Thân thế
Nguyễn Kính còn có tên khác là Nguyễn Phúc. Ông xuất thân bần hàn trong một gia đình làm nghề đốn củi tại xã Dị Nậu (sử cũ ghi là Cổ Nậu Trang) người dân quen gọi bằng cái tên mộc mạc là Kẻ Núc (nay thuộc huyện Thạch Thất, Hà Nội).
Từ thuở ấu thơ, Nguyễn Kính đã nổi bật với diện mạo khôi ngô tuấn tú, thể lực tráng kiện hơn người, bản tính vừa hiếu động, nghịch ngợm lại rất ham học hỏi. Tuy nhiên do ông bỏ Lê hàng Mạc là loạn thần của triều Lê nên Đại Việt thông sử của Lê Qúy Đôn lại khắc họa ông thuở hàn vi bằng những nét mực gay gắt, chê trách là kẻ tính hung hãn vô lại.
Dẹp loạn Trần Cảo
Nguyễn Kính lớn lên giữa lúc vận nước ngả nghiêng, cơ nghiệp nhà Hậu Lê trượt dài trên bờ vực suy vong sau hai triều đại tối tăm của Lê Uy Mục và Lê Tương Dực. Cảnh “vua lợn, vua quỷ” hoang dâm vô độ, vắt kiệt mồ hôi nước mắt của bách tính để xây đền đài cung điện khiến nhân gian oán thán ngút trời. Khắp nơi nổi can qua, lòng dân sôi sục. Trong đó, ngọn cờ khởi nghĩa của Trần Cảo bùng lên dữ dội nhất, làm rung chuyển cả cõi trời Nam.
Nội bộ triều đình Thăng Long cũng xâu xé đến cùng cực. Trịnh Duy Sản vì mang mối nhục bị phạt roi đã ra tay giết vua Tương Dực, vội vã đưa đứa trẻ mười một tuổi là Lê Y lên ngai vàng (tức Lê Chiêu Tông). Nước cờ đảo chính ấy lập tức kéo theo một chuỗi hỗn loạn kinh hoàng: Trần Cảo nhân cơ hội xua quân áp sát cửa ngõ Thăng Long. Bên bờ sông Nhị, An Hòa hầu Nguyễn Hoằng Dụ đóng quân ở Bồ Đề, nghe tin Duy Sản hại vua liền đùng đùng nổi giận dẫn binh vượt sông, phóng hỏa thiêu rụi toàn bộ phố xá kinh thành. Nhìn cảnh khói lửa ngập trời, phố thị thành tro than, Trịnh Duy Sản đành ôm ấu chúa chạy thục mạng về đất Tây Đô lánh nạn. Kinh thành bỏ trống, quân áo đen của Trần Cảo ung dung vượt sông Hồng, ngang nhiên chiếm đóng ngai vàng.
Giữa cơn quốc nạn, con nuôi của Duy Sản là dũng tướng Thiết Sơn bá Trần Chân đứng ra chiêu mộ nghĩa sĩ. Ông gom góp toàn bộ gia đinh, võ sĩ cũ cùng đám đinh tráng thiện chiến đóng ở chợ Hoàng Hoa, ráo riết chuẩn bị kế sách đuổi giặc khôi phục Thăng Long. Vốn là tay giang hồ khỏe mạnh, nhạy bén trước thời cuộc, Nguyễn Kính lập tức tụ tập con em bản xứ theo về dưới trướng Trần Chân. Nhận ra chất thép và bản lĩnh gan lì của gã đốn củi Kẻ Núc, Trần Chân tin cậy, xem ông như cánh tay mặt.
Chiến sự bùng nổ, Nguyễn Kính theo Trần Chân dẫn quân từ làng Dư Dụ (Thanh Đàm) thần tốc tiến ra nghênh chặn tướng giặc Phan Ất đang hùng hổ kéo đến từ mạn Bảo Đà (Thanh Oai). Hai bên giáp mặt, huyết chiến dữ dội tại bãi gò bắn tập tên (xạ đôi). Giữa làn mưa tên mũi giáo, Trần Chân không may trúng thương; lại thấy lực lượng đơn độc, khó lòng giằng co dài ngày, ông cùng Nguyễn Kính tương kế tựu kế, lợi dụng bóng đêm bí mật rút binh an toàn về giữ chốt chợ Hoàng Hoa để bảo toàn nhuệ khí.
Ngay sau đó, cánh quân của Trịnh Duy Sản, Nguyễn Hoằng Dụ, Trịnh Tuy cùng các cựu thần đồng loạt phản công, khép chặt vòng vây bốn mặt thành Đông Kinh. Quân Trần Cảo núng thế không giữ nổi kinh thành, phải mở đường máu tháo chạy bạt mạng lên vùng rừng núi Lạng Nguyên. Vua Chiêu Tông được rước trở lại Thăng Long ngự trị.
Thế nhưng, đốm lửa tàn vẫn chực bùng cháy. Trịnh Duy Sản mang quân đi truy quét Trần Cảo thì trúng mai phục, đền mạng ở đất Chí Linh. Thừa thắng, Trần Cảo gom tàn quân rầm rộ quay ngược về mưu toan cướp lại kinh thành lần thứ hai.
Lần này, trọng trách một cõi lại đè nặng lên vai Trần Chân. Nguyễn Kính sát cánh cùng chủ tướng, xông pha trận mạc đánh tan tác quân Trần Cảo tại bãi Gia Lâm. Trần Cảo đại bại tháo chạy trối chết qua sông Cầu. Nhận thấy khí số đã tận, Cảo đành vội vã nhường ngôi lại cho con là Trần Cung, rồi cạo đầu khoác áo cà sa lẩn trốn vào chốn thiền môn, từ đó bặt vô âm tín giữa dòng lịch sử.
Quyền thần nhà Lê
Trần Cảo vừa dẹp yên thì ngọn lửa nội chiến trong triều lại bùng lên dữ dội. Nguyễn Hoằng Dụ cất quân bức Trịnh Tuy bỏ chạy. Về phe với Tuy, Trần Chân mật lệnh cho thuộc hạ tâm phúc là Nguyễn Kính dẫn binh mã vùng Sơn Tây đánh vỗ mặt. Trước đòn đánh bất ngờ của cánh quân Nguyễn Kính, Nguyễn Hoằng Dụ thảm bại phải dạt về đất Thanh Hoa.
Đuổi được kình địch, Trần Chân nắm trọn binh quyền, độc bá triều đình. Thấy thế lực Chân lên như cồn, viên tướng trấn thủ Hải Dương là Mạc Đăng Dung lập tức tính chuyện kết thân, xin cưới con gái Chân cho con trai mình là Mạc Đăng Doanh.
Thế nhưng, công cao thì át chủ. Ngày 11 tháng 7 năm 1518, nghe lời gièm pha, Lê Chiêu Tông lập mưu trừ khử Trần Chân. Nhận chiếu triệu vào cung cấm, Chân chỉ dẫn theo sáu cận vệ. Vừa lọt vào cửa thành, cửa lập tức đóng sầm, phục binh ùa ra bủa vây. Trần Chân trèo lên tường thành định thoát thân nhưng bị lính giữ cửa đón đường, chém chết tại chỗ.
Hay tin chủ tướng mắc bẫy, Nguyễn Kính cùng các tướng Hoàng Duy Nhạc, Nguyễn Áng đánh ba hồi chiêng trận, đem quân phá cửa Đại Hưng xông vào cứu viện. Cửa thành đóng chặt, họ chuyển hướng tràn vào ty Địch vạn vệ Cẩm y nhưng cũng bị chặn đứng. Đúng lúc ấy, Chiêu Tông dẫn quân tuần thành, giơ cao thủ cấp của Trần Chân. Thấy việc đã hỏng lại rơi vào thế cô, Nguyễn Kính nén đau thương rút binh ra ngoài để rắp tâm báo thù.
Ba ngày sau, hội quân tại chùa Yên Lãng, Nguyễn Kính cùng nhóm Nguyễn Áng, Nguyễn Hiêu xua toàn lực áp sát hoàng thành. Khí thế quân Sơn Tây hung hãn đến mức Chiêu Tông phải nửa đêm bỏ chạy sang dinh Bồ Đề (Gia Lâm) ẩn náu. Trịnh Tuy đóng hơn vạn quân ở Sơn Nam nghe tin vua chạy cũng khiếp đảm tan rã. Mất chủ, kinh thành Thăng Long bị quân Nguyễn Kính cướp phá tan hoang.
Cùng đường, Chiêu Tông một mặt cầu cứu Mạc Đăng Dung, mặt khác sai sứ đi dụ hàng. Nguyễn Kính ra điều kiện: phải chém đầu ba kẻ gièm pha là Chử Khải, Trịnh Hựu và Ngô Bính mới chịu bãi binh. Vua cắn răng làm theo nhưng giết xong người, Nguyễn Kính vẫn ngang nhiên đóng quân uy hiếp, nhất quyết không rút.
Đến tháng 9 năm 1518, Trịnh Tuy cùng Nguyễn Sư dấy cờ phản loạn, liên tiếp lập Lê Bảng rồi Lê Do lên ngôi để đối chọi với Chiêu Tông, dựng hành điện tại Do Nha (Từ Liêm). Vốn cùng phe cánh với Trịnh Duy Sản và Trần Chân năm xưa, Nguyễn Kính lập tức bắt tay theo phe Trịnh Tuy.
Nhận chiếu cần vương lần hai, Nguyễn Hoằng Dụ dốc quân Thanh Hoa ra cứu giá, hợp sức cùng Mạc Đăng Dung. Nhưng vừa chạm trán, Hoằng Dụ đã bị đòn sấm sét của Nguyễn Kính đánh cho tơi bời, quân chết vô số. Liệu thế không xong, Hoằng Dụ tháo chạy xuống thuyền rút về Thanh Hóa rồi uất ức qua đời, bỏ lại một mình Đăng Dung trơ trọi chống đỡ ở mặt trận phía Bắc.
Dù vậy, cuộc chơi quyền lực dần nghiêng hẳn về tay Mạc Đăng Dung. Đầu năm 1519, quân Chiêu Tông liên tục tập kích khiến Trịnh Tuy và Lê Do hoảng sợ bỏ trốn lên vùng Yên Lãng, Yên Lạc. Đến tháng 7 năm 1519, Đăng Dung thống lĩnh đại quân thủy bộ đập tan sào huyệt Từ Liêm, truy bắt được Lê Do ở Ninh Sơn đem về xử trảm.
Chỗ dựa sụp đổ, Trịnh Tuy trốn biệt về Thanh Hóa. Nguyễn Kính cùng Nguyễn Áng, Hoàng Duy Nhạc thấy đại thế đã mất, đành dâng biểu quy phục triều đình. Biến loạn tạm yên, nhưng kinh thành lúc này đã hoàn toàn lọt vào bàn tay thao túng của họ Mạc.
Bỏ Lê theo Mạc
Ngày 27 tháng 7 năm 1522, không chịu nổi sự kiềm tỏa của Mạc Đăng Dung, vua Chiêu Tông trốn ra Sơn Tây truyền hịch cần vương. Đăng Dung sai Hoàng Duy Nhạc đuổi tới Thạch Thất, nhưng nhà vua hợp sức cùng dân binh bắt sống được Duy Nhạc.
Trước tình thế ấy, Đăng Dung lập em Chiêu Tông là Lê Xuân lên ngôi (Lê Cung Hoàng, niên hiệu Thống Nguyên), mở ra cục diện một nước hai vua. Hàng loạt danh thần như Hà Phi Chuẩn, Đàm Thận Huy, Lê Đình Tú cùng cánh quân của Nguyễn Kính, Nguyễn Áng đều hội về dưới cờ Chiêu Tông. Nắm giữ các dải đất hiểm phía Tây, Nam và Bắc, uy thế của hoàng đế cũ áp đảo hoàn toàn, dồn phe họ Mạc co cụm ở mạn Đông.
Thế nhưng, ngọn cờ chính nghĩa sớm tan vỡ vì mâu thuẫn nội bộ. Trịnh Tuy từ Thanh Hóa kéo quân ra cứu viện, cậy binh lực hùng hậu đã tranh công ép Chiêu Tông dời giá vào Tây Đô, tự ý hạ lệnh các đạo bãi binh. Bất mãn trước thói chuyên quyền của họ Trịnh, chư tướng nản lòng tan rã.
Thấy rồng cạn nước, Nguyễn Kính cùng Nguyễn Áng thức thời quay sang quy thuận Mạc Đăng Dung. Từ đây, gã tiều phu Thạch Thất trở thành cây đại đao đắc lực của họ Mạc. Suốt ba năm ròng, Nguyễn Kính xông pha trận mạc đánh dẹp khắp nơi, đến năm 1525 thì vây bắt được chính vua Chiêu Tông đập tan hoàn toàn những thế lực trung hưng nhà Lê.
Năm 1527, Mạc Đăng Dung đoạt ngôi dựng nghiệp. Nguyễn Kính liên tiếp được tấn phong Tây Thanh hầu rồi Tây quận công, lĩnh trọng trách trấn giữ đất căn bản Sơn Tây. Năm 1531, tướng Nguyễn Kim dấy binh phục Lê từ đất Ai Lao tràn về Thanh Hóa. Nhận lệnh Mạc Thái Tông vào nam tiễu phạt, Nguyễn Kính tuy nếm mùi thất bại ở hai trận đầu, nhưng tới tháng 9 nhân mùa mưa lũ lớn, ông khéo dùng thủy quân phản công chớp nhoáng, đánh bạt đạo quân của Nguyễn Kim trở lại rặng Trường Sơn.
Năm 1546, triều Mạc lại rúng động khi Mạc Hiến Tông băng hà, ấu chúa Mạc Phúc Nguyên nối ngôi (Mạc Tuyên Tông). Khiêm vương Mạc Kính Điển lĩnh quyền phụ chính, nhưng Tứ Dương hầu Phạm Tử Nghi bất phục, mưu lập người chú trưởng thành là Hoằng vương Mạc Chính Trung rồi dấy loạn. Đứng về phía chính thống, Nguyễn Kính cùng Kính Điển dốc toàn lực phò tá vua trẻ. Dù thuở đầu thất thế trước sức đánh dũng mãnh của Tử Nghi, song Nguyễn Kính cùng con trai là Hữu Mệnh đã kiên cường tử thủ Đông Kinh, bẻ gãy mọi đợt công thành, đẩy loạn quân dạt ra dải biển Yên Quảng. Đến năm 1551, mầm họa Tử Nghi – Chính Trung mới bị dập tắt hoàn toàn.
Công định giang sơn giúp Nguyễn Kính bước lên đỉnh cao danh vọng: thụ phong Thái úy, Tây quốc công, đặc ân mở phủ riêng tại Cần Kiệm (Thạch Thất).
Năm 1572, dưới triều Mạc Mậu Hợp, lão tướng Nguyễn Kính thanh thản tạ thế, được an táng ngay tại quê hương Cần Kiệm và truy tặng tước Tây Kỳ vương. Ông là vị khai quốc công thần duy nhất của nhà Mạc chứng kiến trọn vẹn năm đời hoàng đế. Ba con trai của ông đều được ban quốc tính họ Mạc, trở thành rường cột triều đình: Mạc Nguyên giữ chức Thái bảo (Phú quốc công), Mạc Hữu Mệnh làm dũng tướng tiễu trừ phản loạn, và Mạc Ngọc Liễn trở thành phò mã nắm quyền Chưởng phủ sự (Thái bảo Đà quốc công) vang danh thời Nam – Bắc triều.
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Nguyen Kinh (?-1572)
Background
Nguyen Kinh, commonly known in folk tradition as Phuc, was born into a poor family of woodcutters in Di Nau Commune, historically recorded as Co Nau Trang and known among local inhabitants by the humble name Ke Nuc (now in Thach That District, Hanoi).
From childhood, Nguyen Phuc was distinguished by his handsome appearance and exceptional physical strength. He was energetic and mischievous by nature, yet also highly eager to learn. However, from the perspective of the strongly politicized historiography of the Later Le court, Dai Viet Thong Su portrayed him in his impoverished youth in harsh terms, criticizing him as a violent and disreputable man.
Suppression of the Tran Cao Rebellion
Nguyen Kinh grew up at a time when the country was descending into political turmoil. The Later Le dynasty was approaching the brink of collapse following the troubled reigns of Uy Muc and Tuong Duc. The rulers popularly remembered as the “Pig King” and the “Devil King” indulged in excessive pleasures and drained the resources of the people to construct palaces and monumental buildings, generating widespread resentment. Rebellion erupted throughout the country, and among these movements, the uprising led by Tran Cao became the most formidable, shaking the entire southern realm.
The court at Thang Long was itself torn apart by internal conflicts. Trinh Duy San, bearing resentment after being flogged, assassinated Emperor Tuong Duc and hastily placed the eleven-year-old Le Y on the throne, who became Emperor Le Chieu Tong. This coup immediately triggered a terrifying chain of upheavals. Tran Cao took the opportunity to advance his troops toward the approaches to Thang Long. Meanwhile, on the banks of the Nhi River, Marquis An Hoa Nguyen Hoang Du stationed his forces at Bo De. Upon hearing that Duy San had killed the emperor, Hoang Du became furious, crossed the river with his troops, and set fire to the entire urban area of the capital. As the city was engulfed in smoke and flames and its streets were reduced to ashes, Trinh Duy San had no choice but to flee with the young emperor to Tay Do for refuge. With the capital abandoned, Tran Cao’s Black-Clad Army crossed the Red River unopposed and openly occupied the imperial capital.
Amid this national crisis, Duy San’s adopted son, the brave commander Marquis Thiet Son Tran Chan, stepped forward to recruit loyalists. He gathered his household retainers, former soldiers, and experienced fighting men and stationed them at Hoang Hoa Market, preparing a strategy to drive out the rebels and restore Thang Long. Nguyen Kinh, a strong and perceptive man of the martial world who was quick to recognize the changing political circumstances, immediately gathered local youths and joined Tran Chan’s forces. Recognizing the toughness and steadfast courage of the former woodcutter from Ke Nuc, Tran Chan came to trust him deeply and regarded him as his right-hand man.
When hostilities erupted, Nguyen Kinh accompanied Tran Chan in leading troops from Du Du Village in Thanh Dam at great speed to intercept the rebel general Phan At, who was advancing aggressively from Bao Da in Thanh Oai. The two sides met and fought a fierce battle at the archery practice field known as Xa Doi. Amid a rain of arrows and spears, Tran Chan was unfortunately wounded. Realizing that their forces were isolated and unable to sustain a prolonged confrontation, he and Nguyen Kinh devised a strategy together and used the cover of darkness to withdraw their troops safely to Hoang Hoa Market, where they could preserve their fighting strength.
Soon afterward, the forces of Trinh Duy San, Nguyen Hoang Du, Trinh Tuy, and other former court officials launched a coordinated counterattack and tightened the siege around Dong Kinh from all four sides. Tran Cao’s forces were unable to hold the capital and were forced to fight their way out and flee toward the mountainous region of Lang Nguyen. Emperor Chieu Tong was subsequently escorted back to Thang Long and restored to the throne.
Yet the embers of rebellion were still smoldering. Trinh Duy San led troops in pursuit of Tran Cao but fell into an ambush and was killed in Chi Linh. Taking advantage of the victory, Tran Cao regrouped his remaining forces and marched back toward the capital in an attempt to seize it for a second time.
Once again, the responsibility for the fate of the country fell upon Tran Chan and his followers. Nguyen Kinh fought alongside his commander and decisively defeated Tran Cao’s forces at Gia Lam. This devastating blow completely shattered the rebels’ ambitions. Tran Cao suffered a crushing defeat and fled desperately across the Cau River. Realizing that his fortunes had come to an end, Cao hurriedly ceded the throne to his son Tran Cung, shaved his head, donned Buddhist robes, and disappeared into a Buddhist monastery, vanishing from the historical record.
A Powerful Court Official of the Later Le Dynasty
No sooner had the Tran Cao rebellion been suppressed than another wave of civil conflict erupted at court. Nguyen Hoang Du raised an army and forced Trinh Tuy to flee. Having sided with Tuy, Tran Chan secretly ordered his trusted subordinate Nguyen Kinh to lead troops from Son Tay in a frontal attack. Under the fierce assault of Kinh’s forces, Hoang Du suffered a crushing defeat and was forced to retreat to Thanh Hoa.
Having eliminated his principal rival, Tran Chan gained control over the military and became the dominant power at court. Seeing Chan’s rapidly expanding influence, Mac Dang Dung, the commander stationed in Hai Duong, immediately sought to establish a marital alliance with him by requesting Tran Chan’s daughter in marriage for his own son, Mac Dang Doanh.
However, great achievements could also become a source of danger. On July 11, 1518, after listening to slanderous accusations, Emperor Le Chieu Tong plotted to eliminate Tran Chan. Summoned into the imperial palace by an edict, Chan brought only six personal guards with him. As soon as he entered the city gate, the gate was abruptly closed and an ambush emerged around him. Tran Chan climbed onto the city wall in an attempt to escape, but soldiers guarding the gate intercepted him and killed him on the spot.
Upon learning that their commander had fallen into a trap, Nguyen Kinh, together with the generals Hoang Duy Nhac and Nguyen Ang, sounded three rounds of war drums and led their troops through Dai Hung Gate to launch a rescue operation. Finding the gate firmly closed, they changed direction and stormed the office of the Dich Van Ve and the Cam Y Guard, but were also stopped there. At that moment, Chieu Tong led troops on a patrol of the city walls and held Tran Chan’s severed head aloft. Realizing that the situation was hopeless and that they were isolated, Nguyen Kinh suppressed his grief, withdrew his troops, and left the capital with the intention of seeking revenge.
Three days later, after assembling his forces at Yen Lang Pagoda, Nguyen Kinh, together with Nguyen Ang and Nguyen Hieu, committed all their forces to an advance toward the imperial citadel. The Son Tay army was so formidable that Chieu Tong was forced to flee the capital in the middle of the night and take refuge at the Bo De military headquarters in Gia Lam. Trinh Tuy, who had stationed more than ten thousand troops in Son Nam, also panicked and dispersed after hearing that the emperor had fled. With the emperor gone, Thang Long was thoroughly looted by Nguyen Kinh’s forces.
Driven into a desperate situation, Chieu Tong appealed to Mac Dang Dung for assistance while simultaneously sending envoys to negotiate Nguyen Kinh’s surrender. Kinh imposed a condition: he would withdraw his forces only if the three men who had slandered him—Chu Khai, Trinh Huu, and Ngo Binh—were beheaded. The emperor reluctantly complied. Yet even after the three men had been killed, Nguyen Kinh continued to station his troops outside the capital, openly threatening the court and refusing to withdraw.
In September 1518, Trinh Tuy and Nguyen Su raised the banner of rebellion. They successively installed Le Bang and Le Do as rival emperors in opposition to Chieu Tong and established a temporary royal residence at Do Nha in Tu Liem. Having once been aligned with Trinh Duy San and Tran Chan, Nguyen Kinh immediately joined forces with Trinh Tuy.
After receiving a second imperial appeal for loyalist assistance, Nguyen Hoang Du mobilized the Thanh Hoa army to rescue the emperor and joined forces with Mac Dang Dung. However, as soon as the two sides met, Hoang Du was decisively defeated by Nguyen Kinh’s forces, suffering heavy casualties. Seeing that victory was impossible, Hoang Du fled by boat back toward Thanh Hoa and died of frustration, leaving Dang Dung alone to confront the northern front.
Nevertheless, the struggle for power gradually shifted decisively in favor of the seasoned strategist Mac Dang Dung. In early 1519, Chieu Tong’s forces repeatedly attacked, forcing Trinh Tuy and Le Do to flee toward Yen Lang and Yen Lac. In July 1519, Dang Dung led a large combined land and naval force that destroyed the rebel stronghold in Tu Liem and captured Le Do at Ninh Son, where he was executed.
With their principal support base destroyed, Trinh Tuy disappeared into Thanh Hoa. Nguyen Kinh, together with Nguyen Ang and Hoang Duy Nhac, recognizing that the larger political situation had turned against them, submitted memorials declaring their allegiance to the imperial court. The rebellion was temporarily brought under control, but Thang Long had by then fallen completely under the political domination of the Mac clan.
Defection from the Le Dynasty to the Mac Dynasty
On July 27, 1522, unable to tolerate the control imposed by Mac Dang Dung, Emperor Chieu Tong fled to Son Tay and issued a proclamation calling for loyalist forces to come to his aid. Dang Dung sent Hoang Duy Nhac in pursuit. At Thach That, however, the emperor joined forces with local militia and succeeded in capturing Duy Nhac.
Faced with this situation, Dang Dung installed Chieu Tong’s younger brother, Le Xuan, on the throne. He became known as Emperor Le Cung Hoang and adopted the reign title Thong Nguyen, creating a situation in which two emperors claimed authority over the country.
A number of prominent officials, including Ha Phi Chuan, Dam Than Huy, and Le Dinh Tu, together with the forces of Nguyen Kinh and Nguyen Ang, rallied under Chieu Tong’s banner. Controlling strategic territories in the western, southern, and northern regions, the former emperor’s position became overwhelmingly strong, forcing the Mac faction to consolidate itself in the east.
However, the legitimacy represented by Chieu Tong’s banner soon collapsed because of internal divisions. Trinh Tuy marched from Thanh Hoa to provide military assistance. Relying on his powerful forces, he attempted to claim the credit for victory and pressured Chieu Tong to move the imperial court to Tay Do. He also unilaterally ordered the various armies to withdraw.
Dissatisfied with the authoritarian behavior of the Trinh faction, the generals gradually lost their resolve and dispersed.
Recognizing that Chieu Tong’s political position had become untenable, Nguyen Kinh and Nguyen Ang pragmatically switched sides and submitted to Mac Dang Dung. From this point onward, the former woodcutter from Thach That became one of the most effective military commanders serving the Mac dynasty.
For three consecutive years, Nguyen Kinh fought in campaigns throughout the country. In 1525, he succeeded in surrounding and capturing Emperor Chieu Tong himself, thereby completely destroying the forces seeking to restore the Later Le dynasty.
In 1527, Mac Dang Dung seized the throne and established his dynasty. Nguyen Kinh was successively promoted to Marquis of Tay Thanh and then Duke of Tay Commandery. He was entrusted with the important responsibility of defending the Mac dynasty’s heartland in Son Tay.
In 1531, the general Nguyen Kim launched a campaign to restore the Later Le dynasty and advanced from Ai Lao into Thanh Hoa. Ordered by Emperor Mac Thai Tong to suppress the rebellion in the south, Nguyen Kinh suffered defeats in the first two battles. However, in September, taking advantage of the season of heavy flooding, he skillfully employed naval forces in a swift counterattack and drove Nguyen Kim’s army back toward the Truong Son mountain range.
In 1546, the Mac court was once again thrown into turmoil following the death of Mac Hien Tong. The young Mac Phuc Nguyen succeeded to the throne as Emperor Mac Tuyen Tong. Prince Khiem Mac Kinh Dien assumed authority as regent, but Marquis Tu Duong Pham Tu Nghi refused to submit. He plotted to install the adult imperial uncle Mac Chinh Trung, Prince Hoang, and launched a rebellion.
Supporting the legitimate ruler, Nguyen Kinh joined Kinh Dien in committing his full strength to the defense of the young emperor. Although initially disadvantaged by the fierce attacks of Pham Tu Nghi, Nguyen Kinh and his son Huu Menh steadfastly defended Dong Kinh, repelling repeated assaults on the city walls. They forced the rebels toward the coastal region of Yen Quang, from where the insurgents extended their raids into Ming territory. It was not until 1551 that the threat posed by the Tu Nghi–Chinh Trung faction was completely eliminated.
Having played a decisive role in consolidating the realm, Nguyen Kinh reached the height of his prestige. He was granted the rank of Grand Commandant and Duke of Tay, and was given the privilege of establishing his own residence and administrative headquarters at Can Kiem in Thach That.
In 1572, during the reign of Mac Mau Hop, the veteran general Nguyen Kinh died peacefully. He was buried in his native Can Kiem and posthumously granted the title of Prince of Tay Ky.
He was the only founding meritorious official of the Mac dynasty to witness the complete reigns of five emperors. His three sons were all granted the Mac imperial surname and became pillars of the dynasty: Mac Nguyen served as Grand Guardian and held the title of Duke of Phu; Mac Huu Menh became a distinguished general responsible for suppressing rebellions; and Mac Ngoc Lien became an imperial son-in-law and held the position of Chancellor of the Imperial Household, later receiving the title of Grand Guardian and Duke of Da. All three became prominent figures during the Southern and Northern Dynasties period.
Assessment by the Historian
Regarding Nguyen Kinh’s attempt to avenge Tran Chan, the Dai Viet Su Ky Toan Thu states:
“Considering Nguyen Kinh and Nguyen Ang together, the two were commanders under Tran Chan. They sharpened their determination to seek revenge and devoted themselves to eliminating evil, risking their lives to save their lord. Above, they repaid the gratitude and favor they had received in the past; below, they relieved the injustice and resentment they had endured. They upheld righteous principles for generations to come and destroyed the treacherous and powerful enemies at that very moment. Their loyalty to their master was indeed fully demonstrated.”
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp
Nguyen Kinh (?-1572)
Origines
Nguyen Kinh, communément appelé Phuc dans la tradition populaire, était issu d’une famille pauvre qui exerçait le métier de bûcheron dans la commune de Di Nau, appelée Cổ Nậu Trang dans les anciennes chroniques, tandis que la population locale la désignait familièrement sous le nom de Ke Nuc. Cette localité appartient aujourd’hui au district de Thach That, à Hanoi.
Dès son enfance, Nguyen Phuc se distinguait par sa belle apparence, sa stature robuste et sa force physique exceptionnelle. De nature à la fois turbulente et espiègle, il était également très curieux et avide d’apprendre. Toutefois, dans la perspective fortement marquée par les antagonismes politiques de la cour des Later Le, le Dai Viet Thong Su dépeint ses années de jeunesse dans des termes beaucoup plus sévères, le présentant comme un homme violent et débauché.
Répression de la révolte de Tran Cao
Nguyen Kinh grandit à une époque où le pays connaissait de profonds bouleversements et où la dynastie des Later Le s’engageait progressivement sur la voie du déclin, après les règnes désastreux de Uy Muc et de Tuong Duc. Les empereurs surnommés « roi cochon » et « roi démon », livrés à la débauche et aux excès, accablaient le peuple de corvées et épuisaient ses ressources pour construire temples, palais et pavillons, suscitant une immense indignation populaire. Les guerres éclataient partout et le mécontentement gagnait l’ensemble du pays. Parmi les mouvements insurrectionnels, celui dirigé par Tran Cao fut le plus puissant et ébranla profondément tout le pays.
Au sein même de la cour de Thang Long, les luttes internes atteignirent leur paroxysme. Trinh Duy San, humilié après avoir été condamné à la bastonnade, assassina l’empereur Tuong Duc et plaça précipitamment sur le trône un enfant de onze ans, Le Y, qui devint l’empereur Le Chieu Tong. Ce coup d’État provoqua immédiatement une série de troubles. Profitant de la situation, Tran Cao fit avancer ses troupes jusqu’aux abords de Thang Long. Sur la rive du fleuve Nhị, le marquis An Hoa, Nguyen Hoang Du, avait établi ses troupes à Bo De. Apprenant que Duy San avait assassiné l’empereur, il entra dans une violente colère, fit traverser le fleuve à son armée et incendia entièrement les quartiers de la capitale. Devant le spectacle de la capitale plongée dans les flammes et de ses rues réduites en cendres, Trinh Duy San dut prendre le jeune empereur et s’enfuir précipitamment vers Tay Do afin de s’y réfugier. La capitale étant abandonnée, les troupes en vêtements noirs de Tran Cao traversèrent tranquillement le fleuve Rouge et occupèrent ouvertement le trône.
Au milieu de cette crise nationale, Tran Chan, fils adoptif de Duy San et vaillant général portant le titre de marquis Thiet Son, prit l’initiative de recruter des hommes de valeur. Il rassembla l’ensemble de ses serviteurs, ses anciens soldats ainsi que les hommes robustes et aguerris, et établit ses troupes au marché de Hoang Hoa, préparant activement un plan destiné à chasser les rebelles et à reprendre Thang Long. Homme issu du monde des aventuriers, robuste et particulièrement attentif à l’évolution de la situation politique, Nguyen Kinh rassembla aussitôt les jeunes hommes de sa région et se plaça sous les ordres de Tran Chan. Reconnaissant la détermination et la résistance exceptionnelle de cet ancien bûcheron de Ke Nuc, Tran Chan lui accorda sa confiance et le considéra comme son principal bras droit.
Lorsque les combats éclatèrent, Nguyen Kinh accompagna Tran Chan à la tête de leurs troupes. Partant du village de Du Du, à Thanh Dam, ils avancèrent rapidement afin d’affronter le général ennemi Phan At, qui arrivait de la région de Bao Da, à Thanh Oai. Les deux camps se rencontrèrent et livrèrent une bataille acharnée sur le terrain de Xa Doi, un lieu servant aux exercices de tir à l’arc. Au milieu d’une pluie de flèches et de lances, Tran Chan fut malheureusement blessé. Constatant également que leurs forces étaient isolées et qu’il leur serait difficile de soutenir un affrontement prolongé, lui et Nguyen Kinh élaborèrent un stratagème. Profitant de l’obscurité, ils retirèrent secrètement leurs troupes et regagnèrent sains et saufs le marché de Hoang Hoa afin de préserver leurs forces et leur moral.
Peu après, les troupes de Trinh Duy San, Nguyen Hoang Du et Trinh Tuy lancèrent simultanément une contre-offensive et encerclèrent la ville de Dong Kinh sur quatre côtés. Les forces de Tran Cao, désormais en difficulté, furent incapables de conserver la capitale et durent ouvrir une brèche et fuir précipitamment vers les régions montagneuses et forestières de Lang Nguyen. L’empereur Chieu Tong fut alors ramené à Thang Long et reprit le pouvoir.
Cependant, les braises de la révolte menaçaient toujours de se rallumer. Trinh Duy San partit poursuivre Tran Cao, mais tomba dans une embuscade et trouva la mort à Chi Linh. Profitant de cette victoire, Tran Cao rassembla ses forces restantes et revint en grand nombre dans l’intention de reprendre la capitale une seconde fois.
Cette fois, la responsabilité de défendre le pays pesa de nouveau sur Tran Chan et ses hommes. Nguyen Kinh combattit aux côtés de son commandant et participa activement aux opérations militaires. Ils infligèrent une lourde défaite aux forces de Tran Cao sur le champ de bataille de Gia Lam. Ce coup décisif brisa définitivement les ambitions des rebelles. Tran Cao, complètement vaincu, s’enfuit précipitamment au-delà du fleuve Cau. Comprenant que son destin était désormais scellé, Cao céda rapidement le trône à son fils Tran Cung, puis se rasa la tête et revêtit la robe monastique afin de se cacher dans un monastère. Il disparut ensuite sans laisser de traces dans le cours de l’histoire.
Seigneur de guerre sous les Later Le
À peine la révolte de Tran Cao réprimée, les flammes de la guerre civile se rallumèrent au sein de la cour. Nguyen Hoang Du leva une armée et contraignit Trinh Tuy à prendre la fuite. S’étant allié à Tuy, Tran Chan donna secrètement l’ordre à son fidèle subordonné Nguyen Kinh de conduire les troupes de la région de Son Tay dans une attaque frontale. Sous les coups violents portés par les forces de Kinh, Hoang Du subit une lourde défaite et dut se replier vers Thanh Hoa.
Après avoir éliminé son principal rival, Tran Chan s’empara de l’ensemble du pouvoir militaire et domina la cour. Constatant l’ascension fulgurante de Tran Chan, Mac Dang Dung, général chargé de la défense de Hai Duong, chercha immédiatement à établir une alliance matrimoniale. Il demanda ainsi la main de la fille de Tran Chan pour son propre fils, Mac Dang Doanh.
Cependant, les exploits militaires de Tran Chan avaient fini par éclipser le pouvoir royal. Le 11 juillet 1518, après avoir été influencé par des calomnies, Le Chieu Tong complota pour éliminer Tran Chan. Ayant reçu un décret lui ordonnant de se rendre au palais impérial, Chan ne prit avec lui que six gardes rapprochés. Dès qu’il franchit la porte de la citadelle, celle-ci se referma immédiatement et des soldats embusqués surgirent pour l’encercler. Tran Chan tenta d’escalader le mur afin de s’échapper, mais les soldats chargés de garder la porte lui barrèrent le passage et le décapitèrent sur place.
Ayant appris que son commandant était tombé dans un piège, Nguyen Kinh, accompagné des généraux Hoang Duy Nhac et Nguyen Ang, fit retentir trois fois les tambours de guerre et conduisit ses troupes à travers la porte Dai Hung afin de lui porter secours. La porte de la citadelle étant fermée, ils changèrent de direction et pénétrèrent dans les quartiers de la garde Cam Y, mais furent également arrêtés. À ce moment-là, Chieu Tong conduisit ses troupes en inspection autour de la citadelle, brandissant bien haut la tête de Tran Chan. Constatant que la situation était irrémédiablement compromise et qu’il se trouvait désormais isolé, Nguyen Kinh réprima sa douleur, retira ses troupes et se replia à l’extérieur, déterminé à venger son maître.
Trois jours plus tard, après avoir rassemblé ses troupes au temple de Yen Lang, Nguyen Kinh, accompagné de Nguyen Ang et Nguyen Hieu, lança toutes ses forces à l’assaut de la citadelle impériale. La puissance de l’armée de Son Tay était telle que Chieu Tong dut s’enfuir en pleine nuit et se réfugier dans le camp de Bo De, à Gia Lam. Trinh Tuy, qui stationnait avec plus de dix mille soldats à Son Nam, prit également peur en apprenant la fuite de l’empereur et ses troupes se dispersèrent. Privée de son souverain, la capitale Thang Long fut entièrement pillée et dévastée par les troupes de Nguyen Kinh.
Acculé, Chieu Tong demanda d’une part l’aide de Mac Dang Dung et, d’autre part, envoya des émissaires afin de persuader Nguyen Kinh de se soumettre. Nguyen Kinh posa alors une condition : il exigea que les trois hommes qu’il accusait d’avoir calomnié Tran Chan, Chử Khai, Trinh Huu et Ngo Binh, soient exécutés avant qu’il n’accepte de retirer ses troupes. L’empereur se résigna à obéir. Cependant, même après leur exécution, Nguyen Kinh continua ouvertement à stationner ses troupes et à menacer la cour, refusant catégoriquement de se retirer.
En septembre 1518, Trinh Tuy et Nguyen Su déclenchèrent une nouvelle rébellion. Ils placèrent successivement Le Bang puis Le Do sur le trône afin de s’opposer à Chieu Tong et établirent leur palais provisoire à Do Nha, dans la région de Tu Liem. Ayant autrefois appartenu au même camp que Trinh Duy San et Tran Chan, Nguyen Kinh rejoignit immédiatement le parti de Trinh Tuy.
Après avoir reçu une seconde fois le décret appelant les forces à venir défendre l’empereur, Nguyen Hoang Du mobilisa les troupes de Thanh Hoa pour porter secours à la cour et s’allia à Mac Dang Dung. Mais dès leur confrontation, Hoang Du fut sévèrement battu par l’attaque foudroyante de Nguyen Kinh et ses troupes subirent de très lourdes pertes. Voyant qu’il ne pouvait plus poursuivre le combat, Hoang Du s’enfuit par bateau vers Thanh Hoa, où il mourut peu après, laissant Dang Dung seul pour défendre le front septentrional.
Cependant, le rapport de forces pencha progressivement et définitivement en faveur du vieux renard politique qu’était Mac Dang Dung. Au début de l’année 1519, les troupes de Chieu Tong lancèrent plusieurs attaques successives, contraignant Trinh Tuy et Le Do, pris de panique, à s’enfuir vers les régions de Yen Lang et Yen Lac. En juillet 1519, Dang Dung prit la tête d’une importante armée terrestre et fluviale, détruisit le quartier général de Tu Liem et captura Le Do à Ninh Son, où celui-ci fut exécuté.
Privé de son principal soutien, Trinh Tuy se réfugia dans la région de Thanh Hoa. Nguyen Kinh, Nguyen Ang et Hoang Duy Nhac, constatant que la situation leur était devenue défavorable, finirent par présenter une requête de soumission à la cour. La rébellion fut temporairement apaisée, mais la capitale était désormais entièrement passée sous l’influence et le contrôle de la famille Mac.
Abandon des Later Le et ralliement aux Mac
Le 27 juillet 1522, ne supportant plus la tutelle de Mac Dang Dung, l’empereur Chieu Tong s’enfuit vers Son Tay et lança un appel aux forces loyales afin de restaurer son pouvoir. Dang Dung envoya Hoang Duy Nhac à sa poursuite jusqu’à Thach That, mais l’empereur, avec l’aide des milices locales, parvint à capturer Duy Nhac.
Dans cette situation, Dang Dung plaça sur le trône Le Xuan, frère cadet de Chieu Tong, sous le nom d’empereur Le Cung Hoang, avec le nom d’ère Thong Nguyen, ouvrant ainsi une période durant laquelle deux empereurs se disputèrent le pouvoir. De nombreux hauts dignitaires, parmi lesquels Ha Phi Chuan, Dam Than Huy et Le Dinh Tu, ainsi que les troupes de Nguyen Kinh et Nguyen Ang, se rallièrent à Chieu Tong. Contrôlant les régions stratégiques de l’ouest, du sud et du nord, l’ancien empereur disposait d’une supériorité manifeste et contraignit les forces de la famille Mac à se replier vers l’est.
Cependant, le camp qui se réclamait de la légitimité impériale se désagrégea rapidement en raison de ses divisions internes.
Trinh Tuy quitta Thanh Hoa à la tête de ses troupes pour porter secours à Chieu Tong. S’appuyant sur la puissance de son armée, il chercha à s’attribuer le mérite de la victoire et contraignit Chieu Tong à transférer sa résidence impériale à Tay Do, tout en ordonnant de sa propre initiative aux différentes armées de se retirer. Mécontents de l’autoritarisme de Trinh Tuy, les généraux se découragèrent et leurs forces se dispersèrent.
Voyant que la cause de Chieu Tong était désormais condamnée, Nguyen Kinh et Nguyen Ang choisirent opportunément de se soumettre à Mac Dang Dung. À partir de ce moment, l’ancien bûcheron de Thach That devint l’une des principales armes militaires au service de la famille Mac. Pendant trois années consécutives, Nguyen Kinh participa à de nombreuses campagnes militaires à travers le pays. En 1525, il parvint à capturer l’empereur Chieu Tong lui-même et à détruire complètement les forces qui tentaient de restaurer la dynastie des Le.
En 1527, Mac Dang Dung usurpa le trône et fonda sa propre dynastie. Nguyen Kinh fut successivement élevé aux titres de marquis Tay Thanh, puis de duc de Tay Quan, et reçut la responsabilité de défendre Son Tay, région stratégique du nouveau régime. En 1531, le général Nguyen Kim leva une armée afin de restaurer la dynastie des Le. Depuis Ai Lao, ses forces pénétrèrent dans Thanh Hoa. Sur ordre de Mac Thai Tong, Nguyen Kinh fut chargé de marcher vers le sud afin de réprimer cette offensive. Après avoir subi deux défaites lors des premières batailles, il profita, en septembre, de la saison des grandes crues pour lancer une contre-attaque rapide avec ses forces navales et repousser l’armée de Nguyen Kim jusqu’aux chaînes de Truong Son.
En 1546, la cour des Mac fut de nouveau plongée dans les troubles après la mort de Mac Hien Tong. Le jeune Mac Phuc Nguyen lui succéda sous le nom de Mac Tuyen Tong. Mac Kinh Dien, prince Khiem, prit le pouvoir en qualité de régent. Cependant, le marquis Tu Duong, Pham Tu Nghi, refusa de reconnaître cette situation. Il complota afin d’installer sur le trône son oncle adulte, le prince Hoang, Mac Chinh Trung, puis déclencha une rébellion.
Se rangeant du côté de la légitimité dynastique, Nguyen Kinh et Kinh Dien mobilisèrent toutes leurs forces pour soutenir le jeune empereur. Bien qu’ils aient initialement subi les attaques vigoureuses de Tu Nghi, Nguyen Kinh et son fils Huu Menh résistèrent avec détermination à Dong Kinh. Ils repoussèrent toutes les attaques contre la citadelle et contraignirent les rebelles à se replier vers les régions côtières de Yen Quang, d’où ils lancèrent des incursions jusque sur le territoire des Ming. Ce n’est qu’en 1551 que la menace représentée par Tu Nghi et Chinh Trung fut définitivement éliminée.
Ses exploits au service de la consolidation du pays permirent à Nguyen Kinh d’atteindre le sommet de sa carrière et de ses honneurs. Il reçut les titres de Thai uy, duc de Tay Quoc, ainsi que le privilège exceptionnel d’établir sa propre résidence administrative à Can Kiem, dans le district de Thach That.
En 1572, sous le règne de Mac Mau Hop, le vieux général Nguyen Kinh mourut paisiblement. Il fut enterré dans son pays natal, à Can Kiem, et reçut à titre posthume le titre de roi de Tay Ky.
Il fut le seul grand fondateur de la dynastie des Mac à avoir été témoin de l’intégralité du règne de cinq empereurs. Ses trois fils reçurent tous le nom dynastique Mac et devinrent des piliers de la cour : Mac Nguyen exerça la fonction de Thai bao et porta le titre de Phu Quoc cong ; Mac Huu Menh devint un vaillant général chargé de réprimer les rébellions ; et Mac Ngoc Lien devint gendre impérial et exerça la fonction de Chuong phu su, portant le titre de Thai bao Da Quoc cong, et acquit une grande renommée durant la période des Nam – Bac trieu.
Jugement des historiens
À propos de l’action menée par Nguyen Kinh pour venger Tran Chan, le Dai Viet Su Ky Toan Thu rapporte :
« Si l’on considère ensemble Nguyen Kinh et Nguyen Ang, ces deux hommes étaient des généraux placés sous les ordres de [Tran] Chan. Ils aiguisèrent leur détermination à prendre leur revanche, consacrèrent toutes leurs forces à éliminer les traîtres et risquèrent leur vie pour sauver leur maître. Au-dessus, ils remboursaient les bienfaits reçus autrefois ; au-dessous, ils dissipaient les injustices et les ressentiments accumulés. Ils soutenaient ainsi la droiture pour les générations innombrables à venir et exterminaient sur-le-champ les hommes fourbes et puissants. La voie de la fidélité envers son maître était alors véritablement manifeste. »
Références
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung
阮敬（？—1572）
身世
阮敬，民间通常称其为福。他出身贫寒，家中世代以砍柴为生，居于义稒社。旧史记载此地为古懦庄，当地百姓则习惯以质朴的名称“珥努”相称。今属河内市石室县。
自幼年起，阮福便以相貌英俊、体魄强健而著称。他性情活泼顽皮，好动而富有好奇心，同时又十分好学。然而，由于后黎朝廷的政治立场具有鲜明的对立色彩，《大越通史》对于他早年的经历却采用了颇为严厉的笔调，将其斥为性情凶悍、行为无赖之人。
平定陈高之乱
阮敬成长于国势动荡之际。后黎朝在威穆帝与襄翼帝两朝昏暗统治之后，国势日益衰败。“猪王”“鬼王”荒淫无度，驱使百姓耗尽血汗，大兴土木，修建宫殿楼台，因而使天下百姓怨声载道。各地战乱纷起，民心激愤。其中，陈高所发动的起义声势最为猛烈，震动整个南国。
升龙朝廷内部的斗争也日趋激烈。郑惟㦃因受杖刑而怀恨在心，遂杀死襄翼帝，并仓促拥立年仅十一岁的黎椅为帝，即黎昭宗。此次政变立即引发了一连串剧烈的动乱。陈高乘机率军逼近升龙城。二河之滨，安和侯阮弘裕驻军于菩提。得知郑惟㦃杀害皇帝后，阮弘裕勃然大怒，率军渡河，纵火焚毁京城全部街市。眼见升龙城火光冲天、街市化为灰烬，郑惟㦃只得带着幼帝仓皇逃往西都避难。京城空虚之后，陈高的黑衣军渡过红河，毫无阻碍地进入京城并占据皇位。
在国家危难之际，郑惟㦃的养子、勇将铁山伯陈臻挺身而出，招募义士。他召集自己的家丁、旧日武士以及当地强健善战之士，驻扎于黄花市，积极筹划驱逐叛军、收复升龙的战略。阮敬本是当地一名身强力壮的江湖人物，对时局变化十分敏锐。他立即召集本地子弟，投奔陈臻麾下。陈臻看出这名珥努樵夫身上所具有的坚韧与胆略，对他十分信任，并视其为自己的得力助手。
战事爆发后，阮敬随陈臻率军从杜杜村（清潭）迅速出兵，迎击从宝陀（青威）方向气势汹汹而来的敌将潘乙。双方相遇后，在射堆练箭场展开激烈血战。乱箭长矛之中，陈臻不幸负伤，又见己方兵力孤单，难以长期与敌军相持，于是与阮敬共同制定计策，利用夜色秘密撤军，安全退回黄花市据守，以保存军队的锐气。
不久之后，郑惟㦃、阮弘裕、郑绥等部军队同时发动反攻，从四面包围东京城。陈高军势力不支，无法继续守卫京城，只得杀出血路，仓皇逃往浪原一带的山林地区。昭宗遂被迎回升龙，重新登临帝位。
然而，残余的战火仍有再次燃起之势。郑惟㦃率军追剿陈高，却中了埋伏，战死于至灵。陈高乘胜收拢残部，再次大举回军，企图第二次夺取京城。
这一次，保卫国家的重任再次落在陈臻及其部众肩上。阮敬与主将并肩作战，驰骋疆场，在嘉林一带击溃陈高军队。这一雷霆般的打击彻底粉碎了叛军的企图。陈高大败，仓皇逃过梂江。见大势已去，陈高只得急忙将帝位让给其子陈宫，随后削发出家，披上袈裟，隐遁于佛门之中，此后便在历史长河中销声匿迹。
黎朝权臣
陈高之乱刚刚平定，朝廷内部的内战又再度爆发。阮弘裕起兵进攻，迫使郑绥逃走。陈臻与郑绥结盟，秘密命令自己的亲信部将阮敬率山西一带的军队发动正面进攻。在阮敬军队的猛烈打击下，阮弘裕惨败，只得退往清华地区。
击败强敌之后，陈臻掌握了全部兵权，独霸朝廷。看到陈臻的势力迅速壮大，驻守海阳的将领莫登庸立即谋求与其结亲，请求迎娶陈臻的女儿，嫁给自己的儿子莫登瀛。
然而，功高震主终究招来祸患。1518年7月11日，黎昭宗听信谗言，谋划铲除陈臻。陈臻接到诏令，被召入宫禁，只带了六名亲兵。刚进入城门，城门便立即关闭，伏兵蜂拥而出，将其团团包围。陈臻登上城墙企图逃脱，却被守门士兵截住，当场斩杀。
得知主将中计后，阮敬与将领黄维岳、阮昂击响三通战鼓，率军冲击大兴门，企图进入城内救援。由于城门紧闭，他们转而攻入锦衣卫司，却同样遭到阻挡。就在此时，昭宗率军巡城，高举陈臻的首级。阮敬见大势已去，又处于孤立无援的境地，只得强忍悲痛撤军出城，决心日后为主将复仇。
三日之后，阮敬与阮昂、阮孝等人在安朗寺会合，率全部兵力逼近皇城。山西军声势极其凶猛，昭宗不得不于深夜逃往菩提营（嘉林）藏身。郑绥当时率一万余军驻扎在山南，得知皇帝逃走后也惊恐万分，军队随之溃散。京城失去君主，升龙城遂被阮敬军队大肆劫掠，陷入一片残破。
走投无路之下，昭宗一方面向莫登庸求救，另一方面又派遣使者前往劝降。阮敬提出条件，要求先斩杀三名诬陷陈臻的人，即褚启、郑佑和吴炳，自己才愿意撤军。皇帝不得不忍痛照办。然而，三人被杀之后，阮敬仍然公然驻军，对朝廷进行威胁，坚决不肯撤退。
1518年9月，郑绥与阮师再次举兵叛乱，先后拥立黎榜、黎荑为帝，以与昭宗相抗，并在杜衙（慈廉）建立行殿。阮敬过去与郑惟㦃、陈臻属于同一政治阵营，因此立即转而与郑绥结盟。
第二次接到勤王诏令后，阮弘裕率清华军队前来救驾，并与莫登庸联合。然而双方刚一交战，阮弘裕便遭到阮敬雷霆般的攻击，军队伤亡惨重。眼见无法继续作战，阮弘裕乘船逃回清化，最终郁愤而死，只留下莫登庸一人在北方战场独自支撑。
然而，权力斗争的局势逐渐完全倒向老谋深算的莫登庸一方。1519年初，昭宗军队不断发动袭击，郑绥与黎荑惊慌逃往安朗、安乐一带。至1519年7月，莫登庸统率水陆大军攻破慈廉的根据地，在宁山擒获黎荑，并将其处斩。
失去依靠之后，郑绥逃往清化。阮敬、阮昂和黄维岳见大势已去，只得上表向朝廷归顺。叛乱暂时平息，但此时的升龙城已经完全落入莫氏势力的控制之下。
弃黎归莫
1522年7月27日，昭宗无法忍受莫登庸的控制，逃往山西，发布勤王檄文。莫登庸派黄维岳追赶至石室，但昭宗联合当地民兵，将黄维岳生擒。
在这种局势下，莫登庸拥立昭宗的弟弟黎椿即位，是为黎恭皇，年号统元，由此形成一国二帝的局面。何斐准、谭慎徽、黎廷秀等众多名臣，以及阮敬、阮昂所率军队，都聚集到昭宗旗下。昭宗控制了西、南、北部的战略要地，声势完全压倒莫氏一方，迫使莫氏势力退缩至东部地区。
然而，这面代表正统的旗帜很快便因内部矛盾而瓦解。
郑绥从清化率军北上救援。他依仗兵力强盛，争夺功劳，迫使昭宗迁往西都，并擅自下令各路军队撤兵。各将领对郑氏的专横作风深感不满，军心涣散，最终纷纷离散。
看到昭宗一方已经大势已去，阮敬与阮昂审时度势，转而归顺莫登庸。从此，这名来自石室的樵夫成为莫氏麾下最为得力的战将之一。连续三年间，阮敬驰骋疆场，四处征战。至1525年，他最终擒获昭宗本人，彻底击溃了试图复兴黎朝的各方势力。
1527年，莫登庸夺取帝位，建立新朝。阮敬先后被晋封为西清侯、西郡公，并承担镇守山西这一根本之地的重任。1531年，将领阮淦起兵复黎，自哀牢进入清化。奉莫太宗之命，阮敬率军南下讨伐。虽然最初两战失利，但至九月，恰逢大雨洪水，阮敬巧妙利用水军发动迅猛反击，将阮淦的军队击退至长山山脉一带。
1546年，莫朝再次发生震荡。莫宪宗去世后，幼主莫福源继位，即莫宣宗。谦王莫敬典掌握辅政大权。然而，四阳侯范子仪不服，谋划拥立已经成年的叔父弘王莫正中，随后发动叛乱。
阮敬站在正统一方，与莫敬典全力辅佐年幼的皇帝。虽然起初面对范子仪的猛烈攻势而处于劣势，但阮敬与其子有命仍然坚守东京，顽强抵御敌军攻城，多次击退叛军的进攻，并将叛军逼退至安广沿海地区，使其甚至越境侵扰明朝疆土。直到1551年，范子仪与莫正中所造成的祸乱才最终被彻底平定。
阮敬因平定天下、巩固江山而登上功名的顶峰，被授予太尉、西国公之爵，并获特恩，在芹稷（石室）建立自己的府第。
1572年，莫茂洽在位时期，老将阮敬安然去世，葬于故乡芹稷，追赠西麒王。
他是莫朝唯一一位开国功臣，完整见证了五代皇帝的统治。其三个儿子均被赐予国姓莫，成为朝廷的重要支柱：莫元任太保，封富国公；莫有命成为镇压叛乱的勇将；莫玉联则成为驸马，掌掌府事，官至太保、沱国公，在南北朝时期享有盛名。
史臣评议
关于阮敬为陈臻复仇的行为，《大越史记全书》记载：
“合阮敬、阮昂而论，则二人皆为[陈]臻麾下之将，磨砺复仇之志，一心除奸，舍身救主。上则报答古今之恩德，下则解除冤屈愤懑，扶持正气于亿万年，诛灭奸雄于当时，事师之道，诚已昭明矣。”
参考资料
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
