Khái quát
Nguyễn Khắc Viện sinh ngày 5/2/1913 tại Hương Sơn (Hà Tĩnh), là con trai của Hoàng giáp Nguyễn Khắc Niêm – phủ doãn Thừa Thiên. Dù làm quan trong triều Nguyễn, nhưng cụ Niêm không lấy đó làm vui mà thường giao thiệp với những chí sĩ yêu nước như Lê Huân, Phan Bội Châu… và giáo dục cho con tinh thần của “Tứ tôn châm”:
Tôn trọng nòi giống, ắt đại hoà hợp; tôn trọng bổng lộc, ắt đại nguy nan; tôn trọng tài năng ắt đại phồn thịnh; tôn trọng xiểm nịnh, ắt đại suy vong.
Tuổi trẻ
Nắng mơn trớn. Gió thổi nhẹ. Sóng vỗ ì oạp vào boong tàu. Chàng thanh niên gầy gò đứng khoanh tay, dáng đăm chiêu, nhìn theo bóng người cha đang xa khuất dần… Chiếc tàu chậm rãi ròi bến Nhà Rồng, lướt sóng ra khơi. Chàng nhớ lại lời dặn ân cần của cha trước lúc chia tay:
Con muốn học gì thì học, đừng học làm quan như thầy là được”. Bây giờ, con đã trưởng thành rồi. Thầy chỉ muốn dặn rằng…
Nói đến đây, người cha ngập ngừng, im lặng. Tiếng còi tàu rúc lên… Ông ân cần đặt tay trên vai con rồi nói:
Thôi, những điều muốn dặn dò con thì thầy đã ghi cả trong thư nầy. Con giữ lấy. Chỉ khi nào tàu ra ngoài biển khơi thì con hãy mở ra xem. Thầy chúc con thượng lộ bình an…
Đứng trên boong tàu, chàng thanh niên nhìn theo bóng cha đang xa khuất dần… Trong thư viết những gì mà cha dặn như vậy? Chàng rụt rè bóc lá thư. Trên trang giấy trắng, người cha viết bài thơ bằng chữ Hán, nét mực còn tươi rói. Chàng cúi xuống đọc (tạm dịch):
Hà Thành đèn sách chửa đủ năm,
Đi xa con hãy nhớ mẫu thân.
Mưa Á, gió Âu có mới cũ,
Mai: Nam, tuyết: Bắc- dặm xa gần
Tạo hóa phô bày muôn cảnh đẹp,
Đất khách gắng lo học chuyên cần.
Tiệc thọ năm nay bao hoan hỉ,
Sinh khí tươi màu ngọn gió xuân.
Lật qua trang sau, là nét chữ Quốc ngữ chỉ viết vỏn vẹn một câu: “Thầy chắc chắn con sẽ học hành đầy đủ, không cần dặn gì thêm, chỉ mong con không lấy vợ đầm”. Bất giác, chàng bật lên tiếng cười, thương cha quá, năm nay chàng chỉ mới 24 tuổi thôi mà, công danh sự nghiệp chưa có gì thì nào dám nghĩ đến chuyện vợ con! Chàng thanh niên đọc thư cha trên chuyến tàu từ Sài Gòn cặp bến Marseille năm 1937, sau này sẽ là nhà văn hoá Nguyễn Khắc Viện – một bác sĩ nổi tiếng trong y giới nước nhà.
Trong thời gian ra Hà Nội học trường Bưởi, Nguyễn Khắc Viện nổi tiếng là người học giỏi và được bạn bè kháo nhau về chủ trương “thật như đùa” của ông trong thời gian học là “ngứa không gãi, nóng không quạt, bẩn không… tắm!”. Sau ba năm học Đại học Y khoa Hà Nội, ông là một trong ba người được sang Pháp học tiếp – vì lúc này trường Y Hà Nội cùng hệ thống với trường Y Paris. Động cơ nào đã thúc đẩy ông lo học, sau này, ông viết:
Ngày tôi học đại học Hà Nội, có lần về quê, một bà cô hỏi cháu ở ngoài ấy ăn tiêu hết bao nhiêu. Tôi trả lời là 20 đồng bạc. Bà thốt lên: Cả nhà cô 5-6 người ở quê ăn cũng đủ. Cả tỉnh Hà Tĩnh thời ấy cùng lứa chỉ một mình tôi được lên đại học. Rồi tôi qua Pháp, ăn tiêu mỗi tháng bằng 20-30 người ở nhà. Nợ dân, nợ nước, nợ nhà nặng quá, phải tìm cách trả…. Tôi lao vào hoạt động chính trị rồi từ quan điểm tu, tề, trị, bình tiến lên theo chủ nghĩa Mác. Theo con đường ấy, tôi thấy trả được nợ với thầy tôi, với làng nước.
Lúc sang Pháp, được đi bằng vé hạng 3, nhưng lên tàu ông đổi xuống hạng 4 – dù nằm lẫn trong đám hành khách nghèo, nhưng được cái thú là tha hồ ngắm… trăng sao, trời biển! Và quan trọng nhất là dôi ra một ít tiền mà sau khi sang Pháp ông đã mua được chiếc xe đạp để đi học. Dù là con nhà quan, nhưng cụ Nguyễn Khắc Niêm có hai vợ, sinh được 14 người con nên chi tiêu trong gia đình cũng đạm bạc. Sự đạm bạc này sẽ giúp cho ông trong những ngày du học thiếu thốn. Sau này, ông nhớ lại:
Năm 1939, đại chiến bùng nổ, chúng tôi, lưu học sinh ở Pháp không nhận được tiền nhà gửi sang nữa. Chỉ có hai cách: một là cố gắng tìm việc làm, tự lo lấy; hai là cúi đầu lên Bộ Thuộc địa xin trợ cấp, muốn tránh nhục phải sống giản dị, chịu khó đi tìm việc làm nuôi thân. Lúc này tôi mới thấy cuộc sống đạm bạc của gia đình đã giúp tôi lựa chọn con đường sống.
Học tập và hoạt động tại Pháp
Sang đến nơi, ở trong cư xá sinh viên, ông đã gặp những bạn bè mà sau này đều là những người nổi tiếng như Ngụy Như Kontum, Nguyễn Mạnh Tường, Phạm Quang Lễ (sau này được Bác Hồ đổi tên Trần Đại Nghĩa) v.v… Sau này, ông nhớ lại:
Về chuyện học hành thì qua năm 1939, tôi chuẩn bị thi “nội trú” thì chiến tranh thế giới thứ hai nổ ra, kỳ thi bãi bỏ, nhưng vì kết quả học tập trước đây khá tốt, nên họ cử tôi vào làm nội trú. Khi Đức chuẩn bị tiến công vào Paris, chúng tôi tản cư về phía Nam bằng xe đạp với ba lô trên vai. Đi cùng nhóm có anh Hoàng Xuân Nhị và Phạm Quang Lễ. Đi đến bờ sông Loire, cách Paris chừng 120km chúng tôi bảo nhau: “Quân Đức chưa tới đâu! Nghỉ ngơi tắm mát cái đã!”. Tôi vì lười dựng lều, trải nệm ra dưới gầm cầu, nằm nghe anh Hoàng Xuân Nhị ngâm Kiểu và Chinh phụ ngâm. Mờ sáng hôm sau, máy bay Đức đến ném bom vào cầu, chạy không kịp, may mà không chết! Hiểu biết về quân sự của chúng tôi hồi đó “cao siêu” như vậy đó! Chiến tranh hiện đại mà lại chọn trọng điểm giao thông, chui vào cầu ngủ để hứng bom. Thế mà về sau, anh Trần Đại Nghĩa lại trở nên một nhà sáng chế vũ khí có công lớn đối với dân tộc.
Cuộc chiến với bệnh lao và con đường đến với dưỡng sinh
Cho đến đầu năm 1942, lúc tôi trở lại làm việc ở một bệnh viện gần ngoại ô Paris thì bị bệnh lao. Hồi đó chưa có thuốc chữa như hiện nay, bệnh kéo dài trong gần chục năm, tôi phải lên bàn mổ bảy lần, cắt hẳn lá phổi bên phải, 1/3 lá phổi bên trái và 8 xương sườn. Vì sức yếu, mỗi lần chỉ cắt hai cái, đợi hai tháng sau mổ ra cắt tiếp 2 cái khác, nhiều lần tưởng nguy hiểm đến tính mạng. Trong những năm nằm viện, tôi đã có dịp đọc rất nhiều sách, trong đó có sách triết học của Trung Quốc và Ấn Độ. Là người bị giảm nghiêm trọng về sức thở, tôi đặc biệt chú ý đến phần Yoga – Trung Quốc gọi là khí công, trong đó yếu tố rất quan trọng là biết thở cho đúng phương pháp. Tôi đã tìm ra con đường sống cho mình từ đây”.
Qua lời kể lại của chính ông, ta thấy hiện lên chân dung của một con người giàu nghị lực. Tại Viện điều dưỡng Saint Hilaire du Touvet ở Grenoble, ông gia nhập Đảng Cộng Sản Pháp và đấu tranh chống lại bệnh tật bằng cách tập dưỡng sinh, học chữ Hán – để bổ sung cho vốn ngoại ngữ tiếng Pháp, Anh, Đức của mình. Trên trang vở học trò, đóng thành tập dày 120 trang, ông chia thành hai phần bằng nhau. Một nửa ghi tiếng Bạch Thoại (tiếng Trung Quốc hiện đại) và nửa bên kia thì ghi chữ Hán. Ghi từ cách phát âm, mẫu câu hội thoại, mẫu thư từ, các quy tắc ngữ pháp v.v… Ông chuyên cần học từng từ, cho đến lúc có thể dùng bút lông chép lại bằng toàn bộ tác phẩm Chinh phụ ngâm của Đặng Trầân Côn hoặc toàn bộ tập Thiên văn tự v.v… Với kiến thức uyên thâm của hai nền văn hoá Đông – Tây, do đó, không phải ngẫu nhiên mà về sau thiên hạ gọi ông một cách tôn kính là “kẻ sĩ hiện đại”; “sĩ phu thời đại” hoặc “ông đồ Nghệ giỏi chữ Tây” Thời thế lúc bấy giờ có nhiều xáo động, không thể yên tâm nằm dưỡng bệnh, ông xin ròi Viện điều dưỡng. Ông Viện trưởng tròn mắt kinh ngạc:
Anh điên rồi hay sao? Hay anh muốn tự sát? Anh còn một phần ba lá phổi, không đợi bệnh lao tái phát, mùa đông Paris với vài lần viêm phế quản đủ giết anh!
Nhưng ông vẫn bỏ ngoài tai lời can ngăn ấy vì đã nắm được phương pháp dưỡng sinh. Không còn cách nào khác, ông Viện trưởng nói chậm rãi:
Cầu Chúa phù hộ cho anh.
Hoạt động chính trị và trở về nước
Sau khi rời Grenoble, trở về Paris, Nguyễn Khắc Viện tiếp tục lao vào hoạt động trong phong trào công nhân Việt Kiều. Sau này, ông kể:
Bản thân tôi, nhờ tiếp xúc với phong trào đấu tranh này mà những học thuyết, kiến thức thu lượm qua sách vở trong mấy năm nằm bệnh viện sớm được “tiêu hoá” thành ý thức cách mạng. Nếu không, có lẽ cũng như nhiều anh em khác, kiếm được nghề chuyên môn rồi lo chuyện vợ con, kiếm chỗ làm ăn.
Lúc phái đoàn nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (VNDCCH) đang họp tại Genève, sau chiến thắng Điện Biên Phủ, ông đã dựa vào Đảng Cộng Sản Pháp để vượt biên sang Thuî Sĩ báo cáo tình hình ở Pháp với phái đoàn. Đến năm 1956, Hội Liên hiệp Việt Kiều được thành lập, ra hoạt động công khai, thì ông được cử làm Tổng thư ký. Qua năm 1962, Pháp công nhận chính phủ nước VNDCCH có đại diện chính thức tại Paris, do Mai Văn Bộ làm đại sứ thì Nguyễn Khắc Viện bị chính quyền Pháp trục xuất. Sau 26 năm ở Pháp, ngày 24/7/1963, ông trở về nước. Sức khoẻ của ông khiến nhiều người lo ngại, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch thành thật khuyên:
Ông đừng về. Ở Hà Nội, khí hậu, ăn uống, họp hành liên miên như thế thì chắc ông chết sớm.
Còn bác sĩ Hồ Đắc Di khi nhìn bệnh án “còn lại một khối xơ phổi rất lớn, dung tích thở 1 lít 300, một dung tích rất nhỏ so với tầm vóc con người (1,70m)”; các bác sĩ Pháp để ở hồ sơ: “thiếu thở trầm trọng” thì thẳng thắng phát biểu:
Tôi rất e ngại, không biết với bệnh tình như vậy, anh Viện còn khả năng làm việc, khả năng chịu được khí hậu và hoàn cảnh sinh hoạt trong nước không?
Vậy mà trái với suy nghĩ của nhiều người, không những sống được mà bác sĩ Nguyễn Khắc Viện còn lao động một cách miệt mài, tích cực khiến ai cũng khâm phục! Khi về Hà Nội, ông được cử làm Ủy viên ban đối ngoại, trực tiếp làm công tác tuyên truyền quốc tế, ông sáng lập và làm Tổng biên tập báo Le Courrier du Vietnam và tạp chí Etudes Vietnamiennes; sau này thành lập Nhà xuất bản Ngoại Văn ông cũng kiêm giám đốc. Ngoài những công việc quản lý, ông còn là cây bút nổi tiếng. Bên cạnh những bài báo viết bằng tiếng Anh, Pháp…, ông còn biên soạn nhiều tác phẩm bằng tiếng Pháp. Về lịch sử có những quyển như Lịch sử Miền Nam, Kinh nghiệm Việt Nam, Thông sử Việt Nam… Về văn học có Tuyển tập văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XX… Đặc biệt bản dịch Truyện Kiều của ông đã được dư luận trong và ngoài nước đánh giá rất cao.
Về y học có thể kể đến Võ dưỡng sinh, Từ sinh lý đến dưỡng sinh, Cơ thể con người động và tĩnh, Từ điển tâm lý v.v… Với những đóng góp của ông, Chủ tịch Nước Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam tặng thưởng Huân chương Độc lập hạng Nhất (1997). Còn Viện Hàn lâm khoa học Pháp năm 1991 quyết định tặng ông một giải thưởng lớn dành cho người nước ngoài đã sử dụng tích cực có hiệu quả tiếng Pháp (Grand prix de la Francophonie), trị giá 400.000 franc, tương đương 80.000 USD.
Quan niệm học tập
Nếu trong nghiên cứu học thuật, ông bảo “Kinh nghiệm lớn nhất của tôi là luôn luôn “nạp điện” (tức học tập) để bao giờ cũng có “nguồn điện năng” (tức kiến thức) đầy ắp trong người. Có kiến thức dồi dào mới nhìn rõ sự đời trên mọi góc cạnh để chắt lọc xem nên viết cái gì, viết cho ai đọc, viết để đưa xã hội đến đâu” – thì trong việc rèn luyện sức khoẻ đâu là “bí quyết” của ông? – Trước hết phải khẳng định, bác sĩ Nguyễn Khắc Viện vượt qua cái tuổi “cổ lai hy” không phải nhờ thuốc men – mà bằng chính tự tìm cho mình một phương pháp tập luyện tích cực. Với phương pháp này, bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng – nguyên Bộ trưởng Bộ Y tế – tán thành và cho phổ biến rộng rãi nhiều bệnh viện – miền Bắc áp dụng.
Ông nói:
Quan niệm của tôi là nắm những nguyên tắc cơ bản và dựa trên sinh lý học hiện đại để xây dựng phương pháp tập luyện mà mọi người đều có thể áp dụng nhằm nâng cao sức khoẻ, chứ không nhằm đạt những kỷ lục và “phép lạ” mà chỉ một số ít người mới có khả năng đạt được. Nói tóm tắt thì có ba khâu tập: thở, vận động, tập trung ý, liên quan đến hoạt động của ba bộ phận chủ yếu của cơ thể là nội tạng, cơ bắp, thần kinh…;
và
Tôi tập luyện theo kiểu Ấn Độ, kiểu thiền nhưng cũng không chấp nhận lối sống xuất thế. Còn phần Yoga tôi cũng tránh việc “Tổ ẩn hành quái”, tránh tin phù phép, chỉ giữ phần dưỡng sinh, nâng cao sức khoẻ, giúp con người giữ bình tĩnh, đỡ mỏi mệt.
Về động tác thở, ông quan niệm:
Sự điều chỉnh các nội tạng thường là tự phát, nằm ngoài ý muốn của ta. Ta không thể trực tiếp điều khiển cho tim đập nhanh hay chậm, dạ dày co bóp hay không, mạch máu thắt hay nở; tất cả những biến động ấy do thần kinh chỉ đạo, nhưng đều thoát khỏi ý muốn của ta. Trong tất cả họat động nội tạng, chỉ có thở là vừa tự phát, vừa có thể tùy ý, không để ý đến thì vận động thở tự phát, tùy theo kích động thần kinh mà diễn ra nhanh hay chậm, với nhịp độ đều đặn hay rối loạn. Nhưng nếu ta chú ý điều khiển, ta có thể thở nhanh hay chậm, nông hay sâu, đều hay không.
Từ đó, ông chủ trương động tác thở thực hiện với hệ thống cơ bắp, chủ yếu là cơ hoành phối hợp với các cơ bụng, các cơ gắn vào sườn. Lúc cơ hoành hạ xuống, các nội tạng trong bụng bị dồn xuống, bụng phình lên; lúc ấy không khí bị hút vào, vì vậy phình bụng thở vào. Lúc cơ hoành nâng lên, không khí bị đẩy ra, các nội tạng trong bụng bị kéo theo, bụng thót lại, vì vậy thót bụng thở ra. Như vậy muốn tập thở, trước hết phải tập động tác cơ bản là: thót bụng cho cơ hoành nâng lên để thở ra, và phình bụng cho cơ hoành hạ xuống để thở vào. Tóm lại, thót bụng thở ra hết sức, lúc thở vào cứ để bụng tự nhiên phình ra là đủ. Nếu tập được chừng ấy, cũng đã giúp cho sức khoẻ tốt lên nhiều. Động tác thở này kết hợp với vận dụng hơi thở, tức là cần đưa oxy thật nhiều vào, đưa hiệu suất thở đến tối đa. Muốn vậy phải đẩy vận động các cơ hô hấp đến mức tối đa, cơ hoành phải nâng lên đến mức cao nhất, hạ đến mức thấp nhất.
Sau khi nắm được những nguyên tắc trên thì sau đây là trình tự tập thở:
Ngồi ghế, thả lỏng hai tay, không nhúc nhích hai vai. Nghĩ rằng mình đang cầm một bát cháo nóng, thổi nhè nhẹ qua miệng cho cháo nguội dần, thổi rất chậm, thót bụng để thổi ra. Khi bụng thót hết, ngưng thổi, cho bụng phình lại nhẹ nhàng để thở vào. Bụng phình lên hết, ngừng lại một tí rồi nghỉ.
Động tác thót bụng, phình bụng làm quen rồi, không cần cho không khí qua miệng nữa. Sau đó chỉ cho qua mũi, ra vào đều qua mũi.
Tập thở như vậy trong các tư thế: nằm ngửa (hai chân gấp), nằm sấp, nằm nghiêng một bên, bò bốn chân, quỳ gấp lưng đứng thông tay phía trước…
Cho bụng thót vào phình ra thật nhanh.
Thót bụng đến cùng, xong dùng các cơ sườn kéo lồng ngực lên nhưng không cho không khí vào phổi. Bụng thót tới mức tối đa.
Nhờ một người lấy nắm tay thành quả đấm ấn mạnh vào bụng, giữ mạnh không cho tay người kia ấn sâu vào bụng: như vậy là tập thở nén.
Co rút cơ bụng bên phải rồi bên trái, thành một động tác xoắn bụng.
Ngoài những động tác thở như trên, bác sĩ Nguyễn Khắc Viện còn hướng dẫn tập vận động, tập tĩnh, thư giãn v.v… Để dễ nhớ, dễ phổ biến cách tập thở, ông đã đặt những câu về nôm na:
Thót bụng thở ra
Phình bụng thở vào
Hai vai bất động
Chân tay thả lỏng
Êm, chậm, sâu, đều
Bình thường qua mũi
Khi gấp qua mồm
Đứng ngồi hay nằm
Ở đâu cũng được
Lúc nào cũng được
Và ông còn nâng lên thành võ dưỡng sinh. Không những thế, ông còn cộng tác với nhà giáo Đỗ Chỉ cải tiến môn đá cầu ngày xưa để trở thành phương pháp trị bệnh – Đại hội thể thao toàn quốc lần thứ XI (9/1990), Bộ trưởng VHTTTT đã trao cho ông bằng khen vì “vì đã có nhiều công lao trong việc khôi phục và phát triển môn đá cầu”.
Theo ông:
Đá cầu là một môn thể thao vận động được cả toàn thân, lúc tiến lúc lui, lúc đá bằng chân, lúc đỡ bằng đầu gối, bằng vai, bằng ngực, lúc vít cầu bằng chân, bằng đầu, lúc móc cầu phía sau, bên trái, bên phải… Quả cầu làm không tốn kém, diện tích sân chỉ cần độ khoảng 9m² là có thể chơi được;
và
Thanh thiếu niên ta hiện nay rất thiếu chỗ và phương tiện để chơi. Học xong, lao động xong rồi phải có chơi, có chơi hằng ngày mới rèn luyện tốt sức khoẻ. Mỗi ngày đá cầu khoảng từ 15 đến 30 phút, đôi chân có thể đi bộ hàng mấy chục kilômét không sợ mỏi.
Hiện nay, môn đá cầu mới của bác sĩ Nguyễn Khắc Viện đã được đưa vào chương trình thi đấu chính thức của Hội khoẻ Phù Đổng và thi đấu quốc tế. Do đó, Tổng cục Thể dục thể thao tặng ông Huy chương vì sự nghiệp thể dục thể thao là vậy.
Cuối đời
Có thể nói, suốt cả đời mình, ngoài hoạt động chính trị, văn hoá… bác sĩ Nguyễn Khắc Viện không ngừng quan tâm đến việc cải thiện sức khoẻ cho người khác. Sau khi nghỉ hưu, ông cùng một số đồng nghiệp khác thành lập Trung tâm nghiên cứu trẻ em (T-N) được Bộ Khoa học công nghệ và Môi trường công nhận từ ngày 22/4/1989. Trung tâm này – như bác sĩ Nguyễn Khắc Viện nói đùa dí dỏm thì nó ra đời trong “bốn không”: không có trụ sở, không có biên chế, không được cấp kinh phí, không được kinh doanh – nhưng chỉ sau một thời gian hoạt động thì đã biên soạn, dịch rất nhiều sách nghiên cứu về tâm ý và tâm bệnh lý trẻ em như Từ điển tâm lý, Nỗi khổ của con em, Lòng con trẻ, Tuổi mầm non, Chỉ số phát triển sinh lý và tâm lý trẻ em từ 0 đến 3 tuổi, Phát triển tâm lý trong năm đầu, Sinh lý thần kinh v.v…
Đặc biệt quyển Từ điển tâm lý do bác sĩ Nguyễn Khắc Viện chủ biên là quyển sách đầu tiên bằng tiếng Việt nghiên cứu về vấn đề này. Đặc biệt từ năm 1994, sau hai năm nghiên cứu thành công đề tài: “Bước đầu nhận dạng và phân loại những biểu hiện tâm bệnh lý thường gặp ở trẻ em trong giai đoạn hiện nay” của N-T đã được liên Bộ Giáo dục và đào tạo – Y tế công nhận và bước đầu sử dụng như tài liệu giáo khoa trong một số trường Đại học.
Ông từng phát biểu:
Khó khăn nhất là các ngành, các bệnh viện, trường học chưa nhận thấy tầm quan trọng của tâm lý học trẻ em. Họ coi “tâm lý” là một xa xí phẩm, không có, chưa có cũng chẳng chết ai. Nhưng rồi N-T cũng đánh động được nhiều giới, vì mọi người bắt đầu thấy trẻ em ngày nay thật khó hiểu, chỉ có nghiên cứu cụ thể mới giải quyết được vấp váp tệ nạn xã hội.
Trung tâm N-T ngày càng được dư luận đánh giá tốt về hiệu quả hoạt động. Có người là ông Phạm Cường đã hào hứng viết bài thơ “Chân dung ông chủ nhiệm N-T” nhân Trung tâm N-T tròn 7 tuổi như sau:
Trung thực thanh liêm vốn tính cha,
Tâm hồn rộng mở cõi bao la.
Nghiên bút suốt đời cho sự nghiệp,
Cứu nhân độ thế rạng danh nhà.
Tâm trí cân bằng, không cao thấp,
Lý tình trọn vẹn, khắp gần xa.
Trẻ già trai gái đều quý trọng
Em riêng mang nặng nghĩa tình ta.
Đánh giá và tưởng niệm
Trong y học, xưa nay các thầy thuốc đều quan niệm phòng bệnh hơn chữa bệnh. Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện là người công lớn khi để ra phương pháp phòng bệnh tích cực để kéo dài tuổi thọ của đồng loại. Và bản thân ông cũng nhờ áp dụng phương pháp đó mà từ sức khoẻ của một người như đèn treo trước gió – có thể tự trào:
Nhân sinh thất thập cổ lai hy,
Ông Viện tám mươi thật lạ kỳ.
Tại sao lại sống lâu thế nhỉ,
Bao giờ ông mới chịu… ra đi?
đằng sau câu hỏi ấy, ta có thể hình dung ra ánh mắt cười hóm hỉnh, đôn hậu của ông. Nhưng rồi ánh mắt ấy vĩnh viễn khép lại vào lúc 2 giờ 45 phút ngày 10/5/1997. Cái chết của ông đã gây niềm thương tiếc của nhiều người, nhiều giới trong và ngoài nước.
Nguồn: Lê Minh Quốc (2008), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 3 – Danh nhân khoa học Việt Nam, Nxb Trẻ.
