Thân thế
Nguyễn Đức Xuyên xuất thân trong một gia đình có truyền thống quân sự. Tổ tiên ông vốn ở phủ Thừa Thiên, sau nhiều lần di cư vào phương Nam đã định cư tại Gia Định. Theo gia phả, dòng họ Nguyễn của ông từng có nhiều người phục vụ triều Lê Trung Hưng và lập được chiến công tiêu biểu như tướng Nguyễn Hữu Liêu. Đến đời ông nội là Nguyễn Đức Triêm gia đình rời Thuận Hóa vào sinh sống tại Quy Nhơn, sau đó cha ông là Nguyễn Đức Quảng tiếp tục chuyển vào Gia Định lập nghiệp.
Tại Gia Định, Nguyễn Đức Quảng từng theo quân chúa Nguyễn nhưng vì tuổi cao, sức yếu nên sớm rời quân ngũ. Tuy vậy, truyền thống phục vụ binh nghiệp vẫn được các con ông tiếp nối. Gia đình có ba người con trai, trong đó anh cả Nguyễn Đức Thái theo phò Nguyễn Phúc Ánh và được thăng đến chức Khâm sai Cai cơ. Người em út là Nguyễn Đức Ngữ (còn gọi là Nguyễn Đức Thu) ban đầu đầu quân cho Tây Sơn, giữ chức Đô đốc nhưng về sau quy thuận Nguyễn Phúc Ánh. Môi trường gia đình với truyền thống quân sự và những biến động chính trị cuối thế kỷ XVIII đã ảnh hưởng trực tiếp đến con đường binh nghiệp của Nguyễn Đức Xuyên.
Tôn phò chúa Nguyễn
Năm 1780, ông theo phò Nguyễn Phúc Ánh, được tuyển vào đội Cấm vệ bảo vệ chúa và giữ chức Đội trưởng. Trong những năm đầu cuộc chiến với Tây Sơn, Nguyễn Đức Xuyên nhiều lần theo hộ giá Nguyễn Phúc Ánh. Khi quân Nguyễn thất bại năm 1783, ông cùng Nguyễn Văn Mẫn bảo vệ gia quyến của chúa Nguyễn. Sau trận giao chiến tại đảo Điệp Thạch, ông phải theo đường bộ thoát thân. Năm sau, ông tiếp tục theo Nguyễn Phúc Ánh từ Xiêm trở về Gia Định nhưng lại thất bại, phải rút về Hà Tiên. Trong thời gian này có nhiều giai thoại ghi lại sự tận tụy của ông đối với Nguyễn Phúc Ánh, tiêu biểu là việc tìm lương thực cho chúa trong lúc lánh nạn.
Sau khi Nguyễn Phúc Ánh trở về nước năm 1787 để khôi phục lực lượng, Nguyễn Đức Xuyên được thăng chức Cai đội, rồi đảm nhiệm chức Cai đội nội Túc trực, phụ trách cả công việc quân sự và quản lý một số nguồn thu tại Bình Thuận. Từ đây, ông liên tục tham gia các chiến dịch lớn chống Tây Sơn và dần khẳng định năng lực chỉ huy.
Trong các chiến dịch đánh Quy Nhơn những năm 1792–1793, Nguyễn Đức Xuyên lập nhiều chiến công. Ông tham gia chỉ huy thủy quân trong trận Thị Nại, sau đó bằng sự thuyết phục và mưu lược đã khiến quân giữ đồn Khố Sơn dao động, tạo điều kiện để quân Nguyễn nhanh chóng chiếm được cứ điểm quan trọng này. Nhờ công lao ấy, ông được thăng chức Vệ úy vệ Hùng Vũ quân Thần Sách.
Những năm sau đó, Nguyễn Đức Xuyên tiếp tục là một trong những tướng lĩnh chủ lực của Nguyễn Phúc Ánh. Năm 1795, ông cùng Lê Văn Duyệt đánh bại quân Tây Sơn tại đồn Đảo Lô. Năm 1796, ông được giao hộ tống sứ bộ Xiêm và đồng thời tổ chức truy quét lực lượng cướp biển Đồ Bà hoạt động ở vùng biển Hà Tiên – Phú Quốc. Bằng chiến thuật bất ngờ, ông đánh tan toán cướp thu nhiều chiến thuyền, bắt hơn 80 người cùng số lượng lớn vũ khí, góp phần bảo đảm an toàn tuyến hàng hải giữa Gia Định và Xiêm. Chiến thắng này cũng khiến lực lượng cướp biển không còn dám hoạt động công khai trong khu vực.
Năm 1798, Nguyễn Đức Xuyên được thăng chức Phó thống Hậu đồn. Trong chiến dịch vây hãm Quy Nhơn năm 1799, ông kiêm chỉ huy lực lượng tượng binh. Khi giao chiến tại đồn Tháp Cát, dù bị đạn bắn trúng trán, ông vẫn tiếp tục chỉ huy quân sĩ chiến đấu, đánh tan quân Tây Sơn và thu được hơn hai mươi voi trận. Với chiến công này, Nguyễn Phúc Ánh đặc biệt khen thưởng và ban cho ông 500 quan tiền. Những thành tích liên tiếp trên chiến trường đã đưa Nguyễn Đức Xuyên trở thành một trong những võ tướng quan trọng của lực lượng chúa Nguyễn trong giai đoạn cuối cuộc chiến với Tây Sơn.
Năm Canh Thân (1800), Nguyễn Đức Xuyên được thăng chức Tri tượng chính Đô thống chế Thần Sách, tiếp tục theo Nguyễn Phúc Ánh tham gia chiến dịch giải vây Bình Định. Khi đến Diên Khánh, trước tin quân Tây Sơn do Vũ Văn Dũng chỉ huy đang tiến vào Phú Yên với lực lượng đông đảo, ông chủ động đề nghị tạm lui quân về Phan Rí để chờ thủy quân hội quân rồi mới tiến đánh. Đề nghị này được chấp thuận. Sau đó, ông phối hợp với Nguyễn Văn Thành nhiều lần đánh bại quân Tây Sơn tại khu vực Kỷ Thạch và La Thai, góp phần giữ vững thế trận của quân Nguyễn.
Trong quá trình chiến dịch, Nguyễn Đức Xuyên nhiều lần đưa ra những nhận định quân sự thận trọng. Khi triều đình dự định chia tượng binh cho nhiều cánh quân, ông cho rằng việc phân tán lực lượng sẽ tạo sơ hở để quân Tây Sơn lợi dụng, nhưng Nguyễn Phúc Ánh vẫn quyết định điều ông đến Cù Mông. Cuối năm 1800, trước tình thế chiến sự giằng co ở Bình Định, ông tiếp tục dâng kế hoạch tạm hoãn các cuộc công kích trực diện, tập trung lực lượng thủy quân đánh ra Thuận Quảng để cắt đứt tuyến tiếp tế của Tây Sơn, qua đó buộc đối phương phải tự giải vây Bình Định. Kế sách này cho thấy ông không chỉ là một võ tướng xông pha trận mạc mà còn có tư duy chiến lược khá sắc bén.
Cũng trong năm này, Nguyễn Đức Xuyên được giao chức Quản cơ Thập tượng, lập thêm công khi đánh lui quân Tây Sơn tại đồn Thần Vệ và bắt hơn một trăm quân địch. Khi Nguyễn Phúc Ánh chuẩn bị thực hiện kế hoạch dùng hỏa công đánh thủy quân Tây Sơn, dù đang lâm bệnh, ông vẫn phân tích ưu khuyết điểm của các tướng và đề nghị giao nhiệm vụ cho Lê Văn Duyệt thay vì Tống Viết Phước. Nguyễn Phúc Ánh chấp nhận ý kiến này, và sau đó chính Lê Văn Duyệt đã góp phần quan trọng vào thắng lợi của trận Thị Nại.
Đầu năm 1801, sau khi quân Nguyễn giành thắng lợi quyết định tại cửa Thị Nại, Nguyễn Đức Xuyên cùng Nguyễn Văn Thành tiếp tục đánh chiếm nhiều đồn lũy của Tây Sơn ở vùng Bình Định. Khi Nguyễn Phúc Ánh tiến quân ra Phú Xuân, ông được lệnh ở lại phối hợp với Nguyễn Văn Thành giữ mặt trận Bình Định. Trước khi lên đường, Nguyễn Phúc Ánh còn căn dặn ông hỗ trợ Nguyễn Văn Thành trong việc điều hòa quan hệ với các tướng lĩnh, đồng thời ban áo trận và chén rượu ngự để biểu thị sự tin cậy đặc biệt.
Sau khi Phú Xuân được thu phục, Nguyễn Đức Xuyên tiếp tục thể hiện sự cẩn trọng trong việc dùng người. Trước việc một số tướng Tây Sơn ra hàng được đề nghị trọng dụng, ông dâng sớ khuyên Nguyễn Phúc Ánh cần đề phòng lòng trung thành của họ. Dù không hoàn toàn đồng tình với nhận định của ông, Nguyễn Phúc Ánh vẫn ghi nhận đây là biểu hiện của lòng trung và tinh thần lo việc nước.
Năm Nhâm Tuất (1802), trong một trận giao chiến tại Kỳ Sơn, quân Nguyễn gặp thất bại, phó tướng Nguyễn Văn Huệ tử trận. Nguyễn Đức Xuyên chủ động nhận trách nhiệm và xin chịu tội, nhưng Nguyễn Phúc Ánh không khiển trách mà động viên ông tiếp tục cùng các tướng sĩ hoàn thành việc tiêu diệt Tây Sơn. Đến tháng 3 năm 1802, sau khi thành Bình Định được hạ, Nguyễn Đức Xuyên được triệu về kinh khép lại giai đoạn nhiều năm liên tục chinh chiến.
Làm quan thời Gia Long
Sau khi đánh bại Tây Sơn và thống nhất đất nước, năm 1802 Nguyễn Phúc Ánh lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Gia Long, mở đầu triều Nguyễn. Trong chiến dịch Bắc tiến cùng năm, Nguyễn Đức Xuyên tiếp tục theo hộ giá và được giao trấn giữ Thanh Hóa với cương vị Đốc trấn, đồng thời được phong tước Quận công. Sau đó, ông được triệu ra Bắc Thành chỉ huy quân Thần Vũ, phối hợp với Lê Văn Duyệt tuyển mộ binh lính tại năm trấn phía Bắc. Những nhiệm vụ này cho thấy Nguyễn Đức Xuyên tiếp tục được Gia Long tin cậy giao phó các trọng trách quân sự ngay sau khi đất nước được thống nhất.
Trong những năm đầu triều Gia Long, Nguyễn Đức Xuyên lần lượt giữ các chức Chưởng tượng chính, Cai tào vụ và sau đó là Khâm sai Chưởng tượng quân, phụ trách lực lượng tượng binh – một binh chủng quan trọng của quân đội nhà Nguyễn. Ông nhiều lần theo vua tuần du Bắc Hà, tham gia các hoạt động bang giao và luôn thể hiện thái độ ngay thẳng trong việc can gián. Có lần, khi thấy Gia Long dành nhiều thời gian cho âm nhạc, ông cùng Nguyễn Văn Nhân dâng sớ khuyên nhà vua chú trọng hơn đến chính sự. Dù không hoàn toàn đồng tình với sự lo ngại của các quan, Gia Long vẫn ghi nhận sự thẳng thắn và tinh thần trách nhiệm của Nguyễn Đức Xuyên.
Trong thời gian làm quan, ông cũng từng mắc một sai sót khi tự ý xử lý tài sản của một cựu quan Tây Sơn. Sau khi vụ việc bị khiếu kiện, Nguyễn Đức Xuyên chủ động dâng sớ nhận trách nhiệm. Xét công lao nhiều năm chinh chiến, Gia Long miễn tội cho ông nhưng vẫn lệnh trả lại tài sản cho chủ cũ. Sự việc cho thấy Nguyễn Đức Xuyên là người dám nhận lỗi, đồng thời phản ánh sự nghiêm minh vừa khoan dung của Gia Long đối với các công thần.
Những năm cuối đời, Nguyễn Đức Xuyên vẫn tiếp tục đảm nhận nhiều nhiệm vụ quan trọng trong triều. Năm 1815, ông được cử tham gia nghi lễ an táng Thừa Thiên Cao Hoàng hậu. Đến năm 1819, khi đất nước đã tương đối ổn định ông vẫn chủ trương không được lơ là việc quân. Ông đề nghị triều đình quy định hằng năm các địa phương tổ chức diễn tập tượng binh vào tháng Giêng và tháng Bảy để duy trì khả năng chiến đấu của quân đội. Đề xuất này được Gia Long chấp thuận, thể hiện tầm nhìn của một vị tướng luôn coi trọng việc củng cố quốc phòng ngay cả trong thời bình.
Làm quan thời Minh Mệnh
Dưới triều vua Minh Mạng, Nguyễn Đức Xuyên tiếp tục được trọng dụng. Năm 1820, ông tham gia lễ an táng vua Gia Long với chức Phù liễn sứ; năm 1821 được giao coi việc xây dựng Thế Miếu, theo vua tuần du Bắc Hà và làm sứ thần tiếp nhận sắc phong trong các nghi lễ bang giao.
Nguyễn Đức Xuyên vốn có tính hào phóng, chi tiêu rộng rãi nên từng xin ứng trước bổng lộc. Minh Mạng không những chấp thuận mà còn ban thêm tiền và lương thực, thể hiện sự tín nhiệm đặc biệt đối với vị công thần nhiều năm theo phò Gia Long.
Năm 1824, Nguyễn Đức Xuyên lâm bệnh nặng. Minh Mạng nhiều lần sai người đến thăm hỏi. Trước khi qua đời ở tuổi 66, ông bày tỏ lòng tiếc nuối vì chưa kịp báo đáp hết ân triều đình. Minh Mạng hết sức thương tiếc, ca ngợi ông là vị tướng trung dũng, tận tụy qua hai triều Gia Long và Minh Mạng.
Sau khi mất, Nguyễn Đức Xuyên được truy tặng chức Thái phó, ban thụy Trung Dũng, tổ chức quốc tang trọng thể và cấp nhiều tiền của để lo việc hậu sự. Những năm sau, ông tiếp tục được gia phong, được thờ tại Thế Miếu và miếu Trung hưng công thần, đồng thời được truy tặng các danh hiệu cao quý như Tá vận Công thần, Hữu quân Đô thống phủ chưởng phủ sự, đổi thụy thành Hoàn Dũng và phong tước Khoái Châu Quận công, ghi nhận những đóng góp to lớn của ông trong công cuộc thống nhất đất nước và xây dựng triều Nguyễn.
Gia đình
Quận công Đức Xuyên có 13 người con trai là Thiện, Hỗ, Nhân, Hựu, Phước, Hy, Ty, Kỳ, Niên, Lộc, Điện, Niên, Uy. Ông còn ít nhất 2 người con gái, được chính sử nhắc đến.
Gia Long năm thứ 16 (1817), Đức Thiện được ấm thụ làm Kiêu kỵ đô úy. Tháng 3 (âm lịch) năm sau (1818), Thiện lấy An Thái Công chúa Ngọc Nga con vua Gia Long, nhưng chưa được bao lâu thì phò mã Thiện mất ngay vào năm đó.
Các con ông là Nguyễn Đức Hỗ và Nguyễn Đức Thiện được phong làm Vệ úy, trật tòng tam phẩm, sau tập phong Khoái Châu bá. Ông Nguyễn Đức Hỗ lấy Nghĩa Hòa Công chúa Nguyễn Phúc Ngọc Nguyệt là con gái vua Gia Long, được phong Phò mã đô úy. Còn ông Nguyễn Đức Nhân làm quan đến Vệ úy, Nguyễn Đức Đức Hựu giỏi văn, làm quan đến Viên ngoại lang bộ Binh.
Một người con gái của Đức Xuyên là bà Nguyễn Thị Ngạn, năm 1812 được nhập cung hầu Gia Long, đến khi vua sắp mất thì cho bà về nhà. Bà Ngạn vẫn còn giữ tiết hạnh không tái giá, được vua Minh Mạng ban thưởng cho 500 quan tiền và 500 phương gạo.
Người con gái thứ hai của Nguyễn Đức Xuyên tên là Nguyễn Thị Huyên, được gả làm thiếp cho vua Thiệu Trị khi ông vẫn còn là Trường Khánh công. Khi vua Thiệu Trị đăng cơ, bà Huyên được phong dần đến chức Đức tần ở hàng Tam giai, sinh được Phú Lệ Công chúa Nguyễn Phúc Đôn Trinh và Phú Lương công Nguyễn Phúc Hồng Diêu.
Tài liệu tham khảo
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (1997), Đại Nam liệt truyện, tập 1, Nxb Thuận Hóa.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (2006), Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo Dục.
- Nguyễn Quang Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Nguyen Duc Xuyen (1759 – 1824)
Background
Nguyen Duc Xuyen came from a family with a military tradition. His ancestors were originally from Thua Thien Prefecture and, after several migrations southward, eventually settled in Gia Dinh. According to family genealogical records, his Nguyen lineage had many members who served the Later Le dynasty and achieved military exploits, most notably the general Nguyen Huu Lieu. By the time of his grandfather, Nguyen Duc Triem, the family had left Thuan Hoa to live in Quy Nhon; later, his father, Nguyen Duc Quang, continued moving to Gia Dinh to establish a new livelihood.
In Gia Dinh, Nguyen Duc Quang had served in the Nguyen lord’s army but, due to advanced age and declining health, soon left military service. Nevertheless, the tradition of military service was continued by his sons. The family had three sons, of whom the eldest, Nguyen Duc Thai, followed Nguyen Phuc Anh and was promoted to the position of Kham sai Cai co. The youngest, Nguyen Duc Ngu (also known as Nguyen Duc Thu), initially joined the Tay Son and held the position of Do doc, but later surrendered to Nguyen Phuc Anh. This family environment, with its military tradition and the political upheavals of the late 18th century, directly influenced Nguyen Duc Xuyen’s military career path.
Serving the Nguyen Lord
In 1780, he followed Nguyen Phuc Anh and was recruited into the Cam Ve (Imperial Guard) unit protecting the lord, holding the position of Doi truong (Team Leader). In the early years of the war with Tay Son, Nguyen Duc Xuyen repeatedly accompanied Nguyen Phuc Anh on escort duties. When the Nguyen forces were defeated in 1783, he and Nguyen Van Man protected the Nguyen lord’s family. After the battle at Diep Thach Island, he had to escape overland. The following year, he continued to follow Nguyen Phuc Anh back from Siam to Gia Dinh but suffered another defeat and had to retreat to Ha Tien. During this period, many anecdotes record his devotion to Nguyen Phuc Anh, most notably his efforts to find food for the lord while in hiding.
After Nguyen Phuc Anh returned to the country in 1787 to rebuild his forces, Nguyen Duc Xuyen was promoted to Cai doi, and later assumed the position of Cai doi noi Tuc truc, responsible for both military affairs and managing certain revenue sources in Binh Thuan. From this point on, he continuously participated in major campaigns against the Tay Son and gradually established his command capabilities.
During the campaigns against Quy Nhon in 1792–1793, Nguyen Duc Xuyen achieved numerous military exploits. He participated in commanding the navy in the Battle of Thi Nai, and then, through persuasion and strategy, caused the defenders of Kho Son garrison to waver, creating conditions for the Nguyen forces to quickly capture this important stronghold. For these achievements, he was promoted to Ve uy of the Hung Vu military unit of the Than Sach army.
In the following years, Nguyen Duc Xuyen continued to be one of Nguyen Phuc Anh’s main generals. In 1795, together with Le Van Duyet, he defeated the Tay Son army at Dao Lo garrison. In 1796, he was assigned to escort the Siamese diplomatic mission and simultaneously to suppress the Do Ba pirates operating in the Ha Tien – Phu Quoc sea area. Using surprise tactics, he routed the pirates, captured many warships, arrested over 80 people along with a large quantity of weapons, contributing to securing the sea route between Gia Dinh and Siam. This victory also deterred pirate forces from operating openly in the region.
In 1798, Nguyen Duc Xuyen was promoted to Pho thong Hau don. During the siege of Quy Nhon in 1799, he also commanded the elephant troops. When engaging the enemy at Thap Cat garrison, despite being hit in the forehead by a bullet, he continued to command his soldiers in battle, routing the Tay Son forces and capturing over twenty war elephants. For this achievement, Nguyen Phuc Anh specially rewarded him with 500 quan in cash. These consecutive battlefield successes elevated Nguyen Duc Xuyen to one of the important military commanders of the Nguyen forces in the final stage of the war against Tay Son.
In the year Canh Than (1800), Nguyen Duc Xuyen was promoted to Tri tuong chinh Do thong che Than Sach, continuing to follow Nguyen Phuc Anh in the campaign to relieve the siege of Binh Dinh. When they reached Dien Khanh, upon receiving news that the Tay Son forces commanded by Vu Van Dung were advancing into Phu Yen with a large army, he proactively proposed temporarily withdrawing to Phan Ri to await the arrival of the navy before advancing. This proposal was approved. Subsequently, in coordination with Nguyen Van Thanh, he repeatedly defeated Tay Son forces in the Ky Thach and La Thai areas, helping to maintain the Nguyen army’s strategic position.
Throughout the campaign, Nguyen Duc Xuyen repeatedly offered cautious military assessments. When the court planned to divide the elephant troops among multiple units, he argued that dispersing the forces would create vulnerabilities for the Tay Son to exploit, but Nguyen Phuc Anh still decided to redeploy him to Cu Mong. In late 1800, faced with the stalemate at Binh Dinh, he continued to submit plans to temporarily suspend direct assaults and concentrate naval forces to attack Thuan Quang, thereby cutting off the Tay Son supply lines and forcing the enemy to lift the siege of Binh Dinh. This strategy demonstrated that he was not merely a frontline combat general but also possessed sharp strategic thinking.
Also in this year, Nguyen Duc Xuyen was appointed to the position of Quan co Thap tuong, achieving further merits by repelling the Tay Son army at Than Ve garrison and capturing over a hundred enemy soldiers. When Nguyen Phuc Anh was preparing to implement a plan to use fire attacks against the Tay Son navy, despite being ill, he analyzed the strengths and weaknesses of the generals and recommended assigning the task to Le Van Duyet instead of Tong Viet Phuoc. Nguyen Phuc Anh accepted this advice, and subsequently Le Van Duyet played a crucial role in the victory at Thi Nai.
In early 1801, after the Nguyen forces achieved a decisive victory at Thi Nai estuary, Nguyen Duc Xuyen and Nguyen Van Thanh continued to capture many Tay Son strongholds in the Binh Dinh region. When Nguyen Phuc Anh advanced north to Phu Xuan, he was ordered to remain behind to coordinate with Nguyen Van Thanh in holding the Binh Dinh front. Before departing, Nguyen Phuc Anh personally instructed him to assist Nguyen Van Thanh in mediating relations with other generals, and bestowed upon him a battle robe and an imperial cup of wine as a mark of special trust.
After Phu Xuan was recaptured, Nguyen Duc Xuyen continued to demonstrate caution in personnel matters. When some surrendered Tay Son generals were proposed for important positions, he submitted a memorial advising Nguyen Phuc Anh to be wary of their loyalty. Although not entirely agreeing with his assessment, Nguyen Phuc Anh still acknowledged this as a manifestation of loyalty and concern for state affairs.
In the year Nham Tuat (1802), during a battle at Ky Son, the Nguyen forces suffered a defeat, and the deputy general Nguyen Van Hue was killed in action. Nguyen Duc Xuyen proactively accepted responsibility and requested punishment, but Nguyen Phuc Anh did not reprimand him; instead, he encouraged him to continue working with the soldiers to complete the destruction of the Tay Son. By March 1802, after Binh Dinh citadel fell, Nguyen Duc Xuyen was recalled to the capital, bringing to a close many years of continuous campaigning and his significant contribution to Nguyen Phuc Anh’s ultimate victory in unifying the country.
Service under Gia Long
After defeating the Tay Son and unifying the country, in 1802 Nguyen Phuc Anh ascended the imperial throne, taking the reign name Gia Long, marking the beginning of the Nguyen dynasty. In the Northern campaign that same year, Nguyen Duc Xuyen continued to accompany the imperial escort and was assigned to govern Thanh Hoa as Doc tran, while also being granted the title Duke of a Commandery (Quan cong). Subsequently, he was summoned to Bac Thanh to command the Than Vu army, coordinating with Le Van Duyet to recruit soldiers in the five northern towns. These assignments demonstrate that Gia Long continued to trust him with important military responsibilities immediately after national unification.
In the early years of Gia Long’s reign, Nguyen Duc Xuyen successively held the positions of Chuong tuong chinh, Cai tao vu, and later Kham sai Chuong tuong quan, in charge of the elephant corps – an important branch of the Nguyen dynasty’s military. He frequently accompanied the king on tours of Bac Ha, participated in diplomatic activities, and always demonstrated an upright attitude in offering remonstrations. On one occasion, when he observed that Gia Long was spending considerable time on music, he and Nguyen Van Nhan submitted a memorial advising the king to pay more attention to state affairs. Although not entirely agreeing with their concerns, Gia Long still acknowledged Nguyen Duc Xuyen’s forthrightness and sense of responsibility.
During his official career, he also made a mistake when he unilaterally disposed of property belonging to a former Tay Son official. After the matter was brought to court, Nguyen Duc Xuyen proactively submitted a memorial accepting responsibility. Considering his many years of military service, Gia Long pardoned him but ordered the property returned to its original owner. This incident shows that Nguyen Duc Xuyen was a man willing to admit his errors, while also reflecting Gia Long’s approach to handling meritorious subjects with a combination of strictness and leniency.
In his later years, Nguyen Duc Xuyen continued to undertake many important court responsibilities. In 1815, he was assigned to participate in the burial ceremonies of Thua Thien Cao Hoang Hau. By 1819, although the country had become relatively stable, he still advocated that military preparedness should not be neglected. He proposed that the court mandate annual elephant corps drills in the first and seventh months at all localities to maintain the army’s combat readiness. This proposal was approved by Gia Long, reflecting the vision of a general who always valued strengthening national defense even in peacetime.
Service under Minh Mang
Under the reign of Minh Mang, Nguyen Duc Xuyen continued to be held in high regard. In 1820, he participated in the burial ceremony of King Gia Long with the position of Phu lien su; in 1821, he was assigned to oversee the construction of The Mieu, accompanied the king on a tour of Bac Ha, and served as an envoy to receive investiture decrees in diplomatic ceremonies.
Nguyen Duc Xuyen was known for his generosity and lavish spending, and at one point requested an advance on his salary. Minh Mang not only approved but also granted additional money and provisions, demonstrating special trust in this meritorious minister who had served Gia Long for many years.
In 1824, Nguyen Duc Xuyen fell seriously ill. Minh Mang repeatedly sent envoys to inquire about his health. Before passing away at the age of 66, he expressed regret that he had not yet fully repaid the court’s favors. Minh Mang deeply mourned his death, praising him as a loyal and courageous general who had devoted himself through both the Gia Long and Minh Mang reigns.
After his death, Nguyen Duc Xuyen was posthumously awarded the title of Thai pho, given the posthumous name Trung Dung, and accorded a state funeral with generous financial provisions for his funeral arrangements. In subsequent years, he continued to receive further posthumous honours, was worshipped at The Mieu and the Trung Hung Cong Than Temple, and was awarded noble titles such as Ta van Cong than, Huu quan Do thong phu chuong phu su, with his posthumous name changed to Hoan Dung and the title Duke of Khoai Chau Commandery (Khoai Chau Quan cong), recognizing his immense contributions to national unification and the establishment of the Nguyen dynasty.
Family
Duke Xuyen had 13 sons named Thien, Ho, Nhan, Huu, Phuoc, Hy, Ty, Ky, Nien, Loc, Dien, Nien, and Uy. He also had at least 2 daughters, mentioned in official historical records.
In the 16th year of Gia Long (1817), Duc Thien was granted an hereditary position as Kieu ky do uy. In the 3rd lunar month of the following year (1818), Thien married Princess An Thai, Ngoc Nga, daughter of King Gia Long, but not long after, the consort Thien passed away in the same year.
Duc Ho, Thien’s younger brother, was appointed Ve uy with the rank of Tong tam pham, and later inherited the title Khoai Chau Ba. Ho also married a princess, daughter of King Gia Long, namely Princess Nghia Hoa, Ngoc Nguyet, and was appointed Pho ma do uy. Duc Nhan served as an official up to Ve uy; Duc Huu excelled in literature and served as a civil official up to Vien ngoai lang of the Ministry of War.
One daughter of Duc Xuyen, named Nguyen Thi Ngan, born in 1797, entered the royal court to serve Gia Long in 1812. When the king was about to pass away, she was permitted to return home, and according to her wish, she remained chaste and did not remarry. King Minh Mang granted her 500 quan in cash and 500 phuong of rice.
The second daughter of Duc Xuyen was named Nguyen Thi Huyen, born in 1807, and was given in marriage as a concubine to King Thieu Tri when he was still the Truong Khanh Duke. When King Thieu Tri ascended the throne, Lady Huyen was gradually promoted to the position of Duc Tan in the Tam Giai rank, giving birth to Phu Le Princess Don Trinh and Phu Luong Duke Hong Dieu.
References
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (1997), Đại Nam liệt truyện, tập 1, Nxb Thuận Hóa.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (2006), Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo Dục.
- Nguyễn Quang Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Pháp
Nguyen Duc Xuyen (1759 – 1824)
Contexte familial
Nguyen Duc Xuyen était issu d’une famille ayant une tradition militaire. Ses ancêtres étaient originaires de la préfecture de Thua Thien et, après plusieurs migrations vers le Sud, s’étaient installés à Gia Dinh. Selon le généalogie familiale, la famille Nguyen de Xuyen comptait plusieurs personnes ayant servi la dynastie Le Trung Hung et s’étant illustrées par leurs faits d’armes, dont le général Nguyen Huu Lieu. À la génération de son grand-père, Nguyen Duc Triem, la famille quitta Thuan Hoa pour s’installer à Quy Nhon ; son père, Nguyen Duc Quang, continua ensuite vers Gia Dinh pour y établir sa vie.
À Gia Dinh, Nguyen Duc Quang servit dans l’armée du seigneur Nguyen, mais en raison de son âge avancé et de sa faiblesse, il quitta rapidement le service militaire. Néanmoins, la tradition du service militaire fut perpétuée par ses fils. La famille comptait trois fils : l’aîné, Nguyen Duc Thai, soutint Nguyen Phuc Anh et fut promu au poste de commandant impérial (Kham sai Cai co). Le plus jeune, Nguyen Duc Ngu (également appelé Nguyen Duc Thu), s’engagea d’abord dans l’armée Tay Son où il occupa le poste d’amiral (Do doc), mais se rallia plus tard à Nguyen Phuc Anh. Cet environnement familial, marqué par la tradition militaire et les bouleversements politiques de la fin du XVIIIe siècle, influença directement la carrière militaire de Nguyen Duc Xuyen.
Soutien au seigneur Nguyen
En 1780, il rejoignit Nguyen Phuc Anh, fut enrôlé dans la garde impériale (Cam ve) chargée de la protection du seigneur et occupa le poste de commandant de section (Doi truong). Durant les premières années de la guerre contre les Tay Son, Nguyen Duc Xuyen accompagna à plusieurs reprises Nguyen Phuc Anh dans ses déplacements. Lorsque les troupes Nguyen furent vaincues en 1783, il protégea, avec Nguyen Van Man, la famille du seigneur Nguyen. Après la bataille de l’île de Diep Thach, il dut s’échapper par voie terrestre. L’année suivante, il suivit de nouveau Nguyen Phuc Anh, qui revenait du Siam vers Gia Dinh, mais subit une nouvelle défaite et dut se replier sur Ha Tien. Durant cette période, de nombreuses anecdotes rapportent son dévouement envers Nguyen Phuc Anh, notamment le fait qu’il ait cherché de la nourriture pour le seigneur pendant leur exil.
Après le retour de Nguyen Phuc Anh au pays en 1787 pour reconstituer ses forces, Nguyen Duc Xuyen fut promu commandant de section (Cai doi), puis commandant de la garde intérieure de nuit (Cai doi noi Tuc truc), chargé à la fois des affaires militaires et de la gestion de certaines sources de revenus à Binh Thuan. Dès lors, il participa continuellement aux grandes campagnes contre les Tay Son et affirma progressivement ses capacités de commandement.
Lors des campagnes contre Quy Nhon en 1792-1793, Nguyen Duc Xuyen accomplit de nombreux exploits. Il participa au commandement de la flotte lors de la bataille de Thi Nai, puis, par la persuasion et la ruse, il sema le trouble parmi les défenseurs du poste de Kho Son, permettant aux troupes Nguyen de s’emparer rapidement de cette position stratégique. Pour ces mérites, il fut promu commandant de la garde de l’armée Hùng Vũ du corps Shen Ce (Ve uy ve Hung Vu quan Than Sach).
Les années suivantes, Nguyen Duc Xuyen continua d’être l’un des généraux principaux de Nguyen Phuc Anh. En 1795, il vainquit, avec Le Van Duyet, les troupes Tay Son au poste de Dao Lo. En 1796, il fut chargé d’escorter une mission diplomatique siamoise et d’organiser en même temps la répression des pirates de Do Ba qui sévissaient dans les eaux de Ha Tien – Phu Quoc. Par une tactique de surprise, il dispersa les pirates, captura de nombreux navires de guerre, fit plus de 80 prisonniers et saisit une grande quantité d’armes, contribuant à sécuriser la route maritime entre Gia Dinh et le Siam. Cette victoire dissuada également les pirates de mener des opérations ouvertes dans la région.
En 1798, Nguyen Duc Xuyen fut promu commandant adjoint du camp arrière (Pho thong Hau don). Lors de la campagne du siège de Quy Nhon en 1799, il fut également chargé du commandement des forces d’éléphants. Lors des combats au poste de Thap Cat, bien que touché au front par une balle, il continua à diriger ses soldats, dispersa les troupes Tay Son et captura plus de vingt éléphants de guerre. Pour cet exploit, Nguyen Phuc Anh le récompensa spécialement et lui accorda 500 sapèques. Ces succès successifs sur le champ de bataille firent de Nguyen Duc Xuyen l’un des généraux les plus importants des forces Nguyen dans la phase finale de la guerre contre les Tay Son.
En l’année Canh Than (1800), Nguyen Duc Xuyen fut promu commandant en chef des éléphants du corps Shen Ce (Tri tuong chinh Do thong che Than Sach) et continua à suivre Nguyen Phuc Anh dans la campagne de secours de Binh Dinh. Arrivé à Dien Khanh, apprenant que les troupes Tay Son commandées par Vu Van Dung avançaient en force sur Phu Yen, il proposa de replier temporairement ses troupes sur Phan Ri pour attendre la jonction avec la flotte avant d’attaquer. Sa proposition fut acceptée. Par la suite, en coordination avec Nguyen Van Thanh, il vainquit à plusieurs reprises les troupes Tay Son dans les secteurs de Ky Thach et La Thai, contribuant à maintenir la position des troupes Nguyen.
Au cours de la campagne, Nguyen Duc Xuyen fit preuve à plusieurs reprises d’une grande prudence dans ses jugements militaires. Lorsque la cour envisagea de répartir les forces d’éléphants entre plusieurs unités, il estima que cette dispersion créerait des failles dont les Tay Son pourraient profiter, mais Nguyen Phuc Anh décida tout de même de l’envoyer à Cu Mong. Fin 1800, face à la situation de stagnation à Binh Dinh, il présenta un plan visant à suspendre temporairement les attaques frontales, à concentrer les forces navales pour frapper dans la région de Thuan Quang, coupant ainsi les lignes d’approvisionnement des Tay Son et les forçant à lever le siège de Binh Dinh. Cette stratégie montra qu’il n’était pas seulement un général de combat, mais aussi un stratège avisé.
La même année, Nguyen Duc Xuyen fut nommé commandant de l’unité des dix éléphants (Quan co Thap tuong) et accomplit de nouveaux exploits en repoussant les Tay Son au poste de Than Ve et en capturant plus de cent soldats ennemis. Lorsque Nguyen Phuc Anh prépara son plan d’attaque par le feu contre la flotte Tay Son, bien que malade, il analysa les forces et faiblesses des généraux et proposa de confier la mission à Le Van Duyet plutôt qu’à Tong Viet Phuoc. Nguyen Phuc Anh suivit son avis, et Le Van Duyet contribua par la suite de manière décisive à la victoire de Thi Nai.
Au début de l’année 1801, après la victoire décisive des troupes Nguyen à l’embouchure de Thi Nai, Nguyen Duc Xuyen, avec Nguyen Van Thanh, continua à s’emparer de nombreux postes et retranchements des Tay Son dans la région de Binh Dinh. Lorsque Nguyen Phuc Anh marcha sur Phu Xuan, il reçut l’ordre de rester pour coordonner avec Nguyen Van Thanh la tenue du front de Binh Dinh. Avant de partir, Nguyen Phuc Anh lui recommanda de soutenir Nguyen Van Thanh dans la gestion des relations avec les généraux, et lui offrit un uniforme de combat et une coupe de vin impériale en signe de confiance particulière.
Après la prise de Phu Xuan, Nguyen Duc Xuyen continua à faire preuve de prudence dans l’emploi des hommes. Lorsque plusieurs généraux Tay Son se rendirent et furent proposés à des postes importants, il présenta un mémorial conseillant à Nguyen Phuc Anh de se méfier de leur loyauté. Bien qu’il n’ait pas partagé entièrement son avis, Nguyen Phuc Anh reconnut que cette position reflétait sa loyauté et son souci des affaires de l’État.
En l’année Nham Tuat (1802), lors d’une bataille à Ky Son, les troupes Nguyen subirent une défaite et le général adjoint Nguyen Van Hue trouva la mort. Nguyen Duc Xuyen prit spontanément ses responsabilités et demanda à être puni, mais Nguyen Phuc Anh ne le réprimanda pas ; il l’encouragea au contraire à continuer, avec les autres généraux, l’œuvre d’élimination des Tay Son. En mars 1802, après la prise de la citadelle de Binh Dinh, Nguyen Duc Xuyen fut rappelé à la capitale, mettant fin à de nombreuses années de campagnes continues et à sa contribution décisive à la victoire finale de Nguyen Phuc Anh dans l’unification du pays.
Carrière sous Gia Long
Après la défaite des Tay Son et l’unification du pays, en 1802, Nguyen Phuc Anh monta sur le trône impérial, prenant le nom d’ère Gia Long, inaugurant la dynastie Nguyen. Lors de la campagne vers le Nord la même année, Nguyen Duc Xuyen continua d’escorter l’empereur et fut chargé de la défense de Thanh Hoa en tant que gouverneur militaire (Doc tran), et reçut le titre de Duc de district (Quan cong). Il fut ensuite convoqué à Bac Thanh pour commander l’armée Than Vu et collaborer avec Le Van Duyet au recrutement de soldats dans les cinq provinces du Nord. Ces missions montrèrent que Gia Long continuait à lui confier des responsabilités militaires importantes après l’unification.
Au cours des premières années du règne de Gia Long, Nguyen Duc Xuyen occupa successivement les postes de commandant en chef des éléphants (Chuong tuong chinh), de chef des affaires administratives (Cai tao vu), puis de commissaire impérial commandant des éléphants (Kham sai Chuong tuong quan), responsable des forces d’éléphants – une arme importante de l’armée Nguyen. Il accompagna à plusieurs reprises l’empereur dans ses tournées dans le Nord, participa à des activités diplomatiques et fit toujours preuve de franchise dans ses remontrances. Un jour, voyant que Gia Long consacrait trop de temps à la musique, il présenta avec Nguyen Van Nhan un mémorial l’exhortant à accorder plus d’attention aux affaires de l’État. Bien qu’il ne partageât pas entièrement leurs inquiétudes, Gia Long reconnut leur franchise et leur sens des responsabilités.
Durant sa carrière, il commit également une erreur en traitant arbitrairement des biens d’un ancien fonctionnaire Tay Son. Après une plainte, Nguyen Duc Xuyen prit l’initiative de présenter un mémorial pour assumer ses responsabilités. Compte tenu de ses nombreuses années de services, Gia Long lui pardonna mais ordonna la restitution des biens à leur propriétaire. Cet incident montra que Nguyen Duc Xuyen était un homme capable de reconnaître ses torts, et refléta la manière à la fois stricte et indulgente dont Gia Long traitait ses ministres.
Dans ses dernières années, Nguyen Duc Xuyen continua à assumer d’importantes responsabilités à la cour. En 1815, il fut chargé de participer à la cérémonie d’inhumation de l’impératrice douairière Thua Thien Cao Hoang hau. En 1819, alors que le pays était relativement stable, il préconisa de ne pas négliger les affaires militaires. Il proposa que la cour ordonne chaque année aux localités d’organiser des exercices d’éléphants en janvier et en juillet pour maintenir la capacité de combat de l’armée. Cette proposition fut acceptée par Gia Long, reflétant la vision d’un général qui, même en temps de paix, attachait de l’importance au renforcement de la défense nationale.
Carrière sous Minh Mang
Sous le règne de Minh Mang, Nguyen Duc Xuyen continua à être tenu en haute estime. En 1820, il participa à la cérémonie d’inhumation de l’empereur Gia Long en tant que porteur du cercueil (Phu lien su) ; en 1821, il fut chargé de superviser la construction du temple The Mieu, accompagna l’empereur dans sa tournée dans le Nord et servit d’ambassadeur pour recevoir les décrets impériaux lors de cérémonies diplomatiques.
Nguyen Duc Xuyen était connu pour sa générosité et ses dépenses larges, et demanda un paiement anticipé de sa solde. Minh Mang non seulement accepta, mais lui accorda en plus de l’argent et des vivres, témoignant de la confiance particulière qu’il accordait à ce ministre qui avait servi Gia Long pendant de nombreuses années.
En 1824, Nguyen Duc Xuyen tomba gravement malade. Minh Mang envoya à plusieurs reprises des émissaires pour prendre de ses nouvelles. Avant de mourir, à l’âge de 66 ans, il exprima ses regrets de n’avoir pas eu le temps de pleinement rendre la gratitude due à la cour. Minh Mang fut profondément attristé et loua en lui un général loyal et courageux, dévoué sous les deux règnes de Gia Long et Minh Mang.
Après sa mort, Nguyen Duc Xuyen reçut à titre posthume le titre de Grand Précepteur (Thai phu), le nom posthume de Trung Dung (Loyal et Courageux), des funérailles nationales solennelles et de nombreuses largesses pour ses obsèques. Dans les années suivantes, il continua à être élevé en grade, honoré au temple The Mieu et au temple des Héros de la Restauration (Trung hung cong than), et reçut à titre posthume des titres prestigieux tels que « Ministre ayant aidé à la fondation de la dynastie » (Ta van cong than), « Grand commandant de l’armée de droite » (Huu quan Do thong phu chuong phu su), son nom posthume fut changé en Hoan Dung et il fut fait Duc du district de Khoai Chau (Khoai Chau Quan cong), en reconnaissance de ses immenses contributions à l’unification du pays et à la fondation de la dynastie Nguyen.
Famille
Le Duc de district Duc Xuyen eut 13 fils : Thien, Ho, Nhan, Huu, Phuoc, Hy, Ty, Ky, Nien, Loc, Dien, Nien, Uy. Il eut également au moins deux filles, mentionnées dans les chroniques officielles.
En 1817 (16e année de Gia Long), Duc Thien reçut par héritage le titre de commandant de cavalerie (Kieu ky do uy). En mars (calendrier lunaire) de l’année suivante (1818), Thien épousa la princesse An Thai, Ngoc Nga, fille de l’empereur Gia Long, mais le prince consort Thien mourut peu après, la même année.
Duc Ho, frère cadet de Thien, fut nommé commandant de la garde (Ve uy), au rang de troisième degré (Tong tam pham), puis hérita du titre de comte de Khoai Chau (Khoai Chau ba). Ho épousa également une princesse, fille de l’empereur Gia Long, la princesse Nghia Hoa, Ngoc Nguyet, et fut nommé prince consort (Pho ma do uy). Duc Nhan devint commandant de la garde (Ve uy) ; Duc Huu, lettré, devint sous-secrétaire d’État au ministère de la Guerre (Vien ngoai lang bo Binh).
L’une des filles de Duc Xuyen, nommée Nguyen Thi Ngan, née en 1797, entra au service du palais de Gia Long en 1812. À la mort de l’empereur, elle fut renvoyée chez elle, mais resta fidèle à sa mémoire et ne se remaria pas. L’empereur Minh Mang lui accorda 500 sapèques et 500 mesures de riz.
La seconde fille de Duc Xuyen, nommée Nguyen Thi Huyen, née en 1807, fut donnée comme concubine à l’empereur Thieu Tri alors qu’il était encore le prince Truong Khanh. Lorsque l’empereur Thieu Tri monta sur le trône, Dame Huyen fut promue au rang de concubine de troisième rang (Tam giai Duc tan) et donna naissance à la princesse Phu Le, Don Trinh, et au prince Phu Luong, Hong Dieu.
References bibliographiques
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (1997), Đại Nam liệt truyện, tập 1, Nxb Thuận Hóa.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (2006), Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo Dục.
- Nguyễn Quang Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Trung
阮德川（1759—1824）
身世
阮德川出身于一个具有军事传统的家庭。其祖先原籍承天府，后多次南迁，最终定居于嘉定。据家谱记载，他的阮氏家族曾有众多成员服务于中兴黎朝，并立有战功，其中以将领阮有辽最为典型。至其祖父阮德添一代，家族自顺化迁居归仁；其后其父阮德广又继续迁至嘉定立业。
在嘉定，阮德广曾从军追随阮主，但因年迈体弱，早早就离开了军队。然而，从军的传统仍由其诸子继承。家中有三子，长兄阮德泰追随阮福映，官至钦差该奇。幼弟阮德语（又名阮德秋）起初投靠西山，官至都督，但后来归顺阮福映。这种具有军事传统、又身处十八世纪末政治动荡的家庭环境，对阮德川的从军之路产生了直接影响。
扶助阮主
1780年，阮德川追随阮福映，被选入禁卫队保卫阮主，担任队长之职。在与西山作战的最初几年里，阮德川多次随驾护卫阮福映。当阮军于1783年战败时，他与阮文敏一起保护阮主的家眷。在叠石岛交战后，他被迫由陆路脱身。次年，他继续随阮福映自暹罗返回嘉定，但再次失败，不得不退至河仙。在此期间，有许多关于他对阮福映尽心竭力的轶事，其中最典型的是在流亡途中为主公寻找粮食之事。
阮福映于1787年回国重建力量后，阮德川被升任为队长，后又担任内宿直队长，兼管军事及平顺一带部分税源之事务。自此，他不断参与抗西山的大规模战役，并逐渐确立了其指挥才能。
在1792至1793年攻打归仁的战役中，阮德川屡立战功。他参与了施耐海战中的水军指挥，之后通过说服和计谋，使库山屯的守军发生动摇，为阮军迅速占领这一重要据点创造了条件。凭此战功，他被升任为雄武军神策卫尉。
此后数年，阮德川继续作为阮福映的主力将领之一。1795年，他与黎文悦在岛炉屯击败西山军。1796年，他被委派护送暹罗使团，同时组织清剿在河仙—富国岛海域活动的杜婆海盗。他采用奇袭战术，击溃了海盗，缴获多艘战船，俘获八十余人及大量武器，为保障嘉定与暹罗之间的航道安全作出了贡献。此战之后，该地区的海盗亦不敢再公开活动。
1798年，阮德川被升任为后营副统。在1799年围攻归仁的战役中，他兼任象兵指挥。在塔吉屯交战时，虽额头中弹，他仍继续指挥军士作战，击溃西山军，缴获战象二十余头。凭此战功，阮福映特加奖赏，赐钱五百贯。他在战场上接连不断的功绩，使阮德川成为阮军在抗西山后期的重要武将之一。
庚申年（1800年），阮德川被升任为知象政神策都统制，继续随阮福映参加平定解围之役。抵达延庆时，得知西山军由武文勇率领大军进入富安，他主动建议暂退至潘里，待水军会合后再行进攻。此建议被采纳。此后，他与阮文诚配合，多次在棋石和罗泰地区击败西山军，为阮军稳固阵线作出了贡献。
在战役过程中，阮德川多次提出谨慎的军事判断。当朝廷拟将象兵分拨各路军时，他认为分散兵力会让西山军有机可乘，但阮福映仍决定将他调往俱蒙。1800年底，面对平定战事的胶着态势，他继续上呈计划，建议暂缓正面进攻，集中水军出击顺广，以切断西山军的补给线，从而迫使对方自行解除对平定的包围。此策略显示他不仅是一位冲锋陷阵的武将，亦具有相当敏锐的战略思维。
同年，阮德川受任管奇十象，在神卫屯击退西山军，俘敌百余人，再立新功。当阮福映准备实施火攻西山水军的计划时，虽正患病，他仍分析了诸将的优缺点，建议以黎文悦代替宋曰福执行任务。阮福映接受此议，其后黎文悦为施耐之战的胜利作出了重要贡献。
1801年初，阮军在施耐海口取得决定性胜利后，阮德川与阮文诚继续攻占平定地区多处西山军屯垒。当阮福映进军富春时，他奉命留守，与阮文诚协同镇守平定战线。临行前，阮福映还嘱咐他协助阮文诚协调与诸将的关系，并赐予战袍和御酒，以示特别信任。
富春收复后，阮德川在用人之事上继续表现出谨慎态度。面对一些西山投降将领被建议重用的情形，他上疏劝阮福映应提防他们的忠诚。虽然阮福映并未完全认同他的判断，但仍称此举为尽忠与忧国之表现。
壬戌年（1802年），在奇山的一场交战中，阮军失利，副将阮文辉阵亡。阮德川主动承担责任，请求治罪，但阮福映并未责罚，而是勉励他继续与众将士完成消灭西山之业。至1802年三月，平定城被攻下后，阮德川被召还京，结束了他多年连续征战、为阮福映最终统一大业作出重要贡献的时期。
嘉隆朝为官
消灭西山、统一全国后，1802年阮福映登基称帝，建元嘉隆，开创阮朝。在同年北征的战役中，阮德川继续随驾护卫，并被委任为督镇镇守清化，同时封郡公爵位。此后，他被召至北城指挥神武军，与黎文悦一同在北五镇招募兵员。这些任务表明，在国家统一后，阮德川继续得到嘉隆帝的信任，被委以军事重任。
在嘉隆初年，阮德川先后担任掌象政、该曹务，后任钦差掌象军，负责象兵——阮朝军队中的一支重要兵种。他多次随驾巡幸北河，参与外交往来，并始终表现出敢于直谏的态度。有一次，见嘉隆帝沉迷于音乐，他与阮文仁上疏劝谏，希望皇帝更专注于朝政。尽管嘉隆并未完全认同其忧虑，但仍对阮德川的直率和责任心予以肯定。
在为官期间，他也曾犯过一次失误，即擅自处置了一位西山旧臣的财产。此事被告发后，阮德川主动上疏认罪。嘉隆帝念其多年征战之功，免其罪责，但仍下令将财产归还原主。此事显示阮德川敢于承认错误，同时也反映出嘉隆帝对功臣既严明又宽容的处事方式。
在晚年，阮德川仍继续承担朝中多项重要任务。1815年，他被委派参与承天高皇后安葬之礼。至1819年，国家虽已相对稳定，他仍主张不可松懈军事。他建议朝廷规定各地方每年于正月和七月组织象兵操练，以维持军队战斗力。此建议获嘉隆批准，体现了一位将军即使身处和平时期仍重视国防建设的远见。
明命朝为官
在明命朝，阮德川继续受到重用。1820年，他以扶榇使之职参与嘉隆帝安葬之礼；1821年被委派监修世庙，随帝巡幸北河，并作为使臣在邦交礼仪中接受敕封。
阮德川生性豪爽，开支较大，因此曾请求预支俸禄。明命帝不仅批准，还额外赐予钱粮，显示了对这位多年辅佐嘉隆的功臣的特别信任。
1824年，阮德川身患重病。明命帝多次派人探望。他在六十六岁去世前，表达了未能尽报朝廷之恩的遗憾。明命帝深为哀悼，称赞他为历事嘉隆、明命两朝的忠勇尽瘁之将。
阮德川去世后，被追赠太傅，赐谥忠勇，按国丧之礼隆重办理，并赐大量钱财以办后事。此后数年，他继续获得加封，配享世庙及中兴功臣庙，并被追赠佐运功臣、右军都统府掌府事等衔，改谥为焕勇，封爵快州郡公，以表彰他在国家统一和阮朝建设中的巨大贡献。
家庭
郡公德川有十三子：善、护、仁、祐、福、希、司、奇、年、禄、殿、年、威。他至少还有二女，正史中有所提及。
嘉隆十六年（1817年），德善受荫授为骁骑都尉。次年（1818年）三月，德善娶嘉隆帝之女安泰公主玉娥，但不久后驸马德善便于当年去世。
德护，为德善之弟，受封卫尉，秩从三品，后袭封快州伯。德护亦娶嘉隆帝之女义和公主玉月，被封为驸马都尉。德仁官至卫尉；德祐擅长文学，官至兵部员外郎。
德川有一女，名阮氏彦，生于1797年，于1812年入宫侍奉嘉隆帝，至皇帝临终前被遣送回家。阮氏彦仍守节未再嫁，明命帝赐钱五百贯、米五百方。
德川次女名阮氏喧，生于1807年，嫁与绍治帝尚为长庆公时为妾。绍治帝登基后，阮氏喧累封至三阶德嫔，生富丽公主敦贞及富良公洪饶。
参考资料
- Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (1997), Đại Nam liệt truyện, tập 1, Nxb Thuận Hóa.
- Quốc sử quán triều Nguyễn, (2006), Đại Nam thực lục, tập 1, Nxb Giáo Dục.
- Nguyễn Quang Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
