊位，她不张扬；最终归于安静与孤寂。
回望其生平，南芳皇后是优雅与仁厚的象征，是旧王朝与新时代之间的桥梁。她体现了越南女性在剧变时代中的坚韧与牺牲。自登上后位到晚年独居 Chabrignac，她留给后世的形象如一朵贵雅之花：在宫阙黄金中盛放，却在异乡寒风中凋谢，仍保持着尊严之香，直到最后一刻。
參考文獻
- Vĩnh Cao và những người khác (1995), Nguyễn Phúc tộc thế phả – Thủy tổ phả – Vương phả – Đế phả, Nxb Thuận Hóa.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (1999), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên.
- Bảo Đại (1990), Con Rồng Việt Nam, Nguyễn Phước Tộc Xuất Bản.
- Vinh Đào, Nguyễn Thanh Thủy (2024), Cuốn sách Theo dấu Hoàng hậu Nam Phương và Vua Bảo Đại, Nxb Phụ nữ Việt Nam.
- Việt Hải, Chuyện về Nam Phương Hoàng Hậu, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
- Phạm Khắc Hòe (1987), Từ Triều đình Huế đến chiến khu Việt Bắc, Nxb Thuận Hóa.
